Sąd Najwyższy nie przyjął kasacji w sprawie zapisu windykacyjnego uznanego za nieważny

Sąd Okręgowy w Siedlcach postanowieniem z 29 lutego 2024 r., wydanym

w sprawie z wniosku G.S., D.R., K.W., R.S. i A.S. przy udziale T.S. oraz Banku w

W. o stwierdzenie nabycia spadku po F.S., sprostował oczywistą niedokładność w

postanowieniu Sądu Rejonowego w Mińsku Mazowieckim z 18 sierpnia 2023 r.,

następnie zmienił to postanowienie w punkcie 2 przez jego uchylenie oraz oddalił

wniosek wnioskodawców o zasądzenie kosztów postępowania za drugą instancję.

Z ustaleń przyjętych za podstawę zaskarżonego postanowienia wynikało, że

F.S. zmarł […] 2022 r. Pozostawił żonę G.S. oraz dzieci: K.W., D.R., T. S., A.S. i

I CSK 3286/24

2

R.S. W testamencie notarialnym z 25 sierpnia 2020 r. spadkodawca ustanowił na

rzecz syna T.S. zapis windykacyjny obejmujący zabudowaną nieruchomość

położoną w miejscowości M., oznaczoną jako działka nr (…). Sąd Rejonowy

stwierdził nabycie spadku na podstawie ustawy przez żonę i dzieci spadkodawcy,

a ponadto stwierdził, że T.S. nabył na podstawie zapisu windykacyjnego własność

wskazanej nieruchomości. Uznał, że testament został sporządzony przez osobę

mającą pełną zdolność do testowania, a samo przekazanie najbardziej

wartościowego składnika majątku jednemu ze spadkobierców ustawowych nie

może zostać uznane za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Sąd

Okręgowy przyjął odmienne stanowisko w odniesieniu do zapisu windykacyjnego.

Podzielił pogląd, że swoboda testowania stanowi jedną z podstawowych zasad

prawa spadkowego i że ingerencja w nią na podstawie art. 58 § 2 k.c. powinna

następować wyjątkowo. Uznał jednak, że szczególne okoliczności sprawy, w tym

wieloletnie naganne zachowanie spadkodawcy wobec członków rodziny, jego

relacje z żoną i dziećmi, przypisana mu motywacja oraz skutki majątkowe

dokonanego rozrządzenia, uzasadniają stwierdzenie sprzeczności zapisu

windykacyjnego z zasadami współżycia społecznego. W konsekwencji uznał tę

czynność za nieważną na podstawie art. 58 § 2 k.c.

Uczestnik T.S. wniósł skargę kasacyjną od postanowienia Sądu drugiej

instancji, zaskarżając je w części obejmującej punkt II.

Skargę kasacyjną oparto na podstawie naruszenia prawa materialnego, tj.

art. 58 § 2 k.c., przez przyjęcie, że kolizja pomiędzy dokonanym zapisem

windykacyjnym a zasadami współżycia społecznego prowadzi do stwierdzenia

nieważności zapisu windykacyjnego zawartego w testamencie.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w zaskarżonej części

i rozstrzygnięcie sprawy co do istoty, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego

postanowienia w tej części i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania w innym składzie, a także o rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania.

Zdaniem skarżącego za przyjęciem skargi kasacyjnej do rozpoznania

przemawia występowanie istotnych zagadnień prawnych w rozumieniu art. 398⁹ § 1

I CSK 3286/24

3

pkt 1 k.p.c. Sformułował w tym zakresie pytania: „czy w świetle dyspozycji art. 981¹

k.c. w przypadku stwierdzenia naruszenia zasad współżycia społecznego

wyłączona jest swoboda testowania, a jeżeli tak, to w jakim zakresie” oraz „czy

priorytetowe znaczenie zasady swobody testowania w świetle art. 944 k.c. wyłącza

stosowanie art. 58 § 2 k.c.”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie kwalifikowała się do przyjęcia do rozpoznania.

Zgodnie z art. 398⁹ § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do

rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania albo skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Wniosek

o przyjęcie skargi oraz jego uzasadnienie stanowią odrębny konstrukcyjnie

i funkcjonalnie element skargi kasacyjnej, co wymaga przedstawienia argumentacji

odnoszącej się bezpośrednio do jednej z przesłanek wymienionych w art. 398⁹ § 1

k.p.c. (por. postanowienia Sądu Najwyższego z 11 maja 2001 r., III CZ 36/01,

OSNC 2002, nr 2, poz. 22, oraz z 22 kwietnia 2015 r., IV CSK 613/14, LEX nr

1678089).

