Bank nie przeforsował skargi w sprawie kredytu frankowego. SN zasądził 5400 zł kosztów

Wyrokiem z 24 marca 2022 r. w sprawie z powództwa A.G. i A.G.1 przeciwko

Bank spółce akcyjnej z siedzibą w W. o ustalenie i zapłatę, ewentualnie o zapłatę,

Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił powództwo. Po rozpoznaniu apelacji

powodów, wyrokiem z 29 lutego 2024 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie zmienił

zaskarżony wyrok w ten sposób, że ustalił, że bliżej opisana umowa kredytu z 13

I CSK 3096/24

2

maja 2008 r. zawarta pomiędzy Bank S.A. z siedzibą w W. a powodami jest

nieważna, zasądził od pozwanego na rzecz powodów kwoty: 230 869,74 zł oraz 48

409,26 CHF z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 23 stycznia 2020 r. do dnia

zapłaty, oddalił apelację w pozostałym zakresie i orzekł o kosztach postępowania

za obie instancje. Pozwany wniósł skargę kasacyjną opierając wniosek o jej

przyjęcie do rozpoznania na przyczynach kasacyjnych objętych art. 3989 § 1 pkt 1 i

2 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia

przysługującym od prawomocnych orzeczeń sądu drugiej instancji, służącym

ochronie interesu publicznego przez zapewnienie jednolitości wykładni i stosowania

prawa, wkład Sądu Najwyższego w rozwój orzecznictwa i nauki prawa oraz

eliminowanie z obrotu prawnego orzeczeń wydanych w postępowaniu nieważnym

lub orzeczeń oczywiście niezgodnych z prawem. Stosownie do 3989 § 1 k.p.c., Sąd

Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania w razie wykazania przez

stronę, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba

wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub

skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Z punktu widzenia funkcji oraz

założeń skargi kasacyjnej jako nadzwyczajnego środka zaskarżenia, rolą

„przedsądu” jest wstępna selekcja skarg pod kątem spełniania wymienionych wyżej

kryteriów (przyczyn kasacyjnych) kwalifikujących skargę do jej przedstawienia

Sądowi Najwyższemu w celu merytorycznego rozpoznania.

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący podniósł,

że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne dotyczące kwestii, czy przy

dokonywaniu oceny klauzul przeliczeniowych, tj. klauzul przewidujących

stosowanie kursu kupna do wypłaty kredytu lub kursu sprzedaży do spłaty rat

kapitałowo - odsetkowych, wynikającego z Tabeli kursowej Banku, z perspektywy

abuzywności, należy uwzględnić, że art. 111 ust. 1 pkt 4) ustawy z dnia 29 sierpnia

1997 r. Prawo bankowe (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1646 z późn. zm. - dalej jako

„Prawo bankowe") daje (i dawał w czasie zawierania Umowy) bankowi podstawę do

I CSK 3096/24

3

ustalania kursów w Tabeli kursowej banku i żaden przepis prawa nie przewidywał w

dacie zawarcia Umowy kredytu obowiązku wskazywania w jej treści sposobu

ustalania kursów walut, a w konsekwencji umowy o kredyt frankowy odzwierciedlały

ówcześnie obowiązujący model ustawowy i w tym zakresie powinny być wyłączone

spod oceny z perspektywy abuzywności zgodnie z art. 1 ust. 2 Dyrektywy Rady

93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w

umowach konsumenckich (dalej: jako „Dyrektywa 93/13”).

Według skarżącego, potrzeba wykładni przepisów budzących poważne

wątpliwości i wywołujących rozbieżności w orzecznictwie dotyczy po pierwsze art.

