Kredyt waloryzowany frankiem: SN nie przyjął skargi kasacyjnej banku

Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie

występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów

prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności

w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna

I CSK 2657/25

2

jest oczywiście uzasadniona (art. 3989 § 1 k.p.c.). Obowiązkiem skarżącego jest

sformułowanie i uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

w nawiązaniu do powyższych przesłanek, a rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego

w kwestii przyjęcia bądź odmowy przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania

wynika z oceny, czy okoliczności powołane przez skarżącego odpowiadają tym,

o których jest mowa w art. 3989 § 1 k.p.c.

Pozwany powołał się też na występowanie w sprawie istotnego zagadnienia

prawnego, które przedstawił jako pytania (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.),: -„czy

w przypadku uznania umowy kredytu za nieważną w całości, zasadnym jest

zastosowanie tzw. teorii dwóch kondykcji w celu rozliczenia stron, czy też w świetle

wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w sprawie C-396/24 z 19

czerwca 2025 r. - koniecznie jest zastosowanie teorii salda?”; -,,czy w sytuacji,

w której Powód wynegocjował z Bankiem kurs CHF zastosowany do uruchomienia

kredytu, a co za tym idzie Tabela Kursowa Banku nie obowiązywała go na etapie

uruchomienia kredytu istnieje możliwość poddania postanowień umownych kontroli

abuzywności w rozumieniu art. 3851 § 3 k.c.?"; -,,czy żądanie „ustalenia

nieważności umowy" stanowi roszczenie dopuszczalne na gruncie przepisów k.p.c.,

czy może być uwzględnione przez sąd rozpatrujący sprawę, a jeżeli takie

sformułowanie roszczenia jest wadliwe, to jaki powinien być skutek zgłoszenia

takiego powództwa przez stronę powodową?"; -„jeżeli stronie powodowej

przysługuje dalej idące roszczenie o zapłatę, wynikające ze stosunku prawnego

w postaci rzekomo nieważnej umowy kredytu indeksowanego (waloryzowanego)

kursem waluty obcej, w szczególności wynikające z możliwości żądania zwrotu

dokonanych świadczeń na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu,

to czy strona powodowa posiada interes prawny w żądaniu ustalenia nieistnienia

stosunku prawnego wynikającego z umowy?"; -„czy w przypadku, gdy proces

poinformowania konsumenta o ryzykach, wynikających z wprowadzenia do umowy

kredytu klauzul przewidujących indeksację (waloryzację) kursem waluty obcej,

polegał na przedstawieniu konsumentowi szczegółowej informacji o ryzyku

kursowym związanym z zaciągnięciem kredytu (było to stałym elementem

procedury Banku), a konsument potwierdził przekazanie informacji w zakresie

ryzyka kursowego oraz zaakceptowania zasad funkcjonowania kredytu

I CSK 2657/25

3

indeksowanego składając oświadczenie zawarte w umowie, to czy klauzule

obciążające konsumenta ryzykiem kursowym mają charakter jednoznaczny i nie

stanowią postanowień niedozwolonych w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c.?"; -,,czy

norma zawarta w umowie kredytu indeksowanego (waloryzowanego) do kursu

waluty obcej, zawierająca odesłanie do kursu określonego w tabeli kursowej

publikowanej przez bank, podlega kontroli z punktu widzenia przesłanek

abuzywności, czy też kontrola taka jest wyłączona na mocy art. 1 ust. 2 Dyrektywy

93/13 z uwagi na fakt, że publikowanie kursów walutowych przez banki oparte jest

na ustawowej podstawie prawnej, tj. art. 111 ust. 1 pkt. 4 ustawy z dnia 29 sierpnia

1997 r. Prawo bankowe (Dz.U. z 2020 r., poz. 288, dalej jako „Prawo bankowe")?";

-„czy określenie niedozwolone postanowienia umowne w rozumieniu art. 3851 § 1

i 2 k.c., dotyczy określonych przez strony umowy norm postępowania - czy też,

przeciwnie, wyodrębnione redakcyjnie fragmenty tekstu umowy oraz czy

dopuszczalne jest wyeliminowanie z umowy całości kwestionowanych jednostek

redakcyjnych w sytuacji, gdy stwierdzono abuzywność wyłącznie w odniesieniu do

części zawartych tam norm?"; -„czy norma, zawarta w umówię kredytu

indeksowanego (waloryzowanego) do kursu waluty obcej, regulująca odesłanie do

konkretnego źródła pochodzenia kursu walutowego (tzw. „klauzula spreadu"),

stanowi normę regulującą główne świadczenia stron w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c.

oraz czy norma ta należy do essentialia negotii umowy kredytu?"; -,,czy

stwierdzenie przez Sąd niezwiązania konsumenta normą, zawartą w umowie

kredytu indeksowanego (waloryzowanego) do kursu waluty obcej, regulującą

odesłanie do konkretnego źródła pochodzenia kursu walutowego (kursu kupna

i sprzedaży, tzw. klauzula spreadu), skutkuje również niezwiązaniem konsumenta

normą, zgodnie z którą wartość wzajemnych świadczeń uzależniona jest od kursu

waluty obcej (tzw. klauzula ryzyka) oraz czy niezwiązanie konsumenta klauzulą

ryzyka skutkuje upadkiem umowy ?"; -,,czy jest zgodna z zasadami

proporcjonalności, równości i pewności prawa, wynikającymi z Konstytucji oraz

przepisów prawa unijnego, jak również z celami Dyrektywy 93/13 oraz z celami art.

