SN odmówił przyjęcia kasacji w sprawie wznowienia postępowania spadkowego

Prokurator Rejonowy w Chrzanowie - dnia 22 maja 2020 r. - wniósł do Sądu

Rejonowego w Chrzanowie skargę o wznowienie postępowania zakończonego

prawomocnym postanowieniem tego Sądu z 24 marca 2015 r. (sygn. akt I Ns

335/15) w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku po P. S.

W skardze podniesiono zarzut nieważności postępowania, a jako jej

podstawę wskazano art. 401 pkt 2 k.p.c. w zw. art. 13 § 2 k.p.c. - wskutek

naruszenia przepisów prawa uczestniczka postępowania małoletnia – Z. S.,

I CSK 275/26

2

reprezentowana przez przedstawiciela ustawowego, matkę – A. K., pozbawiona

została możności działania. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

postanowienia. Obok żądania wznowienia postępowania spadkowego i uchylenia

wadliwego postanowienia Prokurator Rejonowy w Chrzanowie wniósł także o

umożliwienie przedstawicielce ustawowej, matce A. K., małoletniej – Z. S., złożenia

oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych niezłożenia w terminie

oświadczenia o odrzuceniu spadku z powodu błędu prawnie istotnego, jakim był

brak informacji o zadłużeniu spadkodawcy, po uprzednim rozważeniu interesu

małoletniej i uzyskaniu zgody sądu rodzinnego na dokonanie czynności

przekraczającej zakres zwykłego zarządu majątkiem małoletniego.

Małoletnia – Z. S., reprezentowana przez pełnomocnika z urzędu, domagała

się uwzględnienia skargi o wznowienie postępowania, jednocześnie wnosząc o

przywrócenie terminu do uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia w terminie

oświadczenia spadkowego. Matka małoletniej – A. K., a następnie również jej

pełnomocnik wystąpili o stosowną zgodę na odrzucenie spadku do Sądu

Rodzinnego, który postanowieniem z 26 października 2021 r., zezwolił na

przedmiotową czynność. Postanowieniem z 21 stycznia 2022 r., wydanym w

niniejszej sprawie, Sąd oddalił wniosek o zatwierdzenie oświadczenia małoletniej –

Z.S. o uchylenie się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o

odrzuceniu spadku po ojcu – P. S. Dla Sądu niewiarygodne były twierdzenia A. K.

co do tego, że nie znała sytuacji finansowej zmarłego konkubenta – P.S., a ojca

swojej córki. Postanowienie to zostało utrzymane w mocy przez Sąd Okręgowy w

Krakowie, od którego to orzeczenia została złożona skarga kasacyjna. Sąd

Najwyższy postanowieniem z dnia 21 września 2023 r. odmówił przyjęcia jej do

rozpoznania (sygn. I CSK 2484/23).

Odnośnie do okoliczności stanu faktycznego sprawy w Sądzie Rejonowym w

Chrzanowie (sygn. akt I Ns 335/12) toczyło się postępowanie o stwierdzenie

nabycia spadku po P. S. zmarłym […] 2011 r., ostatnio zamieszkałym w L. Wniosek

inicjujący to postępowanie złożyła 27 marca 2012 r. spółka D., będąca wierzycielem

zmarłego, a już w toku postępowania kolejny wniosek złożyli inni wierzyciele

zmarłego - Gmina L., D. w W. oraz Biuro A. jako nabywca wierzytelności spółki P.

W toku postępowania spadkowego ustalono, iż zmarły był rozwiedziony, ze związku

I CSK 275/26

3

małżeńskiego z J. S. posiadał dwie małoletnie wówczas córki – N. i K. Do udziału w

sprawie zostali również wezwani rodzice zmarłego jako dalsi spadkobiercy

ustawowi – L. i K. S. W wyniku czynności poszukiwawczych Sąd Rejonowy ustalił,

iż spadkodawca oprócz dzieci małżeńskich posiadał również z nieformalnego

związku z A. K. zd. K., trzecią córkę - małoletnią Z. S., urodzoną w 2008 r.

Postanowieniem z dnia 8 marca 2013 r. Sąd wezwał ją do udziału w sprawie.

Ostatecznie, w realiach sprawy, Sąd ustanowił kuratora dla nieznanej z miejsca

pobytu A. K., przedstawicielki ustawowej małoletniej uczestniczki, w osobie

aplikanta radcowskiego – P. P. Pomimo wyznaczanych rozpraw, kurator ten nie

stawiał się na nie; nie wykonał także innych czynności w związku z

reprezentowaniem nieznanej z miejsca pobytu. W toku postępowania na

wyznaczonych rozprawach, pomimo prawidłowego doręczenia, uczestnicy nie

stawiali się. Sąd, w konsekwencji, nie mógł odebrać zapewnienia spadkowego.