3851 § 1 i § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 co do kwestii, czy możliwe

jest dalsze wykonywanie umowy kredytu w CHF, w której już od momentu jej

zawarcia zastrzeżona jest możliwość spłaty rat kapitałowo - odsetkowych

bezpośrednio w walucie CHF i wypłaty kredytu w tej walucie, po wyeliminowaniu z

niej, uznanych za abuzywne, klauzul przeliczeniowych: bez wypełnienia powstałej

w ten sposób luki w umowie, z zachowaniem pozostałych postanowień umownych,

poprzez wypełnienie powstałej w tej sposób luki w umowie zastosowaniem art. 358

k.c., poprzez wypełnienie powstałej w ten sposób luki w umowie zastosowaniem

art. 56 k.c. w zw. z art. 41 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. - Prawo wekslowe, czy

też prawidłowa wykładnia tych przepisów prowadzi do wniosku, że eliminacja

klauzul przeliczeniowych z umowy kredytu frankowego winna prowadzić do upadku

(nieważności) całej umowy kredytu, z uwagi na brak możliwości dalszego jej

wykonywania.

Kolejny problem na gruncie wykładni art. 3851 § 1 i § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust.

1 Dyrektywy 93/13 dotyczy kwestii, czy dla ustalenia skutków abuzywności

postanowień umownych istotne (decydujące) znaczenie ma wola konsumenta,

którego oświadczenie w tym przedmiocie ma także decydujące znaczenie dla

kierunku rozstrzygnięcia sądu.

W ocenie skarżącego, potrzeba wykładni dotyczy także art. 3851 § 1 k.c.

oraz art. 3 ust. 1 Dyrektywy 93/13 co do kwestii, czy klauzule przeliczeniowe,

których zastosowanie zgodnie z umową nie jest obligatoryjne dla kredytobiorcy [z

uwagi na zastrzeżoną w umowie możliwość spłaty rat kapitałowo - odsetkowych i

I CSK 3096/24

4

wypłaty kredytu bezpośrednio w walucie kredytowania - CHF], mogą być uznane za

naruszające interesy konsumentów i jako takie za abuzywne na gruncie

powołanych przepisów, czy też ich prawidłowa wykładnia wyłącza możliwość

powoływania się na abuzywność tego typu fakultatywnych dla konsumenta

postanowień, a w dalszej kolejności na nieważność umowy z tej przyczyny, z uwagi

na brak obligatoryjnego związania konsumenta treścią danego warunku umownego

i brak obligatoryjnego obciążenia go klauzulami przeliczeniowymi.

Według skarżącego, potrzeba wykładni dotyczy także art. 3851 § 1 k.c. w zw.

z art. 1 pkt 1 lit. a) oraz art. 4 ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy -

Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw co do kwestii, czy wejście w życie

ustawy antyspreadowej z dniem 26 sierpnia 2011 r. potwierdziło ważność umów o

kredyt frankowy zawartych przed dniem wejścia w życie ww. ustawy i zawartych w

nich postanowień oraz wykonalność umów tego typu, które nie określały zasad

ustalania kursu wymiany na potrzeby stosowania umowy kredytu i wyeliminowało

abuzywny charakter postanowień umownych, czy też prawidłowa wykładnia

wskazanych przepisów nie wyłącza możliwości powoływania się na abuzywność

klauzul związanych ze sposobem określania kursu waluty, po jakim ma być

dokonywana wypłata kredytu i spłata rat kapitałowo - odsetkowych, zawartych w

umowach kredytów frankowych, które podpisane i realizowane były jeszcze przed

wejściem w życie tej nowelizacji.

Skarżący wskazał, że potrzeba wykładni dotyczy również art. 69 ust. 1

ustawy - Prawo bankowe co do kwestii, czy umowa kredytu wyrażonego w walucie

CHF, w której zastrzeżono na rzecz kredytobiorcy możliwość wypłaty i spłaty

kredytu w walucie kredytowania (CHF) z jednoczesnym umożliwieniem mu wypłaty

i spłaty kredytu w innej walucie niż waluta produktu kredytowego, jest umową

kredytu czysto walutowego niezależnie od tego, czy kredytobiorca skorzysta z opcji

wypłaty i spłaty kredytu w walucie rodzimej czy też faktyczna wypłata i spłata

kredytu w walucie innej niż waluta kredytowania przekreśla walutowy charakter

takiej umowy i nadaje jej automatycznie charakter umowy kredytu indeksowanego

lub denominowanego (kredytu zlotowego).