3851 § 2 k.c., wykładnia polegająca na twierdzeniu, że niezwiązanie stron klauzulą,

spreadu, ma rzekomo skutkować niezwiązaniem również klauzulą ryzyka, co ma

prowadzić do przekształcenia umowy z mocą wsteczną w kredyt złotowy, ale

I CSK 2657/25

4

oprocentowany w oparciu o parametr ekonomiczny właściwy wyłącznie dla waluty

indeksacji (waloryzacji), co z kolei mogłoby prowadzić do stwierdzenia nieważności

całej umowy?"; -„czy stwierdzenie przez Sąd niezwiązania konsumenta normą,

zawartą w umowie kredytu indeksowanego (waloryzowanego) do kursu waluty

obcej, regulującą odesłanie do konkretnego źródła pochodzenia kursu walutowego

(kursu kupna i sprzedaży, tzw. klauzula spreadu), przy jednoczesnym stwierdzeniu

że konsument jest związany normą, zgodnie z którą wartość wzajemnych

świadczeń uzależniona jest od kursu waluty obcej (tzw. klauzula ryzyka), skutkuje

koniecznością dokonania wykładni postanowień umowy z pominięciem klauzuli

spreadu, natomiast z wykorzystaniem przepisów dyspozytywnych w brzmieniu

aktualnym na dzień zamknięcia rozprawy, w szczególności art. 358 § 2 k.c. lub art.

24 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku Polskim (dalej:

„ustawa o NBP"), oraz stwierdzeniem, że umowa podlega wykonaniu,

z wykorzystaniem do przeliczeń kursu średniego waluty indeksacji publikowanego

przez Narodowy Bank Polski, aktualnego na dzień danej operacji finansowej?".

Pozwany wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania z uwagi na

potrzebę wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości i wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (art. 3989 § 1 pkt 2

k.p.c.), tj. art. 3851 § 1 k.c., art. 189 k.p.c., art. 353 § 1 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1-2

ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe (tekst jedn. Dz.U. z 2024, poz. 1646,

dalej – pr. bank.); art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 7 ust. 1 i 8b ust. 1 Dyrektywy Rady

93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach

konsumenckich (Dz.U. L 95 z 21.4.1993; dalej – Dyrektywa 93/13), i art. 3531 k.c.

w zw. z art. 2, 31 ust. 3 i 32 ust. 1 Konstytucji; art. 316 § 1 k.p.c. w zw. z art. 3851

k.c. § 2 w zw. z art. 3 k.c. ;w zw. z 6 ust. 1 i 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13; art. 358 § 2

k.c. w zw. z art. 3851 § 2 k.c. oraz art. 24 ust. 3 ustawy o NBP w zw. z art. 3851 § 2

k.c.

Zgodnie z ustaloną linią orzecznictwa, powołanie się na

występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego jako na przesłankę

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania wymaga określenia problemu

o charakterze abstrakcyjnym, nierozstrzygniętego w dotychczasowym

orzecznictwie i wymagającego pogłębionej wykładni. Skarżący powinien to

I CSK 2657/25

5

zagadnienie sformułować oraz przedstawić argumentację jurydyczną

uzasadniającą tezę o możliwości rozbieżnych ocen prawnych w związku ze

stosowaniem przepisów, na tle których ono powstało. Zagadnienie powinno być

ponadto „istotne” z uwagi na wagę problemu interpretacyjnego, którego dotyczy dla

systemu prawa. Skoro jednak skarga kasacyjna jest wnoszona w konkretnej

sprawie, to zarówno charakter rozpoznawanego roszczenia, jak i ustalony przez

sądy meriti stan faktyczny, którym Sąd Najwyższy byłby związany (art. 3983 § 3

i art. 39813 § 2 k.p.c.), musi pozostawać w związku z przedstawionym przez

skarżącego zagadnieniem prawnym i pozwalać na jego rozstrzygnięcie.

O potrzebie wykładni przepisów prawnych jako przesłance przyjęcia skargi

kasacyjnej do rozpoznania można mówić wtedy, gdy z mającego zastosowanie lub

mogącego mieć zastosowanie w sprawie przepisu dekodowane są różne normy

prawne, a brak jest wypowiedzi w doktrynie i orzecznictwie, które by te różnice

usuwały i wyjaśniały przyczyny ich występowania. Potrzeba wykładni przepisów

prawnych nie powstaje, gdy Sąd Najwyższy ustalił stanowisko i wyrażał poglądy we

wcześniej wydanych orzeczeniach na temat wykładni przepisów objętych

wnioskiem, a nie zaszły żadne okoliczności uzasadniające ich zmianę.

Przepisy, o wykładnię których zabiega pozwany były w ostatnich latach

przedmiotem wykładni Trybunału Sprawiedliwości UE oraz Sądu Najwyższego.

Problemy sformułowane przez skarżącego można zatem uznać za

wyjaśnione, a istniejące przez pewien czas rozbieżności w wykładni i stosowaniu

przepisów powołanych przez skarżącego we wniosku o przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania - za usunięte.

W wyroku z 14 grudnia 2023 r., C-28/22, Trybunał Sprawiedliwości Unii

Europejskiej orzekł, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13 w związku

z zasadą skuteczności należy interpretować w ten sposób, że stoją one na

przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą w sytuacji gdy

umowa kredytu hipotecznego zawarta przez przedsiębiorcę z konsumentem nie

może już pozostać wiążąca po usunięciu nieuczciwych warunków zawartych w tej

umowie, przedsiębiorca ten może powołać się na prawo zatrzymania umożliwiające

mu uzależnienie zwrotu świadczeń otrzymanych od tego konsumenta od

I CSK 2657/25

6

przedstawienia przez niego oferty zwrotu świadczeń, które sam otrzymał od tego

przedsiębiorcy lub gwarancji zwrotu tych ostatnich świadczeń, jeżeli wykonanie

przez tego samego przedsiębiorcę prawa zatrzymania powoduje utratę przez

rzeczonego konsumenta prawa do uzyskania odsetek za opóźnienie od momentu

upływu terminu nałożonego na danego przedsiębiorcę do wykonania świadczenia

po tym, jak przedsiębiorca ten otrzyma wezwanie do zwrotu świadczeń

zapłaconych mu w wykonaniu tej umowy (zob. też - w kwestii w ogóle

dopuszczalności podniesienia przez przedsiębiorcę przeciwko konsumentowi

zarzutu zatrzymania - postanowienie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

