Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi banku, klienci dostaną 5400 zł kosztów

W związku ze skargą kasacyjną pozwanego Bank S.A. w W. od wyroku

Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 14 lutego 2025 r. Sąd Najwyższy zważył, co

następuje:

I CSK 3191/25

2

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną

do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Tylko na tych

przesłankach Sąd Najwyższy może oprzeć rozstrzygnięcie o przyjęciu lub odmowie

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

W judykaturze już wielokrotnie wypowiadano się na temat charakteru skargi

kasacyjnej (zob. np. postanowienia SN: z 13 czerwca 2018 r., II CSK 71/18; z 15

kwietnia 2021 r., I CSK 43/21; z 25 sierpnia 2021 r., II CSK 216/21; z 23 maja 2024

r., I CSK 364/24). Wskazano m.in., że skarga kasacyjna została ukształtowana

w przepisach kodeksu postępowania cywilnego jako nadzwyczajny środek

zaskarżenia, nakierowany na ochronę interesu publicznego przez zapewnienie

rozwoju prawa, jednolitości orzecznictwa oraz prawidłowej wykładni, a także w celu

usunięcia z obrotu prawnego orzeczeń wydanych w postępowaniu dotkniętym

nieważnością lub oczywiście wadliwych, nie zaś jako ogólnie dostępny środek

zaskarżenia orzeczeń umożliwiający rozpoznanie sprawy w kolejnej instancji

sądowej.

Koniecznej selekcji skarg pod kątem realizacji tego celu służy instytucja

tzw. przedsądu, ustanowiona w art. 3989 k.p.c., w ramach której Sąd Najwyższy

dokonuje wstępnej oceny skargi kasacyjnej. Ten etap postępowania przed Sądem

Najwyższym jest ograniczony – co należy podkreślić – wyłącznie do zbadania

przesłanek przewidzianych w art. 3989 § 1 pkt 1-4 k.p.c., nie zaś merytorycznej

oceny skargi kasacyjnej. W razie spełnienia co najmniej jednej z tych przesłanek,

przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania jest usprawiedliwione.

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący oparł

na przesłance uregulowanej w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. Przesłanka ta nie została

jednak spełniona.

Powołanie się na przesłankę przedsądu przewidzianą w art. 3989 § 1

pkt 2 k.p.c. wymaga wskazania przepisu prawa, którego wykładnia budzi

wątpliwości, określenia zakresu koniecznej wykładni, wykazania, że wątpliwości

I CSK 3191/25

3

interpretacyjne mają poważny charakter i wymagają zajęcia stanowiska przez Sąd

Najwyższy, a jeżeli podstawą wniosku w tym zakresie jest twierdzenie

o występujących w orzecznictwie sądowym rozbieżnościach wynikających

z dokonywania przez sądy różnej wykładni przepisu, konieczne jest wskazanie

rozbieżnych orzeczeń, dokonanie ich analizy i wykazanie, że rozbieżność wynika

z różnej wykładni przepisu (zob. np. postanowienia SN: z 15 października 2002 r.,

II CZ 102/02; z 28 marca 2007 r., II CSK 84/07; z 12 grudnia 2008 r., II PK 220/08;

z 24 lutego 2012 r., II PK 274/11; z 15 kwietnia 2021 r., IV CSK 617/20;

z 25 czerwca 2025 r., I CSK 1026/25). Nie może stanowić przesłanki przyjęcia

skargi kasacyjnej do rozpoznania jedynie przekonanie skarżącej strony

o „istotności” czy „ważności” problemu, który pojawia się na tle konkretnego

rozstrzygnięcia w postępowaniu przed sądem drugiej instancji ani nie może

sprowadzać się jedynie do polemiki ze stanowiskiem co do wykładni prawa

przyjętym przez ten sąd.

Przepisy wskazane przez skarżącego były już wielokrotnie przedmiotem

analizy Sądu Najwyższego i obecnie ich wykładnia nie budzi w orzecznictwie

wątpliwości.