I CSK 3096/24

5

W nawiązaniu do tak sformułowanych przyczyn kasacyjnych należy

przypomnieć, że istotnym zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1

k.p.c. jest problem nowy i dotychczas niewyjaśniony, dotyczący ważnego

abstrakcyjnego zagadnienia jurydycznego, którego rozstrzygnięcie przez Sąd

Najwyższy przy okazji rozpoznania skargi kasacyjnej przyczyni się do rozwoju

prawa i orzecznictwa oraz będzie miało znaczenie nie tylko dla tej konkretnej,

jednostkowej sprawy, ale także dla innych podobnych spraw. Skarżący powinien

sformułować to zagadnienie w sposób przyjęty przy przedstawianiu przez sąd

powszechny zagadnienia prawnego do rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy;

przedstawić pogłębiony wywód prawny uzasadniający zgłoszone wątpliwości,

wykazać zasadność preferowanego sposobu jego rozstrzygnięcia, a także

wadliwość rozwiązania przez Sąd drugiej instancji postawionego problemu

prawnego w sposób rzutujący na wynik sprawy. Na gruncie drugiej przyczyny

kasacyjnej (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.) rozbieżności w orzecznictwie należy

interpretować jako brak zgodności rozstrzygnięć w sprawach o takich samych lub

bardzo podobnych stanach faktycznych, w których mają zastosowanie te same

przepisy, wykładane lub stosowane w sposób prowadzący do odmiennych -

zróżnicowanych albo sprzecznych - orzeczeń albo decyzji procesowych. Wskazując

na tę przyczynę kasacyjną, skarżący powinien opisać, na czym polega trudność w

interpretacji określonych przepisów prowadząca do niepożądanego wyżej stanu

oraz zilustrować swoje twierdzenia przykładami takich rozbieżnych rozstrzygnięć.

Sformułowane przez skarżącego zagadnienia i wątpliwości zostały już

rozstrzygnięte w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE)

oraz Sądu Najwyższego. Wskazano w nim, że uznanie klauzul przeliczeniowych za

abuzywne oznacza, że są one - z mocy samego prawa od momentu zawarcia

umowy - bezskuteczne (nie wiążą) konsumentów (art. 3851 § 1 k.c.), aczkolwiek

strony pozostają związane umową w pozostałym zakresie, jeśli jest to tylko

możliwe. Stwierdzenie niedozwolonego charakteru postanowienia w umowie

kredytu może uzasadniać uznanie umowy za nieważną. Umowa będzie dotknięta

nieważnością, gdy bez abuzywnych postanowień jej obowiązywanie nie jest

możliwe w świetle prawa krajowego i nie zaszły przesłanki umożliwiające

zastosowanie regulacji zastępczej, a konsument postanowień abuzywnych nie

I CSK 3096/24

6

potwierdził, nie udzielając następczo świadomej i wolnej zgody na te klauzule i tym

samym odmawiając przywrócenia im skuteczności z mocą wsteczną (zob. uchwała

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC

2021, Nr 9, poz. 56; uchwała Sądu Najwyższego z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20,

OSNC 2021, Nr 6, poz. 40; wyroki TSUE z 3 października 2019 r., C-260/18 i z 29

kwietnia 2021 r., C-19/20, oraz wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V

CSK 382/18, OSNC-ZD, 2021, Nr 2, poz. 20, z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21

i z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22). Sąd Najwyższy wypowiedział się także w

kwestii, czy bez dotkniętych abuzywnością. klauzul przeliczeniowych, umowa

kredytu indeksowanego do waluty obcej może nadal obowiązywać, wskazując, że

wyeliminowanie tych klauzul prowadzi także do upadku klauzuli ryzyka walutowego,

charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i

uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, co jest

równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż należy ją uznać za

umowę o odmiennej istocie i charakterze niż zamierzone przez strony, choćby

nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu. Wyłączył

dopuszczalność zastąpienia abuzywnych postanowień umownych przepisami

dyspozytywnymi lub zwyczajami, przez zastosowanie średniego kursu NBP w

oparciu o art. 358 § 2 k.c. lub art. 41 prawa wekslowego, ewentualnie w oparciu o

wykładnię umowy przy zastosowaniu art. 65 k.c. (zob. wyroki z 8 listopada 2022 r.,