z 8 maja 2024 r., C-424/22). Ponadto w wyroku z 7 grudnia 2023 r., C-140/22,

Trybunał wyjaśnił, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13 należy

interpretować w ten sposób, że w kontekście nieważności umowy kredytowej ze

względu na przewidziane w niej abuzywne postanowienia, stoją one na

przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą wykonywanie

praw, które konsument wywodzi z tej dyrektywy, jest uzależniona od złożenia przez

tego konsumenta przed sądem oświadczenia, w którym twierdzi on, że nie wyraża

zgody na utrzymanie w mocy tego abuzywnego warunku oraz że jest świadomy

konsekwencji tego uznania nieważności umowy oraz wyraża on zgodę na uznanie

umowy za nieważną.

Z kolei w wyrokach z 15 czerwca 2023 r., C - 520/21, z 7 grudnia 2023 r.,

C-140/22 oraz w postanowieniu z 11 grudnia 2023 r., C-756/22 Trybunał stwierdził,

że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że

w kontekście nieważności umowy kredytowej zawartej przez przedsiębiorcę

z konsumentem, stoją one na przeszkodzie takiej wykładni prawa krajowego, że

instytucja bankowa może domagać się od konsumenta rekompensaty

przekraczającej zwrot kapitału wypłaconego z tytułu wykonania umowy oraz

ustawowe odsetki za zwłokę liczone od dnia wezwania do zapłaty (zob. też –

w kwestii niedopuszczalności roszczenia przedsiębiorcy przeciwko konsumentowi

o waloryzację kwoty wypłaconego kapitału - wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej z 12 stycznia 2024 r., C - 488/23).

Z powyższych orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wynika,

że w świetle dyrektywy 93/13 w razie nieważności umowy kredytowej

I CSK 2657/25

7

przedsiębiorcy (bankowi) przysługuje w stosunku do konsumenta roszczenie

o zwrot nominalnej kwoty wypłaconego kapitału z odsetkami za opóźnienie

liczonymi od dnia wezwania konsumenta do zapłaty, natomiast konsumentowi

przysługuje przeciwko bankowi roszczenie o zwrot świadczenia spełnionego

w postaci rat kapitałowo-odsetkowych na podstawie nieważnej umowy kredytowej

z odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia wezwania banku do zapłaty.

W wyroku z 19 czerwca 2025 r. Trybunał zakwestionował dominującą

w judykaturze sądów krajowych zasadę dwóch kondykcji przy rozliczeniu

wzajemnych świadczeń spełnionych przez strony na podstawie nieważnej umowy

kredytowej. Co prawda przedmiotem rozpoznania była problematyka zastosowania

teorii dwóch kondykcji w sprawie z powództwa banku przeciwko konsumentowi,

jednakże z powołanego orzeczenia można wyprowadzić wniosek, że teoria salda

działa w obie strony. Zatem przyjęcie teorii salda oznacza, że termin wymagalności

roszczeń z tytułu zwrotu wzajemnych świadczeń pieniężnych spełnionych na

podstawie nieważnej umowy, do wysokości niższego świadczenia, powstaje w tym

samym czasie, a więc opóźnienie w spełnieniu świadczenia zwrotnego odnosi się

do tej części, która przekracza wysokość świadczenia zwrotnego drugiej strony.

Nie sposób uznać, że konsumentowi przysługuje dodatkowa korzyść

w postaci odsetek za opóźnienie w zwrocie spełnionego świadczenia (tj. w zakresie

świadczenia, którego wysokość odpowiada wysokości świadczenia wypłaconego

przez bank na rzecz konsumenta w wykonaniu umowy kredytowej) na podstawie

nieważnej umowy kredytowej, gdyż wskutek orzeczonej nieważności konsument

uzyskuje w istocie kredyt darmowy, zaś bank nie może domagać się zapłaty

przewidzianych w umowie odsetek od kwoty kapitału, jak również nie może

skutecznie żądać od konsumenta wynagrodzenia za bezumowne korzystania

z kwoty kapitału, ani waloryzacji kwoty wypłaconego kapitału. Jednocześnie z faktu,

że bank stał na stanowisku, iż umowa kredytowa jest ważna, nie można

wyprowadzić tezy, że w razie nieważności tej umowy i powstania stanu

wymagalności roszczenia zwrotnego konsumenta (na skutek wezwania do zapłaty

– art. 455 k.c.), bank rezygnuje z postawienia własnej wierzytelności zwrotnej (do

wysokości świadczenia zwrotnego konsumenta) w stan wymagalności i godzi się

I CSK 2657/25

8

w tym zakresie na powstanie roszczenia odsetkowego konsumenta (argumentum

a maiori od minus).

Zgodnie z art. 455 k.c. jeżeli termin świadczenia nie jest oznaczony ani nie

wynika z właściwości zobowiązania, świadczenie powinno być spełnione

niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania. W przypadku teorii salda

postawienie w stan wymagalności roszczenia pieniężnego zwrotnego jednej strony

nieważnego kontraktu skutkuje powstaniem stanu wymagalności roszczenia

pieniężnego zwrotnego drugiej strony do wysokości niższej wierzytelności. W tym

zakresie termin spełnienia wzajemnego świadczenia (tj. z tytułu zwrotu kwoty

kapitału) wynika z właściwości zobowiązania w rozumieniu art. 455 k.c.