Skarżący powołał przesłankę przewidzianą w art. 398⁹ § 1 pkt 1 k.p.c.

Istotnego zagadnienia prawnego upatrywał w relacji między zasadą swobody

testowania, w tym dokonywania zapisu windykacyjnego, a możliwością

zastosowania art. 58 § 2 k.c. do rozrządzenia testamentowego. Powołanie się na

występowanie istotnego zagadnienia prawnego wymaga przedstawienia problemu

prawnego o znaczeniu wykraczającym poza rozstrzygnięcie konkretnego sporu,

a zarazem pozostającego w związku z ustaloną podstawą faktyczną i prawną

zaskarżonego orzeczenia. Zagadnienie powinno mieć charakter rzeczywisty

i poważny, a jego rozstrzygnięcie powinno służyć rozwojowi prawa albo

ujednoliceniu praktyki jego stosowania. Wymagane jest przy tym przedstawienie

argumentów prowadzących do odmiennych możliwych rozwiązań problemu.

Zagadnienie, które było już przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego i zostało

w orzecznictwie wyjaśnione, co do zasady nie ma wymaganego waloru nowości

I CSK 3286/24

4

(por. postanowienia Sądu Najwyższego: z 10 maja 2001 r., II CZ 35/01, OSNC

2002/1/11; z 19 marca 2012 r., II PK 294/11, LEX nr 1214578; z 23 marca 2012 r.,

I CSK 496/11, LEX nr 1130153; z 21 maja 2013 r., IV CSK 53/13, LEX nr 1375467;

z 18 lutego 2015 r., II CSK 428/14, LEX nr 1652383).

Uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie

czyni zadość tym wymaganiom.

Kwestia objęta przedstawionymi przez skarżącego pytaniami była już

przedmiotem bezpośredniej wypowiedzi Sądu Najwyższego. W postanowieniu z 28

października 2022 r. I CSK 2063/22 (LEX nr 3519008) wydanym również w sprawie

o stwierdzenie nabycia spadku, przedstawiono jako istotne zagadnienie prawne

pytanie, czy zasada swobody testowania ogranicza lub całkowicie wyłącza

stosowanie art. 58 § 2 k.c. do oceny ważności testamentu. Sąd Najwyższy uznał,

że problem ten nie stanowi istotnego zagadnienia prawnego. Wskazał, że

stanowisko, zgodnie z którym art. 58 § 2 k.c. znajduje zastosowanie do czynności

prawnych, nie budzi wątpliwości, a zasada swobody testowania nie wyłącza

możliwości dokonania na podstawie tego przepisu oceny rozrządzenia

testamentowego. Potrzeba ostrożnego stosowania art. 58 § 2 k.c. w tej dziedzinie

stanowi natomiast dyrektywę uwzględnienia zasad rządzących dziedziczeniem,

a nie podstawę do wyłączenia zastosowania tego przepisu. Należy podkreślić, że

zapis windykacyjny jest rozrządzeniem testamentowym, wobec czego

przedstawione pytanie pozostaje w swej istocie pytaniem o granice swobody

testowania w relacji do art. 58 § 2 k.c. Znaczenie zasady swobody testowania dla

regulacji zapisu windykacyjnego zostało także zaakcentowane w uchwale Sądu

Najwyższego z 18 lipca 2012 r., III CZP 46/12, OSNC 2013, Nr 3, poz. 29, w której

przy wykładni przepisów o zapisie windykacyjnym uwzględniono potrzebę możliwie

szerokiej realizacji woli spadkodawcy. Nie wynika z tego jednak bezwzględny

charakter tej zasady ani wyłączenie zastosowania przepisów określających granice

autonomii woli. Trzeba też dodać, że analogiczne stanowisko jest prezentowane

również w doktrynie prawa cywilnego. Podkreśla się, że swoboda testowania

pozostaje zawsze w granicach wyznaczonych przez porządek prawny. Podlega

zatem ograniczeniom wynikającym z przepisów ustawy. Ograniczenia dotyczące

sposobu rozrządzenia majątkiem należącym do spadkodawcy mogą wynikać

I CSK 3286/24

5

z przepisów ogólnych, mających zastosowanie do wszystkich czynności prawnych

oraz z przepisów szczególnych zawartych w księdze czwartej tytule III kodeksu

cywilnego. Treść testamentu nie może zatem pozostawać w sprzeczności

z przepisami ustawy, zmierzać do obejścia ustawy oraz pozostawać w sprzeczności

z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 1 i 2 k.c, tak: E. Skowrońska-Bocian,

J. Wierciński [w:] Kodeks cywilny. Komentarz. Tom VI. Spadki, wyd. II, red. J.

Gudowski, Warszawa 2017, art. 941, pkt 12-13).