II CSKP 1153/22 i z 31 stycznia 2023 r., II CSKP 941/22). Wskazał, że jeżeli bez

niedozwolonych postanowień umownych umowa nie może obowiązywać, a nie są

spełnione przesłanki uzupełnienia luki przez regulację zastępczą i konsument nie

wyraził świadomie i swobodnie woli sanowania postanowienia, umowa jest trwale

bezskuteczna (nieważna), a podstawą tej nieważności jest art. 58 k.c. (zob. wyroki

Sądu Najwyższego z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21; z 25 lipca 2023 r., II

CSKP 1487/22; z 25 października 2023 r., II CSKP 820/23; z 9 stycznia 2024 r., II

CSKP 874/22 oraz z 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22). W orzecznictwie Sądu

Najwyższego wyjaśniono także, że - w braku szczególnych rozwiązań

intertemporalnych - miarodajny dla rozstrzygnięcia, czy umowa może obowiązywać

bez klauzuli abuzywnej, jest stan prawny obowiązujący w chwili zawarcia umowy.

Wskazuje na to charakter sankcji zastosowanej w art. 3851 § 1 k.c., która polega

I CSK 3096/24

7

na tym, że niedozwolone postanowienie umowne jest od początku, z mocy samego

prawa, dotknięte bezskutecznością, przy czym jest to bezskuteczność „na korzyść

konsumenta”, co oznacza, że może on udzielić następczo świadomej i wolnej

zgody na to postanowienie i w ten sposób przywrócić mu skuteczność z mocą

wsteczną (por. wyrok Sądu Najwyższego z 15 października 2024 r., II CSKP 474/23

i uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2018 r., III

CZP 29/17, OSNC 2019, Nr 1, poz. 2 i z dnia 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC

2021, Nr 9, poz. 56). Sąd Najwyższy wypowiedział się także co do znaczenia

nowelizacji prawa bankowego dokonanej tak zwaną ustawą antyspreadową czyli

ustawą z 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych

innych ustaw (Dz. U. Nr 165, poz. 984) dla bytu prawnego umów zawartych przed

wejściem w życie tej noweli (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 11 grudnia 2019 r.,

V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr B, poz. 20; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i

z 28 października 2022 r., II CSKP 894/22). Sąd Najwyższy wyjaśniał też już, że

twierdzenia co do abuzywności spornych postanowień nie może też w żaden

sposób podważyć odwołanie do art. 111 ust. 1 pkt 4 prawa bankowego Z przepisu

tego wynika jedynie ogólna kompetencja i obowiązek banku ogłaszania w miejscu

wykonywania czynności, w sposób ogólnie dostępny stosowanych kursów

walutowych, nie chodzi tu o przepis dyspozytywny, który ma kształtować treść

stosunku umowy kredytu, a w szczególności determinować kształt mechanizmu

waloryzacyjnego w zakresie kursu walutowego miarodajnego dla przeliczeń, co

dopiero pozwalałoby odwołać się do domniemania, że ów kształt był wynikiem

należytego wyważenia ogółu praw i obowiązków stron przez ustawodawcę i

wyłączałoby kontrolę abuzywności (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 29 listopada

2023 r., II CSKP 1460/22 i z 3 grudnia 2024 r., II CSKP 1803/22).