Powołana wykładnia prawa krajowego nie sprzeciwia się Dyrektywie 93/13,

gdyż z jednej strony bank ponosi dotkliwą sankcję w postaci braku możliwości

domagania się wynagrodzenia z tytułu korzystania przez konsumenta z kwoty

wypłaconego kapitału. Z drugiej zaś strony środki kredytowe zostały udzielone na

nabycie lokalu mieszkalnego, którego konsumenci stali się właścicielami i korzystali

z niego oraz którego wartość znacząco wzrosła w stosunku do kwoty nominalnej

wypłaconego kapitału kredytu. Dysproporcja ta jest widoczna, gdyż konsument,

który będąc właścicielem lokalu (zakupionego za środki kredytowe) i korzystając

z niego (przez zamieszkiwanie, względnie uzyskując środki pieniężne z jego

wynajmu), mógłby domagać się jeszcze odsetek za opóźnienie od kwoty

(spełnionych świadczeń w wykonaniu nieważnej umowy kredytowej)

nieprzekraczającej w sumie nominalnej kwoty kapitału wypłaconego przez bank,

tylko dlatego, że bank nie wezwał formalnie konsumenta do zwrotu kwoty kapitału,

ponieważ uznał, że umowa kredytowa jest ważna.

W konsekwencji tzw. teoria salda przy wzajemnych świadczeniach

pieniężnych zwrotnych ma sens prawny, ekonomiczny i społeczny gdy powinność

odliczenia przez jedną stronę nieważnego kontraktu od swojego świadczenia

zwrotnego wysokości tego, co świadczyła na jej rzecz druga strona, następuje

z chwilą powstania stanu wymagalności roszczenia zwrotnego jednej ze stron

(w związku z wezwaniem drugiej strony do zwrotu świadczenia spełnionego na

podstawie nieważnego kontraktu), nawet gdyby druga strona z uwagi na jej

I CSK 2657/25

9

stanowisko o ważności tej umowy nie wystosowała formalnego wezwania o zwrot

spełnionego przez nią świadczenia Inne rozumienie teorii salda, w kontekście

roszczenia odsetkowego konsumenta naruszałoby zasadę proporcjonalności

sankcji z Dyrektywy 93/13 w stosunku do przedsiębiorcy za stosowanie

abuzywnych postanowień w umowach z udziałem konsumentów, a tym samym

i konstytucyjną zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP).

Teoria salda powinna działać w stosunku do świadczeń zwrotnych obydwu

stron zarówno w odniesieniu do roszczenia zwrotnego konsumenta w stosunku do

banku, jak i roszczenia zwrotnego banku przeciwko konsumentowi. Jest ona

również korzystna dla konsumenta, nie narażając go przy tym na dodatkowe koszty

procesu sądowego związane z roszczeniem zwrotnym banku.

W tym stanie rzeczy należy stwierdzić, że zastosowania teorii salda przy

wzajemnych rozliczeniach stron znajduje podstawę w orzecznictwie sądowym

i w orzecznictwie TSUE. Ocena prawna Sądu Apelacyjnego jest właściwa

w kontekście mającego zastosowanie w sprawie prawa i zasad jego wykładni.

Odnosząc się do art. 189 k.p.c. należy wskazać, że zgodnie z orzecznictwem

Sądu Najwyższego „interes prawny” będący przesłanką skutecznego

wystąpienia z żądaniem ustalenia prawa lub stosunku prawnego istnieje wówczas,

jeżeli sam skutek, jaki wywoła uprawomocnienie się wyroku ustalającego zapewni

powodowi ochronę jego prawnie chronionych interesów, czyli definitywnie zakończy

spór istniejący lub prewencyjnie zapobiegnie powstaniu takiego sporu

w przyszłości. Powód ma interes prawny w żądaniu ustalenia, jeżeli powództwo

o ustalenie istnienia prawa jest jedynym możliwym środkiem jego ochrony, jeżeli

powód może uczynić zadość potrzebie ochrony swej sfery prawnej przez samo

ustalenie istnienia bądź nieistnienia stosunku prawnego lub prawa (zob. wyrok

Sądu Najwyższego z 9 lutego 2012 r., III CSK 181/11, OSNC 2012, nr 7-8, poz.

101). Zarazem jednak wyjaśniono też w dotychczasowym orzecznictwie Sądu

Najwyższego, że interes prawny nie istnieje, gdy już jest możliwe wytoczenie

powództwa o świadczenie, chyba że ze spornego stosunku prawnego wynikają

jeszcze dalsze skutki, których dochodzenie w drodze powództwa o świadczenie nie

I CSK 2657/25

10

jest możliwe lub nie jest jeszcze aktualne (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 30

października 1990 r., I CR 649/90). Mimo istnienia prawa do zażądania spełnienia

świadczenia (wytoczenia powództwa o świadczenie) lub skorzystania z innego

środka ochrony prawnej (np. powództwa o pozbawienie wykonalności tytułu

wykonawczego) interes prawny w zgłoszeniu ustalenia prawa lub stosunku

prawnego istnieje, jeżeli wyrok uwzględniający żądanie świadczenia nie zapewnia

pełnej ochrony prawnej dłużnikowi (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 17 kwietnia

2015 r., III CSK 226/14). Jeżeli zatem w sporze o świadczenie nie może dojść do

rozstrzygnięcia o wszystkich uprawnieniach istotnych z perspektywy ochrony sfery

prawnej powoda (wyrok nie będzie wyczerpywał wszystkich płaszczyzn istniejącego

sporu objętego stosunkiem prawnym, którego dotyczy żądanie ustalenia), to przyjąć

należy, że powód ma interes prawny w rozumieniu art. 189 k.p.c. w zgłoszeniu

żądania ustalenia.

Zawarta pomiędzy stronami umowa kredytu zmierzała do związania stron

długoterminowym stosunkiem prawnym, w którym przewidziały one takie wzajemne

uprawnienia i obowiązki, które nie zostały dotychczas w całości zrealizowane,

w tym uprawnienia i obowiązki odnoszące się do zabezpieczenia sytuacji prawnej

stron.