Dokonał zatem ogłoszeń w trybie przewidzianym ustawą, w następstwie czego,

Sąd Rejonowy w Chrzanowie postanowieniem z 24 marca 2015 roku, (sygn. I Ns

335/12) stwierdził, że spadek po P. S. nabyła w całości jego córka – Z. S. z

dobrodziejstwem inwentarza. Była żona spadkodawcy – J. S. w imieniu małoletnich

córek – K. S. i N. S. odrzuciła w terminie spadek przypadający im po ojcu, w

związku z czym pozostałe dzieci zmarłego zostały pominięte przy dziedziczeniu.

W wyniku rozpoznania sprawy Sąd Rejonowy Chrzanowie mając na

względzie powyższe okoliczności uznał, że skarga o wznowienie postępowania

złożona w niniejszej sprawie podlegała oddaleniu. W ocenie Sądu I instancji, wobec

wydania przez Sąd Rejonowy postanowienia z 21 stycznia 2022 r., którym Sąd

oddalił wniosek o zatwierdzenie oświadczenia Z. S. o uchyleniu się od skutków

prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku po ojcu – P.

S., brak było podstaw do uwzględnienia skargi Prokuratora Rejonowego w

Chrzanowie i zmiany zaskarżonego postanowienia. Jak zważył Sąd Rejonowy

małoletnia spadkobierczyni nie posiada już przewidzianych prawem możliwości do

złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku po ojcu, a więc jedynym

rozstrzygnięciem, jakie mogło zapaść w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku po

P. S. jest rozstrzygnięcie tożsame z postanowieniem z 24 marca 2015 r. wydanym

w sprawie sygn. akt I Ns 335/12.

I CSK 275/26

4

Ostatecznie - Sąd Rejonowy w Chrzanowie postanowieniem z 8 kwietnia

2024 r. - w sprawie z wniosku Prokuratora Rejonowego w Chrzanowie z udziałem

Rzecznika Praw Dziecka, D. sp. z o.o. w S., L. S., J. S., N. S., K. S., małoletniej Z.

S., K. S.1, Gminy L. - oddalił skargę o wznowienie postępowania (sygn. I Ns

335/12) o stwierdzenie nabycia spadku po P. S.

Powyższe postanowienie Sądu Rejonowego w Chrzanowie z 8 kwietnia

2024 r. apelacją zaskarżyła małoletnia uczestniczka – Z. S., zaskarżając je w

całości i zarzucając naruszenie przepisów postępowania oraz przepisów prawa

materialnego, tj.: art. 233 k.p.c.; art. 412 k.p.c.; art. 1019 k.p.c. w zw. z art. 84 k.c. w

zw. z art. 88 k.c.; art. 5 k.c. We wnioskach apelacji skarżąca domagała się zmiany

zaskarżonego postanowienia poprzez uwzględnienie skargi Prokuratora

Rejonowego w Chrzanowie o wznowienie postępowania (sygn. I Ns 335/12) o

stwierdzenie nabycia spadku po P. S., ewentualnie, o uchylenie zaskarżonego

postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji.

Rzecznik Praw Dziecka poparł apelację małoletniej uczestniczki.

W ocenie Sądu Okręgowego w Krakowie apelacja uczestniczki

postępowania – Z. S. nie zasługiwała na uwzględnienie.

Jak zważył Sąd odwoławczy kwestia skuteczności uchylenia się małoletniej –

Z. S. od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia spadkowego w terminie stała

się przedmiotem badania w postępowaniu sądowym, zakończonym prawomocnym

postanowieniem Sądu Rejonowego z 21 stycznia 2022 r. o oddaleniu wniosku.

