Sąd Najwyższy nie przyjął skargi kasacyjnej w sprawie o zasiedzenie nieruchomości

W skardze kasacyjnej wniesionej od postanowienia Sądu Okręgowego w

Legnicy z 12 grudnia 2023 r. (sygn. akt II Ca 845/23), wydanego w sprawie o

zasiedzenie nieruchomości, pełnomocnik wnioskodawców M.K. i L.K., zarzucając

naruszenie art. 336 i 339 k.c. w związku z art. 172 § 2 k.c. oraz art. 233 § 2 k.p.c.,

wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania. Uzasadniając ten wniosek

wskazał na potrzebę rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego, ujmując je w postaci

pytania: „Czy Sąd rozstrzygając kwestię charakteru posiadania w kontekście

uregulowań zawartych w art. 339 k.c. możliwe jest obalenie domniemania

I CSK 3131/24

2

samoistności posiadania w oparciu o okoliczności dowody wskazujące na złą wiarę

posiadaczy?”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Określone w art. 3984 § 2 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. wymaganie

uzasadnienia w skardze kasacyjnej wniosku o przyjęcie jej do rozpoznania zostaje

spełnione, jeśli skarżący wykaże, że w sprawie występuje istotne zagadnienie

prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi

nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Cel

wymagania przewidzianego w art. 3984 § 2 k.p.c. może być zatem osiągnięty

jedynie przez powołanie i uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze

publicznoprawnym, które – zgodnie z art. 3989 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. – będą

mogły stanowić podstawę oceny skargi kasacyjnej pod kątem przyjęcia jej do

rozpoznania. Na tych jedynie przesłankach Sąd Najwyższy może oprzeć

rozstrzygnięcie w kwestii przyjęcia bądź odmowy przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania.

Przesłanka z art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., w świetle ugruntowanego poglądu w

orzecznictwie Sądu Najwyższego, może zostać uznana za spełnioną jedynie

wówczas, gdy skarżący przedstawi zagadnienie prawne o charakterze nowym,

dotychczas niewyjaśnionym w judykaturze, mające znaczenie abstrakcyjne i

wykraczające poza okoliczności konkretnej sprawy (zob. postanowienia Sądu

Najwyższego: z 10 maja 2001 r., II CZ 35/01; z 18 września 2012 r., II CSK 180/12;

z 2 grudnia 2014 r., II CSK 376/14; z 24 sierpnia 2016 r., II CSK 94/16).

Zagadnienie to powinno odpowiadać standardowi pytania prawnego kierowanego

na podstawie art. 390 § 1 k.p.c., a więc dotyczyć poważnych wątpliwości

interpretacyjnych, których nie można usunąć przy zastosowaniu powszechnie

przyjętych reguł wykładni prawa (zob. postanowienia Sądu Najwyższego: z 23

stycznia 2014 r., I UK 361/13; z 14 września 2012 r., I UK 218/12; z 8 maja 2015 r.,

III CZP 16/15; z 24 października 2012 r., I PK 129/12). Nie jest wystarczające samo

sformułowanie pytania. Konieczne jest przedstawienie możliwych, alternatywnych

odpowiedzi oraz wykazanie, że rozstrzygnięcie zagadnienia może przyczynić się do

I CSK 3131/24

3

rozwoju prawa lub zapewnienia jednolitości orzecznictwa (zob. postanowienia Sądu

Najwyższego: z 15 grudnia 2011 r., II PK 183/11; z 20 grudnia 2011 r., II PK

207/11; z 9 stycznia 2017 r., II CSK 423/16; z 16 maja 2018 r., II CSK 12/18; z 10

maja 2018 r., I CSK 798/17; z 26 kwietnia 2018 r., IV CSK 585/17; z 8 kwietnia

2018 r., V CSK 577/17). W judykaturze podkreśla się, że istotne zagadnienie

prawne musi mieć charakter problemu jurydycznego o znaczeniu systemowym,

którego wyjaśnienie wzbogaca dorobek orzeczniczy Sądu Najwyższego,

porządkuje istniejące linie interpretacyjne i wzmacnia jednolitość stosowania prawa.