W orzecznictwie przyjęto, że w celu zrealizowania przez bank obowiązków

informacyjnych co do ryzyka walutowego i kursowego, które wiąże się dla

konsumenta z zawarciem umów kredytowych indeksowanych do waluty obcej

(denominowanych w walucie obcej) nie jest wystarczające stwierdzenie w umowie,

że ryzyko związane ze zmianą kursu waluty ponosi kredytobiorca oraz odebranie

od niego oświadczenia, zawartego we wniosku o udzielenie kredytu,

o standardowej treści, iż został poinformowany o ponoszeniu ryzyka wynikającego

ze zmiany kursu waluty oraz przyjął do wiadomości i akceptuje to ryzyko. Istnieje

obowiązek ostrzegawczy instytucji finansowej, która oferując kredyt powiązany

z walutą obcą kredytobiorcy, niejednokrotnie takiemu, który nie ma zdolności

kredytowej do zaciągnięcia kredytu złotowego, powinna dołożyć szczególnej

staranności w zakresie wyraźnego wyjaśnienia zagrożeń wiążących się z takim

produktem finansowym. Zachowanie informacyjne banku powinno polegać na

poinformowaniu klienta o zakresie ryzyka kursowego w sposób jednoznaczny

I CSK 2657/25

11

i zrozumiale unaoczniający konsumentowi, który z reguły posiada elementarną

znajomość rynku finansowego, że zaciągnięcie tego rodzaju kredytu jest bardzo

ryzykowne, a efektem może być obowiązek zwrotu kwoty wielokrotnie wyższej od

pożyczonej mimo dokonywania regularnych spłat (zob. wyrok Trybunału

Sprawiedliwości UE z 14 marca 2019 r., C-118/17, pkt 35; wyrok Sądu

Najwyższego z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, OSP 2021, nr 2, poz. 7).

Jak wyjaśniono w orzecznictwie, to, że w stanie prawnym przed 26 sierpnia

2011 r. ustawodawca co do zasady akceptował zawieranie umów kredytu,

w których waluta obca pełniła funkcję waloryzacyjną, znajduje potwierdzenie w art.

69 ust. 2 pkt 4a i art. 75b pr. bank., mających – w związku z art. 4 i art. 5 ust. 1

ustawy z 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych

innych ustaw (Dz. U. Nr 165 poz. 984) – zastosowanie także do umów zawartych

przed jej wejściem w życie w odniesieniu do niespłaconej jeszcze części kredytu.

Możliwość skorzystania z mechanizmu rozliczeń określonego w art. 75b pr. bank.

nie pozbawia jednak powoda uprawnienia do zażądania skontrolowania

z odwołaniem się do kryteriów ustalonych w art. 3851 § 1 albo art. 58 k.c.

postanowień umowy, którą zawarli z pozwanym. Nowelizacja prawa bankowego

z 29 lipca 2011 r. przyznała bowiem kredytobiorcom jedynie dodatkowe

uprawnienie do spłacania rat kredytu indeksowanego lub denominowanego do

waluty obcej bezpośrednio w tej walucie, co nie znaczy, że nałożyła na nich

obowiązek zachowania takiej formy spłaty albo że wyłączyła możliwość zgłoszenia

roszczeń powstałych na gruncie umów niespełniających wymagań stawianych

umowom kredytowym w stosunkach z konsumentami.

Oceny, czy postanowienie umowne jest niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.),

dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (uchwała składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1,

poz. 2). Wykładnia językowa art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c. nie stwarza

podstaw do przyjęcia, że w ramach oceny abuzywności postanowienia istotny jest

sposób jego stosowania przez przedsiębiorcę ani to, dla której ze stron jest to

korzystne, lecz sposób kształtowania praw i obowiązków konsumenta przez

oceniane postanowienie. Z przepisu wynika, że przedmiotem oceny jest samo

postanowienie, a więc wyrażona w określonej formie treść normatywna, tzn. norma

I CSK 2657/25

12

lub jej element określający prawa lub obowiązki stron (zob. uchwałę siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z 20 listopada 2015 r., III CZP 17/15), a jej punktem

odniesienia – sposób oddziaływania postanowienia na prawa i obowiązki

konsumenta. Taka interpretacja pozostaje w zgodzie z powszechnie akceptowanym

poglądem, że art. 3851 § 1 k.c. jest instrumentem kontroli treści umowy (stosunku

prawnego). To, w jaki sposób postanowienie jest stosowane, jest kwestią odrębną,

do której art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c. wprost się nie odnosi (zob. uchwałę

Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2).

Sankcje będące konsekwencją abuzywności postanowień umownych działają ze

skutkiem ex tunc, a to oznacza, że zdarzenia o charakterze następczym

w stosunku do daty zawarcia umowy zawierającej klauzule abuzywne pozostają

bez znaczenia dla takiego charakteru tych postanowień umownych, chyba że

konsument wyrazi wolę ich utrzymania w mocy.

W judykaturze Sądu Najwyższego obecnie dominuje pogląd, że klauzule

kształtujące mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie kredytu złotowego

indeksowanego do waluty obcej (denominowanego w walucie obcej), określają

główne świadczenie kredytobiorcy (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia

2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr B, poz. 20, z 13 maja 2022 r., II CSKP

464/22 i z 10 marca 2023 r., II CSKP 1017/22 oraz powołane tam orzecznictwo).