W judykaturze obecnie dominuje pogląd, że klauzule zastrzeżone w umowie

kredytu powiązanego z walutą obcą kształtujące mechanizm indeksacji określają

główne świadczenie kredytobiorcy (zob. np. wyroki SN: z 4 kwietnia 2019 r., III CSK

159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18,

OSNC-ZD 2021, nr 2, poz. 20; z 21 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 3 lutego

2022 r., II CSKP 459/22; wyroki TSUE: z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, Kásler

i Káslerné Rábai; z 26 lutego 2015 r., C-143/13, Matei; z 23 kwietnia 2015 r.,

C-96/14, Van Hove; z 20 września 2017 r., C-186/16, Andriciuc i in.). Za takie

uznawane są również postanowienia określane jako „klauzule ryzyka walutowego”,

które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy – konsumenta ryzykiem zmiany kursu

waluty i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu (zob. wyroki TSUE:

z 20 września 2017 r., C-186/16, Andriciuc i in.; z 20 września 2018 r., C-51/17,

OTP Bank i OTP Faktoring; z 14 marca 2019 r., C-118/17, Dunai; z 3 października

2019 r., C-260/18, Dziubak).

I CSK 3191/25

4

Nie można podzielić argumentacji pozwanego, że klauzule waloryzacyjne

i ryzyka kursowego zostały wyrażone w umowie kredytu w sposób jasny

i precyzyjny, a zatem nie podlegają badaniu pod kątem spełnienia przesłanek

z art. 3851 § 1 k.c. W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości UE wyjaśniono, że

wymóg wyrażenia warunku umownego prostym i zrozumiałym językiem nakazuje,

by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie mechanizmu,

do którego odnosi się ów warunek, a także, w zależności od przypadku, związek

między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach,

tak by konsument był w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe

kryteria, wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne.

Postanowienia umowy (regulaminu), określające zarówno zasady przeliczenia

kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat

na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej,

mają charakter niedozwolonych postanowień umownych. Postanowienia

analogiczne do ocenianych w tej sprawie były już wielokrotnie przedmiotem

badania Sądu Najwyższego (zob. np. wyroki SN: z 22 stycznia 2016 r., I CSK

1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134; z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17;

z 7 listopada 2019 r., IV CSK 13/19; z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 27 lipca

2021 r., V CSKP 49/21). Wyjaśniono, że postanowienia umowy (regulaminu),

określające zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki

przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi

swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych

postanowień umownych. Takie klauzule mają charakter abuzywny, bowiem

kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi

obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Sprzeczność z dobrymi obyczajami

i naruszenie interesów konsumenta polega w tym przypadku na uzależnieniu

wysokości świadczenia banku oraz wysokości świadczenia konsumenta

od swobodnej decyzji banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na złotówki

w chwili jego wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności

poszczególnych spłacanych rat, służy bowiem określeniu wysokości świadczenia

konsumenta. Takie postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego

ustalenia kursów walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego

I CSK 3191/25

5

działania banku. W ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym

ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron. Takie uregulowanie umowne należy

uznać za niedopuszczalne, niezależnie od tego, czy swoboda przedsiębiorcy

(banku) w ustaleniu kursu jest pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona, np.

w razie wprowadzenia możliwych maksymalnych odchyleń od kursu ustalanego

z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów.

O klauzuli ryzyka kursowego (walutowego) – jako istocie problemu – bardzo

szeroko wypowiedział się Sąd Najwyższy np. w wyrokach z 27 czerwca 2024 r.,

II CSKP 514/23; z 12 września 2024 r., II CSKP 505/24, i z 21 stycznia 2026 r.,

II CSKP 716/25, i wystarczające jest odwołanie się do wywodów tam zawartych.

Należy tylko wskazać, że istotne było przerzucenie przez bank na powodów ryzyka

kursowego praktycznie w całości, obciążenie ich nieograniczonym ryzykiem

kursowym oraz niewprowadzenie tzw. wyłącznika. To właśnie klauzula ryzyka

kursowego po stronie konsumenta jednoznacznie przesądza o abuzywności

zakwestionowanych postanowień umownych.