Chodzi o zagadnienie, którego rozstrzygnięcie nie sprowadza się do oceny prawnej

jednostkowego stanu faktycznego, lecz umożliwia udzielenie odpowiedzi o

charakterze uniwersalnym, mającej znaczenie także w innych, podobnych

sprawach (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 22 grudnia 2008 r., III CSK

285/08). W konsekwencji, aby przesłanka z art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. mogła zostać

uznana za spełnioną, skarżący powinien wykazać, że przedstawione przez niego

zagadnienie rzeczywiście ma charakter nowy, nierozstrzygnięty dotąd w

orzecznictwie oraz że jego wyjaśnienie ma znaczenie dla rozwoju prawa i

jednolitości orzecznictwa. Brak takiego wykazania wyklucza możliwość przyjęcia

skargi kasacyjnej do rozpoznania na tej podstawie.

Postępowanie kasacyjne – poza sytuacją określoną w art. 3989 § 1 pkt 4

k.p.c. – nie służy realizacji indywidualnego interesu strony, lecz ma na celu ochronę

interesu publicznego poprzez zapewnienie jednolitości wykładni prawa oraz wkład

w rozwój jurysprudencji. Tym samym, na etapie przedsądu, tj. posiedzenia Sądu

Najwyższego w przedmiocie oceny istnienia przesłanek uzasadniających przyjęcie

skargi kasacyjnej do rozpoznania(art. 3989 § 2 k.p.c.) brak jest podstaw do

poszukiwania przesłanek przyjęcia skargi wyłącznie w treści zarzutów kasacyjnych

– obowiązek ich wykazania ciąży na stronie skarżącej i nie może być przedmiotem

rekonstruowania przez Sąd Najwyższy (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 4

lutego 2000 r., II CZ 178/99, OSNC 2000, nr 7-8, poz. 147). Ocena spełnienia

wskazanych przesłanek ogranicza się do analizy argumentacji przedstawionej w

uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania. Argumentacja

dotycząca zarzutów nie może zastępować wykazania przesłanek, o których mowa

w art. 3989 § 1 k.p.c. W obu przypadkach chodzi bowiem o odmienne metody

I CSK 3131/24

4

argumentowania (zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego: z 22 marca 2001 r.,

V CZ 131/00, z 5 czerwca 2001 r., IV CZ 45/01, z 10 stycznia 2003 r., V CZ 189/02,

z 13 lipca 2007 r., III CSK 180/07, z 5 kwietnia 2017 r., II CSK 688/16, z 11 kwietnia

2018 r., V CSK 547/17 i z 26 kwietnia 2018 r., IV CSK 567/17). Przesłanki te muszą

zostać przez skarżącego wyraźnie wyodrębnione i odrębnie uzasadnione. Wymaga

to przedstawienia odpowiedniego wywodu jurydycznego, opartego na analizie

przepisów, orzecznictwa i argumentów wskazujących, że – w świetle kryteriów

określonych w art. 3989 § 1 k.p.c. – istnieje potrzeba rozpoznania skargi przez Sąd

Najwyższy (zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego: z 31 stycznia 2020 r., II

CSK 432/19, z 15 grudnia 2006 r., III CZ 93/06 i z 18 kwietnia 2012 r., I CSK

520/11).

Skarżący nie sprostali tym wymaganiom. Uzasadnienie wniosku o przyjęcie

skargi kasacyjnej do rozpoznania ograniczyli do sformułowania pytania określonego

jako zagadnienie prawne. Nie przedstawili argumentacji pozwalającej uznać, że

zagadnienie to ma charakter nowy, nierozstrzygnięty w orzecznictwie lub

wywołujący poważne wątpliwości interpretacyjne. Nie wskazali również

konkurencyjnych kierunków wykładni wymagających rozstrzygnięcia przez Sąd

Najwyższy ani nie wykazali, że rozstrzygnięcie przedstawionego problemu mogłoby

przyczynić się do rozwoju prawa lub zapewnienia jednolitości orzecznictwa. Nie

przedstawili także argumentów przemawiających za potrzebą zmiany

dotychczasowego stanowiska orzecznictwa. Nie wyjaśnili też, dlaczego problem ten

miałby mieć znaczenie wykraczające poza okoliczności rozpoznawanej sprawy.

