Sąd Najwyższy odrzucił skargę kasacyjną w sprawie wpisu hipoteki przymusowej

Postanowieniem z dnia 6 czerwca 2024 r. Sąd Okręgowy w Ostrołęce, na

skutek apelacji uczestnika M.R. od postanowienia Sądu Rejonowego w Pułtusku z

dnia 2 lutego 2024 r., zmienił zaskarżone postanowienie i oddalił wniosek

Prokuratora Rejonowego w S. o wpis hipoteki przymusowej.

Postanowienie Sądu Okręgowego zaskarżyła skargą kasacyjną uczestniczka

postępowania A.S., zarzucając naruszenie art. 109 ust. 1 oraz art. 110 pkt 2

u.k.w.h. i wnosząc o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

I CSK 278/25

2

Zgodnie z art. 5191 § 1 k.p.c. w postępowaniu nieprocesowym, od wydanego

przez sąd drugiej instancji postanowienia co do istoty sprawy oraz postanowień w

przedmiocie odrzucenia wniosku lub umorzenia postępowania kończących

postępowanie w sprawie - w sprawach z zakresu prawa osobowego, rzeczowego i

spadkowego - przysługuje skarga kasacyjna do Sądu Najwyższego, chyba że

przepis szczególny stanowi inaczej. W świetle systematyki części drugiej kodeksu

postępowania cywilnego jedną z kategorii spraw z zakresu prawa rzeczowego

stanowią sprawy rozpoznawane w postępowaniu wieczystoksięgowym (art. 6261 i

n. k.p.c.).

Kwalifikacja postanowień sądu drugiej instancji wydawanych na podstawie

przepisów o postępowaniu wieczystoksięgowym w związku z uprzednio toczącym

się postępowaniem zabezpieczającym jako postanowień zdatnych do zaskarżenia

skargą kasacyjną na podstawie art. 5191 § 1 k.p.c. budzi kontrowersje w

orzecznictwie. Za trafne w tej materii należy jednak uznać zapatrywanie, według

którego skarga kasacyjna jest niedopuszczalna od postanowień sądu drugiej

instancji, które dotyczą wpisów w księdze wieczystej dokonywanych w związku z

realizacją zabezpieczenia udzielonego przez sąd w postępowaniu

zabezpieczającym (por. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 25

października 2019 r., V CSK 163/19 i z dnia 12 lutego 2020 r., V CSK 159/19 oraz

powołane tam dalsze orzecznictwo). Jest tak dlatego, że postępowanie

wieczystoksięgowe pełni w tych przypadkach jedynie funkcję instrumentalną wobec

postanowienia o zabezpieczeniu; stanowi ono drugie – wykonawcze – stadium

postępowania zabezpieczającego, następujące po zakończeniu jego

rozpoznawczego (jurysdykcyjnego) etapu.

Założenie to znajduje podstawę w art. 743 k.p.c., w którym jako zasadę

przewiduje się wykonywanie postanowień o zabezpieczeniu zgodnie z odpowiednio

stosowanymi przepisami o postępowaniu egzekucyjnym (art. 743 § 1 k.p.c.), jeżeli

zaś z uwagi na swą treść postanowienie o zabezpieczeniu podlega wykonaniu w

inny sposób, należy stosować odpowiednio przepisy dotyczące tego sposobu (art.

743 § 2 k.p.c.). Wykonanie postanowienia o zabezpieczeniu, które polega na

ustanowieniu hipoteki przymusowej (art. 747 pkt 2 k.p.c.), następuje przez wpis

hipoteki w księdze wieczystej (por. art. 67 u.k.w.h.), toteż przepisami mającymi

I CSK 278/25

3

odpowiednie zastosowanie są w tym przypadku przepisy o postępowaniu

wieczystoksięgowym.