Pogląd ten uwzględnia stanowisko Trybunału Sprawiedliwości UE, w orzecznictwie

którego podkreśla się, że za postanowienia umowne mieszczące się w pojęciu

„głównego przedmiotu umowy” w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy

uważać te, które określają podstawowe świadczenia w ramach danej umowy i które

z tego względu charakteryzują tę umowę (por. wyroki TSUE z 30 kwietnia 2014 r.,

C-26/13, Kásler i Káslerné Rábai, pkt 49-50; z 26 lutego 2015 r., C-143/13, Matei,

pkt 54; z 23 kwietnia 2015 r., C-96/14, Van Hove, pkt 33; z 20 września 2017 r.,

C-186/16, Andriciuc i in., pkt 35). Za takie uznawane są klauzule indeksacyjne

(waloryzacyjne), jak i postanowienia odnoszące się do ustalonego w walucie obcej

mechanizmu waloryzacji świadczeń (określane niekiedy jako „klauzule ryzyka

walutowego”), które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy – konsumenta ryzykiem

zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu (zob.

wyroki TSUE z 20 września 2017 r., C-186/16, Andriciuc i in., pkt 37; z 20 września

I CSK 2657/25

13

2018 r., C-51/17, OTP Bank i OTP Faktoring, pkt 68; z 14 marca 2019 r., C-118/17,

Dunai, pkt 48; z 3 października 2019 r., C-260/18, Dziubak, pkt 44).

Klauzule waloryzacyjne, które nie zostały wyrażone w umowie kredytu

w sposób jasny i precyzyjny, podlegają badaniu pod kątem spełnienia przesłanek

z art. 3851 § 1 k.c. W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości UE wyjaśniono, że

wymaganie wyrażenia warunku umownego prostym i zrozumiałym językiem

nakazuje, by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie

mechanizmu, do którego odnosi się ów warunek, a także, w zależności od

przypadku, związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym

w innych warunkach, tak by konsument był w stanie oszacować, w oparciu

o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy

konsekwencje ekonomiczne. Postanowienia umowy (regulaminu), określające

zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie

kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie

kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień

umownych.

Postanowienia analogiczne do ocenianych w niniejszej sprawie były już

wielokrotnie przedmiotem badania Sądu Najwyższego (zob. np. wyroki Sądu

Najwyższego z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134;

z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, niepubl.; z 20 maja 2022 r., II CSKP 403/22,

niepubl.; z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22, niepubl., a także wyroki TSUE z 3

października 2019 r., C – 260/18, K.J. Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank

International AG; z 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782-19, VB i inni przeciwko

BNP Paribas Personal Finance SA oraz AV i in. przeciwko BNP Paribas Personal

Finance SA, Procureur de la République).

Sąd Najwyższy wyjaśnił, że postanowienia umowy (regulaminu), określające

zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie

kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie

kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień

umownych, kształtują bowiem prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny

z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Sprzeczność z dobrymi

I CSK 2657/25

14

obyczajami i naruszenie interesów konsumenta polega w tym przypadku na

uzależnieniu wysokości świadczenia banku oraz wysokości świadczenia

konsumenta od swobodnej decyzji banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na

złotówki w chwili jego wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności

poszczególnych spłacanych rat, służy bowiem określeniu wysokości świadczenia

konsumenta. Takie postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego

ustalenia kursów walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego

działania banku. W ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym

ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron. Skonstruowane w ten sposób,

w ślad za wzorcem stosowanym przez bank, uregulowania umowne są

niedopuszczalne, niezależnie od tego, czy swoboda przedsiębiorcy

(banku) w ustaleniu kursu jest pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona, np.

w razie wprowadzenia możliwych maksymalnych odchyleń od kursu

ustalanego z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów.

Abuzywne klauzule indeksacyjne są od początku, z mocy samego prawa,

dotknięte bezskutecznością na korzyść kredytobiorcy, chyba że następczo

udzieli on świadomej i wolnej zgody na te klauzule i w ten sposób przywróci ich

skuteczność z mocą wsteczną (zob. uchwałę siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

– zasada prawna – z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56).

Powód takiej zgody nie udzielił, o czym świadczą jego twierdzenia i zarzuty

podnoszone w toku procesu.

Jak wyjaśniono w orzecznictwie Sądu Najwyższego, jeżeli eliminacja

niedozwolonego postanowienia umownego doprowadzi do takiej deformacji

regulacji umownej, że na podstawie pozostałej jej treści nie da się odtworzyć treści

praw i obowiązków stron, to nie można przyjąć, iż strony pozostają związane

pozostałą częścią umowy. Koresponduje to z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, który

przewiduje, że nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców

lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa

w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po

wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków (zob. m.in. uchwała składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 oraz wyroki Sądu

I CSK 2657/25

15

Najwyższego z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16 oraz z 24 października 2018 r.,

II CSK 632/17).

W wyroku z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, Bank BPH S.A., Trybunał

Sprawiedliwości UE orzekł, że wykładni art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13

należy dokonywać w ten sposób, że z jednej strony nie stoją one na przeszkodzie

temu, by sąd krajowy usunął jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej

między przedsiębiorcą a konsumentem, w wypadku gdy odstraszający cel tej

dyrektywy jest realizowany przez krajowe przepisy ustawowe regulujące

korzystanie z niego, o ile element ten stanowi odrębne zobowiązanie umowne,

które może być przedmiotem indywidualnej kontroli pod kątem nieuczciwego

charakteru. Z drugiej strony przepisy te stoją na przeszkodzie temu, by sąd

odsyłający usunął jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej między

przedsiębiorcą a konsumentem, jeżeli takie usunięcie sprowadzałoby się do zmiany

treści tego warunku przez zmianę jego istoty.

Wyeliminowanie z łączącej strony umowy abuzywnych postanowień

umownych rodzi zatem konieczność dokonania oceny, czy umowa w pozostałym

zakresie jest możliwa do utrzymania. Sąd meriti rozważył tę kwestię i uznał, że

obowiązywanie umowy po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków jest

niemożliwe. Jak wskazał Sąd Najwyższy, wyeliminowanie ryzyka kursowego,

charakterystycznego dla umowy kredytu waloryzowanego kursem waluty obcej

i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, jest

równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, że należy ją uznać za

umowę o odmiennej istocie i charakterze, choćby nadal chodziło tu tylko o inny

podtyp czy wariant umowy kredytu. Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego

rodzaju klauzul utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest

możliwe, co przemawia za opowiedzeniem się o jej nieważności (wyrok Sądu

Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18).