Przesłankami stwierdzenia abuzywności omawianych klauzul umownych są:

brak indywidualnego uzgodnienia postanowienia umownego, jego sprzeczność

z dobrymi obyczajami i rażące naruszenie interesów konsumenta. W przepisach

nie przewidziano uzależnienia orzeczenia w przedmiocie abuzywności

od indywidualnych cech konsumenta, takich jak poziom jego wykształcenia lub

zakres doświadczenia, z kolei konieczność oceny postanowień umownych na

chwilę zawarcia umowy jednoznacznie wynika zarówno z orzecznictwa Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej, jak i Sądu Najwyższego (zob. m.in.

postanowienie SN z 17 maja 2023 r., I CSK 6633/22). Wykształcenie kredytobiorcy

czy też wykonywany przez niego zawód nie mają zatem znaczenia przy ocenie

abuzywności klauzul zawartych w umowie.

Sąd Apelacyjny zasadnie zatem stwierdził, że kwestionowane postanowienia

stanowiące klauzule indeksacyjne są abuzywne, co oznacza, że są od początku,

z mocy samego prawa dotknięte – według Sądu Najwyższego – bezskutecznością

na korzyść kredytobiorcy, chyba że następczo udzieli on świadomej i wolnej zgody

na te klauzule i w ten sposób przywróci skuteczność z mocą wsteczną (zob.

I CSK 3191/25

6

uchwałę składu siedmiu sędziów SN – zasadę prawną z 7 maja 2021 r., III CZP

6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56). Niezależnie od tego, że ta uchwała jest błędna,

gdyż abuzywność zachodzi ab initio, zaś konsument może następczo – swoim

oświadczeniem woli – wyrazić zgodę na objęcie go danym postanowieniem, jednak

nie ulega wątpliwości, powodowie takiej zgody nie udzielił, o czym świadczą

twierdzenia i zarzuty podnoszone w toku procesu.

Jak wyjaśniono w orzecznictwie Sądu Najwyższego, jeżeli eliminacja

niedozwolonego postanowienia umownego doprowadzi do takiej deformacji

regulacji umownej, że na podstawie pozostałej jej treści nie da się odtworzyć treści

praw i obowiązków stron, to nie można przyjąć, iż strony pozostają związane

pozostałą częścią umowy. Koresponduje to z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, który

przewiduje, że nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców

lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa

w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe

po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków (zob. np. wyroki SN: z 27 lipca 2021 r.,

V CSKP 49/21; z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 3 lutego 2022 r., II CSKP

459/22; z 24 czerwca 2025 r., II CSKP 941/24).

Zwrócić należy uwagę na wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

z 29 kwietnia 2021 r. (C-19/20, Bank BPH S.A.), w którym orzekł on, że

wykładni art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy dokonywać w ten

sposób, że z jednej strony nie stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy

usunął jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą

a konsumentem, w wypadku gdy odstraszający cel tej dyrektywy jest realizowany

przez krajowe przepisy ustawowe regulujące korzystanie z niego, o ile element ten

stanowi odrębne zobowiązanie umowne, które może być przedmiotem

indywidualnej kontroli pod kątem nieuczciwego charakteru. Z drugiej strony

przepisy te stoją na przeszkodzie temu, by sąd odsyłający usunął jedynie

nieuczciwy element warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą

a konsumentem, jeżeli takie usunięcie sprowadzałoby się do zmiany treści tego

warunku poprzez zmianę jego istoty.

I CSK 3191/25

7

Wyeliminowanie z łączącej strony umowy abuzywnych postanowień

umownych rodzi zatem konieczność dokonania oceny, czy umowa w pozostałym

zakresie jest możliwa do utrzymania. Sąd meriti rozważył tę kwestię, uznając,

że obowiązywanie umowy po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków jest

w takim przypadku niemożliwe. Jak wskazał Sąd Najwyższy, wyeliminowanie

ryzyka kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego

do waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką

LIBOR, jest równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, że należy

ją uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze, choćby nadal chodziło tu

tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu. Oznacza to z kolei, że po

wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy o charakterze

zamierzonym przez strony nie jest możliwe, co przemawia za jej całkowitą

nieważnością (zob. np. wyrok SN z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18).