Toczące się w tych warunkach postępowanie w przedmiocie wpisu w

księdze wieczystej nie ma samoistnego charakteru; przepisy regulujące

postępowanie wieczystoksięgowe obsługują jedynie w tym przypadku

postępowanie zabezpieczające uregulowane w części drugiej kodeksu

postępowania cywilnego, uzupełniając to postępowanie w związku z niepełną

regulacją normatywną jego fazy wykonawczej i odesłaniem wyrażonym w art. 743 §

2 k.p.c. W konsekwencji, przy ocenie zdatności kasacyjnej postanowień sądu

drugiej instancji zapadających w wykonawczej fazie postępowania

zabezpieczającego nie można przyznawać rozstrzygającego znaczenia przepisom

właściwym dla postępowania, którego regulacja pełni tylko służebną rolę źródła, do

którego odsyła art. 743 § 2 k.p.c., a postanowienie sądu drugiej instancji w

przedmiocie wpisu w księdze wieczystej, które zapada w stadium wykonawczym

postępowania zabezpieczającego, nie powinno być kwalifikowane jako

postanowienie orzekające co do istoty sprawy w sprawie z zakresu prawa

rzeczowego w rozumieniu art. 5191 § 1 k.p.c. Wykładnikiem zaskarżalności

rozważanych postanowień jest natomiast wzorzec właściwy dla postępowania

zabezpieczającego, w którym skarga kasacyjna jest niedopuszczalna (por. m.in.

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 8 kwietnia 1997 r., I CZ 22/97, OSNC

1997, nr 10, poz. 147 i z dnia 14 czerwca 2018 r., V CSK 362/17 oraz powołane

tam dalsze orzecznictwo).

Na rzecz preferowanego stanowiska przemawia również spójność rozwiązań

regulujących dopuszczalność skargi kasacyjnej w ogólności. Nie ma bowiem

racjonalnego uzasadnienia podejście, w ramach którego od postanowień

zapadających w jurysdykcyjnej fazie postępowania zabezpieczającego,

rozstrzygających o zasadności żądania udzielenia tymczasowej ochrony prawnej,

skarga kasacyjna byłaby w każdym przypadku niedopuszczalna, natomiast

postanowienia mające na celu wykonanie uprzednio udzielonego zabezpieczenia

mogłyby być zaskarżalne skargą kasacyjną z tego powodu, że w okolicznościach

konkretnej sprawy, z racji sposobu zabezpieczenia, nie zapadają one na podstawie

odpowiednio stosowanych przepisów o postępowaniu egzekucyjnym (por. art. 7674

I CSK 278/25

4

§ 2 i art. 743 § 1 k.p.c.), lecz na podstawie odpowiednio stosowanych przepisów o

postępowaniu nieprocesowym, do których odsyła art. 743 § 2 k.p.c.

Do odmiennego stanowiska nie skłania fakt, że postanowienie o udzieleniu

zabezpieczenia zostało in casu wydane przez prokuratora na podstawie art. 291

k.p.k., a jego przedmiotem – jak wynikało z ustaleń – był środek kompensacyjny w

postaci obowiązku naprawienia szkody (por. art. 291 § 1 pkt 4 k.p.k.).

Zabezpieczenie wykonania tego rodzaju środka, zważywszy na jego cywilnoprawną

naturę, odpowiada charakterem zabezpieczeniu roszczeń w postępowaniu

cywilnym; dochodzi ono do skutku w sposób wskazany w przepisach kodeksu

postępowania cywilnego, w tym przez ustanowienie hipoteki przymusowej (art. 292

§ 1 w związku z art. 747 pkt 2 k.p.c.). Wykonanie zabezpieczenia orzeczonego

przez prokuratora i polegającego na ustanowieniu hipoteki przymusowej – tak jak w

przypadku postanowienia sądu obejmującego ten sposób zabezpieczenia –

następuje zgodnie z art. 743 § 2 k.p.c., na podstawie postanowienia prokuratora,

przy odpowiednim zastosowaniu przepisów kodeksu postępowania cywilnego o

postępowaniu wieczystoksięgowym (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

12 lutego 2014 r., IV CSK 275/13 i z dnia 11 lipca 2014 r., III CSK 257/13).

W konkluzji należało uznać, że skarga kasacyjna, jako niedopuszczalna,

podlegała odrzuceniu (por. także postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 3

września 2021 r., III CSK 180/20 i z dnia 30 stycznia 2024 r., II CSKP 1890/22).

Z tych względów, na podstawie art. 3986 § 3 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.,

Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.

O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy orzekł na podstawie

art. 520 § 1 k.p.c., nie dostrzegłszy podstaw do odstąpienia od zasady wyrażonej w

tym przepisie.

Paweł Grzegorczyk

(M.M.)

I CSK 278/25

5

[a.ł]