W razie stwierdzenia abuzywności klauzuli ryzyka walutowego i klauzul

przeliczeniowych utrzymanie umowy nie jest możliwe z prawnego punktu widzenia.

Jest tak zwłaszcza wówczas, gdy unieważnienie tych klauzul doprowadziłoby nie

tylko do zniesienia mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale

I CSK 2657/25

16

również – pośrednio – do zaniknięcia ryzyka kursowego, które jest bezpośrednio

związane z indeksacją kredytu do waluty. W konsekwencji art. 6 ust. 1 dyrektywy

93/13 nie stoi na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu

nieuczciwego charakteru niektórych warunków umowy kredytu indeksowanego do

waluty obcej i oprocentowanego według stopy procentowej bezpośrednio

powiązanej ze stopą międzybankową danej waluty, przyjął, zgodnie z prawem

krajowym, że ta umowa nie może nadal obowiązywać bez takich warunków z tego

powodu, iż ich usunięcie spowodowałoby zmianę charakteru głównego przedmiotu

umowy (zob. wyroki Trybunału Sprawiedliwości UE z 14 marca 2019 r., C-118/17,

pkt 52; z 5 czerwca 2019 r., C-38/17, HS, pkt 43; z 3 października 2019 r.,

C-260/18, pkt 44 i 45; wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK

382/19).

W uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów – zasada prawna – z 7

maja 2021 r., III CZP 6/21 (OSNC 2021, nr 9, poz. 56) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że

zastąpienie klauzul niedozwolonych rozwiązaniami przewidzianymi w innych

przepisach wchodzi w rachubę tylko wtedy, gdy (koniunkcja przesłanek): 1) po

wyłączeniu klauzuli abuzywnej umowa nie może obowiązywać, o czym decyduje

obiektywne podejście w świetle prawa krajowego, a zatem wola jednej ze stron,

w tym konsumenta, nie ma w tym zakresie rozstrzygającego znaczenia (por. też

wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 15 marca 2012 r.,

C-453/10, Jana Pereničova, pkt 33-34, z 14 marca 2019 r., C-118/17, Zsuzsanna

Dunai, pkt 40, 51, z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179, Abanca Corporación

Bancaria, pkt 57, z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak, pkt 39-41,

z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, I.W. i R.W., pkt 83, 89, z 2 września 2021 r.,

C-932/19, OTP Jelzálogbank i in., pkt 49-50, z 8 września 2022 r., C-80/21,

C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 74, z 8 września 2022 r., w połączonych sprawach

C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 67, 74 oraz z 12 października 2023 r.,

C-645/22, Luminor Bank, pkt 29, 37); 2) całkowity upadek umowy naraża

konsumenta na „szczególnie niekorzystne konsekwencje”, w świetle okoliczności

istniejących lub możliwych do przewidzenia w czasie sporu (por. wyrok Sądu

Najwyższego z 8 marca 2023 r., II CSKP 617/22; por. też wyroki Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil

I CSK 2657/25

17

Dziubak, pkt 51, z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 67,

z 27 kwietnia 2023 r., C-705/21, AxFina Hungary, pkt 41 oraz z 23 listopada 2023

r., C-321/22, Provident Polska, pkt 87, z uwzględnieniem rzeczywistych i bieżących

interesów konsumenta i z zastrzeżeniem, że „do celów tej oceny decydująca jest

wola wyrażona przez konsumenta w tym względzie” w tym sensie, że jeżeli sąd

poinformował konsumenta w sposób obiektywny i wyczerpujący o skutkach

prawnych oraz szczególnie szkodliwych skutkach ekonomicznych, jakie może mieć

dla niego unieważnienie umowy, sąd ten nie może, po uwzględnieniu jego woli

stwierdzenia nieważności umowy, sprzeciwić się zrzeczeniu się przez niego

ochrony przyznanej im przez dyrektywę 93/13 (por. wyroki Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21,

D.B.P., pkt 78 w związku z pkt 74-75, z 16 marca 2023 r., C-6/22, M.B.,U.B.,M.B.

przeciwko X S.A. (M.B. i in.), pkt 43-45 i teza oraz z 12 października 2023 r.,

C-645/22, Luminor Bank, pkt 29; postanowienie Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej z 18 października 2023 r., C-117/23, Eurobank Bulgaria, pkt 66,

a z drugiej strony sąd nie może chronić konsumenta przed upadkiem umowy, jeżeli

ocenia, że nie naraża on go na „szczególnie niekorzystne konsekwencje”, choćby

konsument domagał się tej ochrony (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej z 12 października 2023 r., C-645/22, Luminor Bank, pkt 38, 40-41); 3)

istnieje przepis dyspozytywny albo przepis „mający zastosowanie, gdy strony danej

umowy wyrażą na to zgodę”, który mógłby zastąpić wyłączone niedozwolone

postanowienie umowne, umożliwiając utrzymanie umowy (z korzyścią dla

konsumenta); jeżeli niedozwolone postanowienie umowne odzwierciedlało

obowiązujący przepis ustawowy mający zastosowanie w przypadku porozumienia

stron, w rachubę wchodzi także zastąpienie niedozwolonego postanowienia „tym

stanowiącym punkt odniesienia przepisem ustawowym w nowym brzmieniu

przyjętym już po zawarciu umowy” (np. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17 Abanca Corporación Bancaria,

pkt 59-64 i teza).