Orzeczenie to uzyskało walor prawomocności, w następstwie oddalenia złożonych

przeciwko niemu apelacji, co nastąpiło na mocy postanowienia Sądu Okręgowego

w Krakowie z 17 listopada 2022 r. (sygn. akt II Ga 613/22). Z kolei postanowieniem

z 21 września 2023 r. Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia do rozpoznania skargi

kasacyjnej, wywiedzionej przeciwko postanowieniu Sądu Okręgowego w Krakowie

z 17 listopada 2022 r. Z tą chwilą postępowanie w sprawie uchylenia się małoletniej

– Z. S. od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia spadkowego w ustawowym

terminie zostało definitywnie zakończone, a zapadłe w nim rozstrzygnięcie nie

mogło, w efekcie, zostać wzruszone. Z momentem uprawomocnienia orzeczenie

sądowe korzysta z atrybutów mocy wiążącej (art. 365 k.p.c.) oraz powagi rzeczy

osądzonej (art. 366 k.p.c.). Sąd Okręgowy w Krakowie podkreślił, że w kolejnym

I CSK 275/26

5

postępowaniu, w którym pojawia się dane zagadnienie, nie może być ono już

ponownie badane. Przedmiotowe postępowanie nie może być, bowiem, traktowane

jako przedłużenie, czy też, swoista „trzecia instancja” prawomocnie zakończonego

postępowania w sprawie o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych

niezłożenia oświadczenia spadkowego w terminie. W konsekwencji wiodące

zarzuty, które wskazywały na ziszczenie się przesłanek przewidzianych w art. 1019

k.c., zdaniem Sądu II instancji, w odniesieniu do przedstawicielki ustawowej

małoletniej spadkodawczyni, w ogóle nie podlegały merytorycznemu rozpoznaniu w

przedmiotowym postępowaniu odwoławczym i jako takie musiały pozostawać a

limine bezskuteczne. Nadto Sąd Okręgowy stwierdził, że zaniedbania

przedstawiciela ustawowego małoletniej w postaci uchybienia terminu do złożenia

oświadczenia o odrzuceniu spadku nie mogły być sanowane poprzez zastosowanie

klauzuli nadużycia prawa (art. 5 k.c.).

Ostatecznie, wbrew zarzutom apelacji, Sąd Okręgowy w Krakowie uznał

zaskarżone rozstrzygnięcie za trafne i odpowiadające prawu, a apelację małoletniej

uczestniczki jako bezzasadną oddalił postanowieniem z 28 maja 2025 r.

Uczestniczka postępowania – Z. S., skargą kasacyjną zaskarżyła powyższe

postanowienie Sądu Okręgowego w Krakowie z 28 maja 2025 r., w całości. Skargę

kasacyjną od tego postanowienia uczestniczka postępowania oparła na zarzutach

naruszenia przepisów postępowania, tzn.: art. 365 § 1 i 2 k. p. c. w zw. art. 366

k.p.c. oraz na zarzutach naruszenia przepisów prawa materialnego, tj.: art. 1015 §

1 k.c. w zw. art. 1019 § 1 - § 3 k.c. w zw. z art. 84 k.c. w zw. z art. 88 k.c.; art. 5 k.c.

We wnioskach skargi kasacyjnej skarżąca domagała się, w szczególności,

przyjęcia jej do rozpoznania z uwagi na oczywistą zasadność (art. 3984 § 2 k.p.c. w

zw. z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. oraz w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.), gdyż Sąd dokonał

błędnej wykładni przepisów art. 1015 § 1 w zw. z art. 1019 k.c., przyjmując, że po

upływie sześciomiesięcznego terminu spadek został automatycznie przyjęty, mimo

iż przedstawicielka ustawowa, tj. matka małoletniej, uzyskała zgodę sądu

opiekuńczego i złożyła w terminie wniosek o odrzucenie spadku, co zawieszało

bieg terminu. Nadto skarżąca wskazała, że Sąd II instancji całkowicie pominął

klauzulę art. 5 k.c., uznając jej zastosowanie za „nadużycie prawa”. Tymczasem

wspomniany przepis to norma o wyjątkowym charakterze, której zakres obejmuje

I CSK 275/26

6

m.in. niwelowanie skutków proceduralnych terminów w sytuacji niezamierzonego

uchybienia, gdy przedstawicielka ustawowa nie wiedziała o zadłużeniu

spadkodawcy. Małoletnia uczestniczka postępowania – skarżąca, wobec braku

jakichkolwiek czynności kuratora ustanowionego dla nieznanej z miejsca pobytu w

postępowaniu spadkowym, nie była skutecznie reprezentowana, w rezultacie czego

nie zapewniono ochrony jej praw. Taka sytuacja, tj. całkowity brak aktywnej

reprezentacji dziecka, stanowi oczywisty brak rzetelnego procesu i przesądza o

konieczności uwzględnienia skargi. W zaskarżonym postanowieniu, w ocenie

autora skargi, naruszono ponadto przepisy postępowania, co miało istotny wpływ

na treść orzeczenia - Sąd Okręgowy w Krakowie błędnie rozszerzył moc wiążącą

wcześniejszych postanowień z 21 stycznia i 17 listopada 2022 r., uznając je za

obejmujące całe postępowanie o uchylenie się od skutków niezłożenia

oświadczenia. Tymczasem sentencje tych postanowień odnosiły się jedynie do

oceny stanu wiedzy przedstawicielki, a nie do całości przesłanek art. 1019 k.c., co