Również drugie pytanie nie przedstawia nierozstrzygniętego zagadnienia

prawnego. W szczególności art. 944 k.c., do którego odwołuje się skarżący, określa

zdolność do sporządzenia i odwołania testamentu oraz osobisty charakter tych

czynności. Nie ustanawia natomiast normy, z której wynikałoby pierwszeństwo

swobody testowania prowadzące do wyłączenia art. 58 § 2 k.c.

Sformułowane przez skarżącego pytania zostały ponadto oparte na

założeniu, które nie odpowiada motywom zaskarżonego postanowienia. Sąd

Okręgowy nie przyjął bowiem, że zasady współżycia społecznego co do zasady

wyłączają swobodę testowania ani że zasada ta ma drugorzędne znaczenie wobec

art. 58 § 2 k.c. Przeciwnie, zaakcentował podstawowe znaczenie swobody

testowania i potrzebę szczególnie ostrożnego stosowania klauzuli zasad

współżycia społecznego do rozrządzeń testamentowych. Dopiero po odniesieniu

tego standardu do ustalonych okoliczności konkretnej sprawy uznał, że zachodzą

podstawy do zastosowania art. 58 § 2 k.c.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, że ocena

zgodności czynności prawnej z zasadami współżycia społecznego jest ściśle

związana z kontekstem faktycznym konkretnego przypadku. Za stwierdzeniem

nieważności na podstawie art. 58 § 2 k.c. powinny przemawiać szczególne

okoliczności, a klauzula ta powinna być stosowana w przypadkach wyjątkowych,

mających dostatecznie silne uzasadnienie aksjologiczne. W konsekwencji

rzeczywista istota argumentacji skarżącego sprowadza się nie do potrzeby

rozstrzygnięcia nowego problemu prawnego dotyczącego relacji swobody

testowania i art. 58 § 2 k.c., lecz do zakwestionowania sposobu zastosowania

znanych już kryteriów do okoliczności niniejszej sprawy. Skarżący zmierza zatem

I CSK 3286/24

6

do podważenia oceny, że ustalone przez Sąd drugiej instancji zachowanie

spadkodawcy, motywacja towarzysząca dokonaniu zapisu oraz jego skutki

uzasadniały uznanie konkretnego rozrządzenia testamentowego za sprzeczne

z zasadami współżycia społecznego. Taka argumentacja dotyczy prawidłowości

zastosowania art. 58 § 2 k.c. w jednostkowym stanie faktycznym. Nie stanowi

natomiast sama przez się istotnego zagadnienia prawnego w rozumieniu art. 398⁹ §

1 pkt 1 k.p.c.

Skarżący nie wykazał zatem występowania w sprawie istotnego zagadnienia

prawnego uzasadniającego przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania.

Przedstawione kwestie zostały już wyjaśnione w orzecznictwie Sądu Najwyższego,

a pozostała część argumentacji odnosi się do sposobu zastosowania istniejącego

standardu prawnego do ustalonego stanu faktycznego. Stosowanie klauzul

generalnych takich jak zasady współżycia społecznego pozostaje domeną sądów

meriti, a Sąd Najwyższy w postępowaniu kasacyjnym, mógłby zakwestionować

oceny tych sądów, gdyby były rażąco błędne i krzywdzące. Prawidłowość

zastosowania art. 58 § 2 może być oceniana wyłącznie przez pryzmat okoliczności

konkretnej sprawy i kwestia jego stosowania nie stanowi materii, która byłaby

adekwatnym podłożem przyczyny kasacyjnej, o której stanowi art. 3989 § 1 pkt 1

k.p.c.

Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 398⁹ § 2 w związku z art.

13 § 2 k.p.c., odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 520 § 1

k.p.c., przyjmując, że uczestnicy ponoszą koszty związane ze swoim udziałem

w postępowaniu kasacyjnym.

SSN Tomasz Szczurowski

[SOP]

I CSK 3286/24

7