Niezależnie od sposobu sformułowania i uzasadnienia tej przesłanki

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania należy stwierdzić, że skarżący nie

wykazali występowania istotnego zagadnienia prawnego w rozumieniu art. 3989 § 1

pkt 1 k.p.c. Jak wskazano w postanowieniu Sądu Najwyższego z 13 maja 2024 r., I

CSK 585/23, nie zachodzi potrzeba wykładni przepisów prawa ani nie występuje

istotne zagadnienie prawne, jeżeli Sąd Najwyższy wyraził już swój pogląd we

wcześniejszym orzecznictwie, a strona nie wykazała okoliczności uzasadniających

jego zmianę. Taka sytuacja występuje również w niniejszej sprawie.

I CSK 3131/24

5

Przedstawione przez skarżących zagadnienie nie ma charakteru nowego. W

utrwalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że świadomość

posiadacza co do nieprzysługiwania mu prawa własności nie przesądza o

samoistnym albo zależnym charakterze posiadania, lecz ma znaczenie wyłącznie

dla oceny dobrej albo złej wiary. Posiadaczem samoistnym może być także osoba

wiedząca, że nie jest właścicielem rzeczy, jeżeli włada nią jak właściciel (zob.

postanowienia Sądu Najwyższego: z 12 stycznia 1999 r., I CKN 987/97, z 24

stycznia 2008 r., I CSK 327/07 oraz z 9 kwietnia 2015 r., V CSK 410/14). Również

kwestia przekształcenia posiadania zależnego w samoistne została od dawna

wyjaśniona w judykaturze. Przyjmuje się konsekwentnie, że zmiana charakteru

posiadania wymaga jej wyraźnego uzewnętrznienia wobec właściciela i otoczenia.

Nie jest wystarczająca sama świadomość posiadacza ani jego wewnętrzne

przekonanie o wykonywaniu uprawnień właścicielskich. Zmiana ta musi zostać

zamanifestowana w sposób jednoznaczny, wskazujący na wolę władania rzeczą

dla siebie, widoczny dla właściciela oraz otoczenia, przy czym sama intencja

zmiany i świadomość posiadania samoistnego są niewystarczające (zob. m.in.

postanowienia Sądu Najwyższego: z 12 marca 1971 r., III CRN 516/70, z 13 marca

1998 r., I CKN 538/97, z 29 września 2004 r., II CK 550/03, z 16 października 2015

r., I CSK 885/14, z 18 maja 2016 r., V CSK 590/15 oraz z 14 września 2022 r., II

CSKP 522/22). W orzecznictwie przyjmuje się ponadto, że jeżeli posiadacz objął

nieruchomość jako posiadacz zależny, to na nim spoczywa ciężar wykazania

późniejszej zmiany charakteru posiadania. W takim przypadku nie może on

poprzestać na powołaniu się na domniemanie z art. 339 k.c., lecz powinien

wykazać konkretne okoliczności świadczące o przekształceniu posiadania

zależnego w samoistne, a także o uzewnętrznieniu tej zmiany wobec właściciela

oraz otoczenia. Brak wykazania takich okoliczności nie pozwala na przyjęcie, że

doszło do skutecznej zmiany charakteru posiadania (zob. postanowienia Sądu

Najwyższego: z 11 października 2013 r., I CSK 5/13, z 16 października 2015 r., I

CSK 885/14 oraz z 18 maja 2016 r., V CSK 590/15, z 14 września 2022 r., II CSKP

522/22).