Wyeliminowanie abuzywnych klauzul przeliczeniowych nie prowadzi do utrzymania

w mocy kredytu indeksowanego kursem CHF jako kredytu złotowego

oprocentowanego według stawki LIBOR (wyrok SN z 10 maja 2022 r., II CSKP

285/22); to samo dotyczy kredytu denominowanego kursem CHF (wyrok SN

z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22).

Oceny, czy postanowienie umowne jest niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.),

dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (art. 3852 k.c.; uchwała składu

siedmiu sędziów SN z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2).

Wykładnia językowa art. 3851 § 1 zd. 1 k.c. nie stwarza podstaw do przyjęcia, że

w ramach oceny abuzywności postanowienia istotny jest sposób jego stosowania

przez przedsiębiorcę. Przeciwnie, skłania ona do wniosku, że decydujące

znaczenie ma nie to, w jaki sposób przedsiębiorca stosuje postanowienie i dla kogo

jest to korzystne, lecz to, w jaki sposób postanowienie kształtuje prawa i obowiązki

konsumenta. Z przepisu wynika, że przedmiotem oceny jest samo postanowienie,

a więc wyrażona w określonej formie (przeważnie słownej) treść normatywna,

tzn. norma lub jej element określający prawa lub obowiązki stron (zob. uchwałę

składu siedmiu sędziów SN z 20 listopada 2015 r., III CZP 17/15, OSNC 2016, nr 4,

poz. 40), a jej punktem odniesienia – sposób oddziaływania postanowienia

na prawa i obowiązki konsumenta. Samo postanowienie może bezpośrednio

I CSK 3191/25

8

kształtować prawa i obowiązki tylko w sensie normatywnym, wpływając na zakres

i strukturę praw lub obowiązków stron. Taka interpretacja pozostaje w zgodzie

z powszechnie akceptowanym poglądem, że art. 3851 k.c. jest instrumentem

kontroli treści umowy (stosunku prawnego). To, w jaki sposób postanowienie jest

stosowane, jest kwestią odrębną, do której art. 3851 § 1 zd. 1 k.c. wprost się nie

odnosi (zob. uchwałę SN z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1,

poz. 2).

Mamy zatem do czynienia ze skutkiem ex tunc, co oznacza, że zdarzenia

o charakterze następczym w stosunku do daty zawarcia umowy zawierającej

klauzule abuzywne pozostają bez znaczenia dla takiego charakteru tych

postanowień umownych (wyjątek stanowi wola konsumenta). Abuzywności

poszczególnych klauzul zawartych w umowie kredytu nie wyeliminowało zatem

wprowadzenie w 2011 r. ustępu 3 do art. 69 ustawy – Prawo bankowe, w wyniku

czego kredytobiorcy uzyskali w ramach umowy o kredyt denominowany lub

indeksowany do waluty innej niż waluta polska możliwość dokonywania spłat rat

kapitałowo-odsetkowych oraz dokonania przedterminowej spłaty pełnej lub

częściowej kwoty kredytu bezpośrednio w walucie obcej. Ta nowelizacja miała na

celu wyeliminowanie tzw. spreadów bankowych, a nie zmiany istoty umowy

kredytowej. Innymi słowy, nie doszło do przekształcenia takiej umowy w umowę

o kredyt walutowy.

W świetle orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej nie jest

możliwe „utrzymanie umowy”, zwłaszcza wówczas, gdy unieważnienie omawianych

klauzul doprowadziłoby nie tylko do zniesienia mechanizmu indeksacji oraz różnic

kursów walutowych, ale również – pośrednio – do zaniknięcia ryzyka kursowego,

które jest bezpośrednio związane z indeksacją przedmiotowego kredytu do waluty.