stanowi oczywisty błąd w stosowaniu art. 365-366 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do

rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Tylko na tych

przesłankach Sąd Najwyższy może oprzeć rozstrzygnięcie o przyjęciu lub odmowie

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

Dopuszczenie i rozpoznanie skargi kasacyjnej ustrojowo i procesowo jest

uzasadnione jedynie w tych sprawach, w których mogą być zrealizowane jej funkcje

publicznoprawne. Zatem nie w każdej sprawie, skarga kasacyjna może być przyjęta

do rozpoznania. Sąd Najwyższy nie jest trzecią instancją sądową i nie rozpoznaje

sprawy, a jedynie skargę, będącą szczególnym środkiem zaskarżenia. W

judykaturze Sądu Najwyższego, odwołującej się do orzecznictwa Europejskiego

Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu, jeszcze w okresie obowiązywania kasacji

zostało utrwalone stanowisko, że ograniczenie dostępności i dopuszczalności

kasacji nie jest sprzeczne z Konstytucją RP, ani z wiążącymi Polskę

I CSK 275/26

7

postanowieniami konwencji międzynarodowych (por. uzasadnienie uchwały składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 2001 r., III CZP 49/00,

OSNC 2001, Nr 4, poz. 53).

Podstawowym celem postępowania kasacyjnego jest ochrona interesu

publicznego przez zapewnienie jednolitości wykładni oraz wkład Sądu Najwyższego

w rozwój prawa i jurysprudencji (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4

lutego 2000 r., II CZ 178/99, OSNC 2000, nr 7-8, poz. 147).

Skarżąca powołała się w skardze kasacyjnej na przesłankę określoną w art.

3989 § 1 pkt 4 k.p.c.

Przewidziana w art. 3989 § 1 pkt. 4 k.p.c. oczywista zasadność skargi

kasacyjnej zachodzi wówczas, gdy z jej treści, bez potrzeby głębszej analizy oraz

szczegółowych rozważań, wynika, że przytoczone podstawy kasacyjne uzasadniają

uwzględnienie skargi. W wypadku, gdy strona skarżąca twierdzi, że jej skarga

kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, powinna przedstawić argumentacje

prawną, wyjaśniającą w czym ta oczywistość się wyraża oraz uzasadnić to

twierdzenie. Powinna w związku z tym wykazać kwalifikowaną postać naruszenia

prawa materialnego i procesowego, polegającą na jego oczywistości prima facie,

przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej (por. m.in. postanowienia

Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia 2003 r., V CZ 187/02, OSNC 2004, nr 3, poz.

49, z dnia 14 lipca 2005 r., III CZ 61/05, OSNC 2006, nr 4, poz. 75, z dnia 26

kwietnia 2006 r., II CZ 28/06, nie publ., z dnia 29 kwietnia 2015 r., II CSK 589/14,

nie publ.). Przesłanką przyjęcia skargi kasacyjnej nie jest oczywiste naruszenie

konkretnego przepisu prawa materialnego lub procesowego, lecz sytuacja, w której

naruszenie to spowodowało wydanie oczywiście nieprawidłowego orzeczenia (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 października 2015 r., IV CSK 189/15 nie

publ. i przywołane tam orzecznictwo).

Lektura uzasadnienie zaskarżonego postanowienia, w kontekście

przytoczonych przez skarżącą okoliczności uzasadniających - jej zdaniem -

przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, nie pozwala na podzielenie tezy, iż

zaskarżone orzeczenie jest oczywiście nieprawidłowe w przedstawionym wyżej

rozumieniu normatywnej przesłanki przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

I CSK 275/26

8

Z powyższych przyczyn Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej

do rozpoznania na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., a o

kosztach postępowania kasacyjnego orzekł zgodnie z art. 520 § 1 k.p.c. w zw. z art.

108 § 1 k.p.c., art. 391 § 1 k.p.c., art. 398²¹ k.p.c. oraz art. 13 § 2 k.p.c.

Władysław Pawlak

[PG]

[r.g.]