Przedstawione pytanie nie odpowiada przy tym rzeczywistej podstawie

rozstrzygnięcia Sądu Okręgowego. Sąd ten nie przyjął bowiem, że zła wiara

I CSK 3131/24

6

posiadacza sama przez się wyłącza możliwość uznania posiadania za samoistne.

Podstawą rozstrzygnięcia Sądu Okręgowego było ustalenie, że do 1996 r.

wnioskodawcy wykonywali posiadanie zależne, zaś skuteczna zmiana charakteru

tego posiadania nie została wcześniej uzewnętrzniona w sposób dostrzegalny dla

właściciela oraz otoczenia. Tym samym przedstawione zagadnienie abstrahuje od

podstawy prawnej i faktycznej zaskarżonego rozstrzygnięcia i zmierza w istocie do

zakwestionowania oceny konkretnych okoliczności faktycznych sprawy oraz

wyprowadzonych przez sądy meriti wniosków co do charakteru wykonywanego

władztwa nad nieruchomością.

Potwierdza to również sposób sformułowania zarzutu naruszenia art. 233 § 2

k.p.c. Skarżący upatrują naruszenia tego przepisu w zakwestionowaniu

wiarygodności zeznań świadków i wnioskodawców oraz w dokonaniu, ich zdaniem,

dowolnych ustaleń faktycznych. Tymczasem art. 233 § 2 k.p.c. odnosi się do oceny

skutków odmowy przedstawienia przez stronę dowodu lub stawiania przeszkód w

jego przeprowadzeniu. Argumentacja skargi nie nawiązuje do żadnej sytuacji

objętej hipotezą tego przepisu, lecz dotyczy oceny wiarygodności i mocy

przeprowadzonych dowodów, a więc materii regulowanej przez art. 233 § 1 k.p.c.

Już z tego względu zarzut naruszenia art. 233 § 2 k.p.c. nie może zostać uznany za

prawidłowo skonstruowany. W rzeczywistości skarga zmierza do podważenia

ustaleń faktycznych stanowiących podstawę zaskarżonego orzeczenia oraz

dokonanej przez Sądy meriti oceny materiału dowodowego. Tymczasem podstawą

skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny

dowodów (art. 3983 § 3 k.p.c.). Przedstawiona argumentacja nie prowadzi zatem do

wykazania istotnego zagadnienia prawnego, lecz stanowi polemikę z ustaleniami

faktycznymi przyjętymi za podstawę zaskarżonego postanowienia.

W konsekwencji przedstawione pytanie nie wymaga rozstrzygnięcia przez

Sąd Najwyższy. Kwestia wpływu złej wiary na samoistność posiadania została

wyjaśniona w utrwalonym orzecznictwie, podobnie jak warunki przekształcenia

posiadania zależnego w samoistne. Zarazem pytanie nie odpowiada podstawie

prawnej i faktycznej zaskarżonego rozstrzygnięcia, które nie opierało się na

utożsamieniu złej wiary z brakiem posiadania samoistnego, lecz na ustaleniu

zależnego charakteru posiadania do 1996 r. oraz braku wcześniejszej,

I CSK 3131/24

7

dostrzegalnej dla właścicielki i otoczenia manifestacji zmiany tego charakteru.

Skarżący nie wykazali zatem występowania istotnego zagadnienia prawnego w

rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., co nie uzasadnia przyjęcia skargi kasacyjnej

do rozpoznania.

W sprawie nie zachodzi również nieważność postępowania, którą Sąd

Najwyższy bierze pod rozwagę z urzędu w granicach zaskarżenia (art. 39813 § 1

k.p.c.).

Z przytoczonych względów należało odmówić przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania na podstawie art. 3989 § 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

O kosztach postępowania kasacyjnego – na stosowany wniosek zawarty w

odpowiedzi na skargę kasacyjną – orzeczono na podstawie art. 520 § 3 k.p.c. w zw.

z art. 391 § 1, art. 39821 i art. 13 § 2 k.p.c., obciążając nimi wnioskodawców, którzy

przegrali sprawę w postępowaniu kasacyjnym.

(A.G.)

[SOP]