W konsekwencji art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie stoi na przeszkodzie temu,

aby sąd krajowy, po stwierdzeniu nieuczciwego charakteru niektórych warunków

umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i oprocentowanego według stopy

procentowej bezpośrednio powiązanej ze stopą międzybankową danej waluty,

przyjął, zgodnie z prawem krajowym, że ta umowa nie może nadal obowiązywać

bez takich warunków z tego powodu, iż ich usunięcie spowodowałoby

zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy (zob. wyroki TSUE: z 14 marca

I CSK 3191/25

9

2019 r., C-118/17; z 5 czerwca 2019 r., C-38/17, HS; z 3 października 2019 r.,

C-260/18; zob. też wyrok SN z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/19).

Powyższe kwestie zostały przesądzone w wyroku Trybunału Sprawiedliwości

UE z 8 września 2022 r. (C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P. i B.M.). Wskazano

w nim, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten

sposób, iż stoją one na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którym

sąd krajowy może stwierdzić nieuczciwy charakter nie całości warunku umowy

zawartej między konsumentem a przedsiębiorcą, lecz jedynie elementów tego

warunku, które nadają mu nieuczciwy charakter, w związku z czym warunek ten

pozostaje, po usunięciu takich elementów, częściowo skuteczny, jeżeli takie

usunięcie sprowadzałoby się do zmiany treści tego warunku, który ma wpływ

na jego istotę, czego zweryfikowanie należy do sądu odsyłającego (pkt 64).

Odwołując się do swojego dotychczasowego dorobku orzeczniczego, Trybunał

podkreślił, że możliwość zastąpienia nieuczciwego postanowienia umownego

przepisem prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym ma charakter wyjątkowy

i jest ograniczona do przypadków, w których usunięcie nieuczciwego postanowienia

umownego zobowiązywałoby sąd do unieważnienia umowy jako całości, narażając

tym samym konsumenta na szczególnie szkodliwe skutki, tak że ten ostatni

zostałby tym ukarany (pkt 67, 71). W razie możliwości stwierdzenia nieważności

sąd krajowy nie może zastąpić nieuczciwych warunków (klauzul abuzywnych)

przepisem krajowym o charakterze dyspozytywnym (pkt 68) czy ogólnym (pkt 77),

przy czym kluczowe znaczenie ma wola wyrażona przez konsumenta (pkt 74, 78).

Trybunał podkreślił niedopuszczalność sądowej modyfikacji treści postanowienia

nieuczciwego w drodze wykładni sądowej (pkt 79-80). Generalnie zatem

w omawianej sytuacji sąd powinien stwierdzić nieważność umowy, jeżeli

konsument został poinformowany o skutkach takiego rozstrzygnięcia i wyraził na to

zgodę, chyba że wywołałoby ono dla niego szczególnie negatywne skutki.

Powyższe rozważania pozostają zgodne z uchwałą pełnego składu Izby

Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r. (III CZP 25/22, OSNC 2024, nr 12, poz. 118),

zgodnie z którą m.in. w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu

indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu

waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące,

I CSK 3191/25

10

w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, iż miejsce tego

postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający

z przepisów prawa lub zwyczajów. W razie niemożliwości ustalenia wiążącego

strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego

umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie.

Skarżący natomiast zdaje się nie zauważył przy tym postanowienia

Trybunału Sprawiedliwości UE z 9 stycznia 2024 r. C-658/22, w którym uznano za

oczywiście możliwe orzekanie w takiej sprawie, jak objęta sygn. akt III CZP 25/22,

przez Sąd Najwyższy w składzie z udziałem sędziów powołanych od 2018 r.

O niemożności zastąpienia abuzywnego postanowienia przepisem ustawy

Sąd Najwyższy wypowiedział się szeroko również m.in. w wyrokach z 17 marca

2022 r., II CSKP 474/22, czy z 19 maja 2022 r., II CSKP 797/22.

Z powyższych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy

odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, nie znajdując też okoliczności,

które w ramach przedsądu jest obowiązany brać pod uwagę z urzędu.

O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy orzekł na podstawie

art. 98 § 1, 11 i 3 w zw. z art. 391 § 1 w zw. z art. 39821 k.p.c. w zw. z § 2 pkt 7

w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie.

Tomasz Szanciło

[P.L.]

[SOP]