Oceniana w niniejszej sprawie umowa bez dotkniętych abuzywnością tzw.

klauzul przeliczeniowych do waluty obcej nie może nadal obowiązywać. Jest tak

dlatego, że ich wyeliminowanie prowadzi także do upadku klauzuli ryzyka

I CSK 2657/25

18

walutowego, charakterystycznego dla umowy kredytu waloryzowanego kursem

waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką

LIBOR, co jest równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż

należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze niż zamierzone przez

strony, choćby nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu.

Bez postanowień określających sposób wyznaczenia kursu miarodajnego do

przeliczenia złotówki na franki szwajcarskie i na odwrót (bez uzupełnienia

związanej z tym luki), klauzule przewidujące indeksację (ucieleśniające też ryzyko

walutowe), w ogóle nie mogą wywrzeć skutku (np. wyrok Sądu Najwyższego z 11

grudnia 2019 r., V CSK 382/18 i z 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22). Oznacza to

z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy

o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe (np. wyroki Sądu

Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20,

z 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i II CSKP

382/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, z 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22, z 8

listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, z 31

stycznia 2023 r., II CSKP 941/22, z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, z 10 marca

2023 r., II CSKP 1017/22, z 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1016/22, z 25 maja 2023

r., II CSKP 1311/22, z 6 czerwca 2023 r., II CSKP 1159/22, z 25 lipca 2023 r.,

II CSKP 1487/22, z 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22, z 8 listopada 2023 r., II CSKP

1530/22, z 21 listopada 2023 r., II CSKP 1675/22 i II CSKP 701/23, z 29 listopada

2023 r., II CSKP 1460/22, i II CSKP 1753/22, z 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22,

z 24 stycznia 2024 r., II CSKP 1496/22, z 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22).

Skoro powód konsekwentnie opowiada się za upadkiem umowy, to Sądy meriti nie

mogły przyjąć, że naraża go to na „szczególnie niekorzystne konsekwencje”. Z tych

względów uzupełnienie luk w umowie nie było możliwe.

Niezależnie od powyższego, w judykaturze wielokrotnie wskazywano na

niedopuszczalność zastąpienia niedozwolonych postanowień kursowych przez

sięgnięcie do art. 358 § 2 k.c., do przepisów o charakterze ogólnym,

przewidujących, iż skutki wyrażone w treści czynności prawnej są uzupełniane

w szczególności przez skutki wynikające z zasad słuszności lub ustalonych

zwyczajów, które nie stanowią przepisów dyspozytywnych lub przepisów mających

I CSK 2657/25

19

zastosowanie, jeżeli strony umowy wyrażą na to zgodę (por. wyroki Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil

Dziubak, pkt 62 oraz pkt 3 sentencji, z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21

i C-82/21, D.B.P., pkt 77, z 12 stycznia 2023 r., C-395/21, D.V., pkt 63, 65 i z 16

marca 2023 r., C‑6/22, M.B. i in., pkt 56), wykładni oświadczeń woli (art. 65 k.c.) czy

art. 41 Prawa wekslowego (por. w szczególności wyroki Sądu Najwyższego z 27

maja 2022 r., II CSKP 395/22, z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 20 lutego

2023 r., II CSKP 809/22, z 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1027/22, i z 19 stycznia

2024 r., II CSKP 874/22. W wyroku z 18 listopada 2021 r., C-212/20, A.S.A., pkt 68,

70, 78, teza, Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej stwierdził, że art. 5 i 6

dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie

temu, by sąd krajowy, który stwierdził nieuczciwy charakter warunku umowy

zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem w rozumieniu art. 3 ust. 1 tej

dyrektywy, dokonał wykładni tego warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego

charakteru, nawet jeśli taka wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron.

Oceny, czy postanowienie umowne jest niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.),

dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (uchwała składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1,

poz. 2). Wykładnia językowa art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c. nie daje podstaw do

przyjęcia, że w ramach oceny abuzywności postanowienia istotny jest sposób jego

stosowania przez przedsiębiorcę. Decydujące znaczenie ma nie to, w jaki sposób

przedsiębiorca stosuje postanowienie i dla kogo jest to korzystne, lecz to, w jaki

sposób postanowienie kształtuje prawa i obowiązki konsumenta. Z przepisu wynika,

że przedmiotem oceny jest samo postanowienie, a więc wyrażona w określonej

formie (przeważnie słownej) treść normatywna, tzn. norma lub jej element

określający prawa lub obowiązki stron (zob. uchwałę siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z 20 listopada 2015 r., III CZP 17/15), a jej punktem odniesienia –

sposób oddziaływania postanowienia na prawa i obowiązki konsumenta. Samo

postanowienie może bezpośrednio kształtować prawa i obowiązki tylko w sensie

normatywnym, wpływając na zakres i strukturę praw lub obowiązków stron. Taka

interpretacja pozostaje w zgodzie z powszechnie akceptowanym poglądem, że art.

3851 k.c. jest instrumentem kontroli treści umowy (stosunku prawnego). To, w jaki

I CSK 2657/25

20

sposób postanowienie jest stosowane, jest kwestią odrębną, do której art. 3851 § 1

zdanie pierwsze k.c. wprost się nie odnosi (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z 20

czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2). Sankcje będące

konsekwencją abuzywności postanowień umownych działają ze skutkiem ex tunc,

co oznacza, że zdarzenia o charakterze następczym w stosunku do daty zawarcia

umowy zawierającej klauzule abuzywne pozostają bez znaczenia dla takiego

charakteru tych postanowień umownych (wyjątek stanowi wola konsumenta).

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 3989 § 1 i 2 k.p.c. oraz – co

do kosztów postępowania – art. 98 § 1, 11 i 3 k.p.c. w zw. z art. 39821 i art. 391 § 1

k.p.c., § 2 pkt 7 w związku z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców

prawnych (Dz.U. z 2023 r. poz. 1935), orzeczono jak w postanowieniu.

Marta Romańska

[dr]

[SOP]