Pozostałe przedstawione we wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania

wątpliwości prawne oparte zostały na założeniu, że analizowana umowa kredytu

przewidywała jako zasadę wypłatę i spłatę kredytu w walucie obcej oraz w swej

treści jednoznacznie określała kwotę kredytu w walucie obcej, a kredytobiorca mógł

od momentu jej zawarcia zlecić wypłatę oraz spłacać kredyt zarówno bezpośrednio

w walucie kredytu (walucie obcej) lub w walucie polskiej (stosownie do złożonej

przez siebie dyspozycji). Tak sformułowane wątpliwości oparte zostały zatem na

I CSK 3096/24

8

polemice z ustaleniami faktycznymi i ocenami prawnymi zawartymi w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku, a w konsekwencji ich rozstrzygnięcie nie może mieć wpływu

na rozstrzygnięcie niniejszej sprawy. Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika,

że Sąd Apelacyjny uznał, że w okolicznościach niniejszej sprawy mamy do

czynienia z kredytem denominowanym, w którym kwota kredytu jest wyrażona w

walucie obcej, a została wypłacona w walucie krajowej według klauzuli umownej

opartej na kursie kupna waluty obcej obowiązującym w dniu uruchomienia kredytu,

zaś spłata kredytu następuje w walucie krajowej. Jak wskazał Sąd Apelacyjny,

decydujący w tym względzie jest zgodny zamiar stron, a ten obejmował wypłatę

kredytu w PLN po przeliczeniu stosownie do kursu CHF wewnętrznie określonego

przez pozwanego i spłatę również w PLN po przeliczeniu jej w analogiczny sposób,

ale według innego kursu. Sąd wskazał, że powodowie potrzebowali środków w PLN

z uwagi na cel kredytu - finansowanie domu jednorodzinnego w Polsce, uzyskiwali

też dochody w krajowej walucie, również z przesłuchania powodów jednoznacznie

wynikało, że chcieli wziąć kredyt złotówkowy, a wybrali ofertę pozwanego z uwagi

na wyższą zdolność kredytową i niższą ratę. Sąd wskazał, że gdyby istotnie był to

kredyt walutowy, zapisy o uruchomieniu go w PLN byłyby bezprzedmiotowe, za

kwalifikacją kredytu jako walutowego nie przemawiał również sposób jego

oprocentowania typowy dla kredytów indeksowanych i denominowanych ani

wyrażenie salda i rat kredytu w CHF, ponieważ była to jedynie forma waloryzacji

świadczeń. Brak zatem podstaw do uznania, że na gruncie niniejszej sprawy

powstała potrzeba odniesienia się przez Sąd Najwyższy do wątpliwości prawnych

sformułowanych w oderwaniu od przywołanych ustaleń faktycznych i ocen

prawnych. Ponadto, w orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono już, że samo

zapewnienie konsumentowi-kredytobiorcy możliwości spłaty rat kredytu w walucie

obcej (walucie indeksacji) nie uchyla abuzywności postanowienia dotyczącego

spłaty rat kredytu w walucie krajowej, w wysokości zależnej od kursu waluty obcej

określanego swobodnie przez bank (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z 25

października 2023 r., II CSKP 820/23 i z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22

oraz wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 21 września 2023 r., C-139/22,

mBank (Polski rejestr klauzul niedozwolonych), pkt 52-57, gdzie wskazano m.in., że

włączenie do umowy zawartej z konsumentem dwóch alternatywnych warunków

I CSK 3096/24

9

dotyczących wykonania tego samego obowiązku ciążącego na konsumencie, z

których jeden jest nieuczciwy, a drugi zgodny z prawem, pozwala danemu

przedsiębiorcy na spekulowanie, że poprzez brak informacji, nieuwagę lub

niezrozumienie konsument wykona dane zobowiązanie zgodnie z warunkiem, który

powoduje znaczącą nierównowagę praw i obowiązków stron ze szkodą dla

konsumenta).

W tym stanie rzeczy orzeczono, jak w sentencji. O kosztach postępowania

kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i § 11 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 i

art. 39821 k.p.c., a § 2 pkt 7 i § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności

radców prawnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1935 z późn. zm.).

Agnieszka Piotrowska

(A.D.)

[SOP]