Sąd Najwyższy nie przyjął skargi uczestniczki w sprawie o dział spadku

W związku ze skargą kasacyjną uczestniczki postępowania I.R. od

postanowienia Sądu Okręgowego we Wrocławiu z 7 kwietnia 2025 r. Sąd

Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną

do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

I CSK 3295/25

2

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Tylko na tych

przesłankach Sąd Najwyższy może oprzeć rozstrzygnięcie o przyjęciu lub odmowie

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

W judykaturze już wielokrotnie wypowiadano się na temat charakteru

skargi kasacyjnej (zob. np. postanowienia SN: z 13 czerwca 2018 r., II CSK 71/18;

z 15 kwietnia 2021 r., I CSK 43/21; z 25 sierpnia 2021 r., II CSK 216/21;

z 23 maja 2024 r., I CSK 364/24). Wskazano m.in. że skarga kasacyjna została

ukształtowana w przepisach kodeksu postępowania cywilnego jako nadzwyczajny

środek zaskarżenia, nakierowany na ochronę interesu publicznego przez

zapewnienie rozwoju prawa, jednolitości orzecznictwa oraz prawidłowej wykładni,

a także w celu usunięcia z obrotu prawnego orzeczeń wydanych w postępowaniu

dotkniętym nieważnością lub oczywiście wadliwych, nie zaś jako ogólnie dostępny

środek zaskarżenia orzeczeń umożliwiający rozpoznanie sprawy w kolejnej

instancji sądowej.

Koniecznej selekcji skarg pod kątem realizacji tego celu służy instytucja

tzw. przedsądu, ustanowiona w art. 3989 k.p.c., w ramach której Sąd Najwyższy

dokonuje wstępnej oceny skargi kasacyjnej. Ten etap postępowania przed Sądem

Najwyższym jest ograniczony – co należy podkreślić – wyłącznie do zbadania

przesłanek przewidzianych w art. 3989 § 1 pkt 1-4 k.p.c., nie zaś merytorycznej

oceny skargi kasacyjnej. W razie spełnienia co najmniej jednej z tych przesłanek,

przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania jest usprawiedliwione.

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżąca oparła

na przesłance uregulowanej w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. Przesłanka ta nie została

jednak spełniona.

Oczywista zasadność skargi kasacyjnej zachodzi wówczas, gdy z jej treści,

bez potrzeby głębszej analizy oraz szczegółowych rozważań, wynika, iż

przytoczone podstawy kasacyjne uzasadniają uwzględnienie skargi. W wypadku,

gdy strona skarżąca twierdzi, że jej skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona,

powinna przedstawić argumentację prawną wyjaśniającą w czym ta oczywistość się

wyraża oraz uzasadnić to twierdzenie. Powinna w związku z tym wykazać

kwalifikowaną postać naruszenia prawa materialnego i procesowego polegającą

I CSK 3295/25

3

na jego oczywistości prima facie, przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy

prawniczej (zob. m.in. postanowienia SN: z 10 stycznia 2003 r., V CZ 187/02,

OSNC 2004, nr 3, poz. 49; z 14 lipca 2005 r., III CZ 61/05, OSNC 2006, nr 4,

poz. 75; z 26 kwietnia 2006 r., II CZ 28/06; z 29 kwietnia 2015 r., II CSK 589/14;

z 15 marca 2023 r., I CSK 6358/22). Przesłanką przyjęcia skargi kasacyjnej nie jest

oczywiste naruszenie konkretnego przepisu prawa materialnego lub procesowego,

lecz sytuacja, w której naruszenie to spowodowało wydanie oczywiście

nieprawidłowego orzeczenia (zob. postanowienie SN z 8 października 2015 r.,

IV CSK 189/15 i przywołane tam orzecznictwo).

Powołując się na oczywistą zasadność skargi kasacyjnej, należy zatem

wykazać, że popełnione przy ferowaniu zaskarżonego orzeczenia uchybienia

w zakresie stosowania prawa miały charakter kwalifikowany i nie podlegały różnym

ocenom, były więc dostrzegalne w sposób oczywisty dla przeciętnego prawnika

(zob. m.in. postanowienia SN: z 22 marca 2001 r., V CZ 131/00, OSNC 2001,

nr 10, poz. 156; z 21 września 2022 r., I CSK 4166/22; z 20 lipca 2023 r., I CSK

282/23).

W ocenie skarżącej oczywista zasadność skargi kasacyjnej wynikała z faktu,

że Sąd meriti nie był uprawniony do wydania rozstrzygnięcia w przedmiocie działu

spadku, bowiem w toku postępowania wystąpiły zmiany dotyczące kręgu

spadkobierców.

W orzecznictwie nie budzi wątpliwości, że w sprawach o stwierdzenie

nabycia spadku sąd z urzędu bada kto jest spadkobiercą (art. 670 k.p.c.). Zgodnie

z art. 677 § 1 k.p.c. sąd stwierdzi nabycie spadku przez spadkobierców, choćby

były nimi inne osoby niż te, które wskazuje wnioskodawca oraz uczestnicy

postępowania. Z przytoczonych unormowań wynika, że w postępowaniu

o stwierdzenie nabycia spadku rola sądu jest determinowana ustawowym

obowiązkiem działania z urzędu. Związanie sądu twierdzeniami wniosku dotyczy

tylko osoby spadkodawcy, a w pozostałym zakresie sąd spadku orzeka w ramach

wyznaczonych normami prawa materialnego oraz wynikami przeprowadzonego

postępowania dowodowego. Jeżeli sąd uzna, że zgłoszone dowody nie są

wystarczające dla wypełnienia obowiązków wynikających z art. 670 k.p.c., może

I CSK 3295/25

4

nałożyć na wnioskodawcę i uczestników określone obowiązki dowodowe

(zob. uchwałę SN z 24 października 2001 r., III CZP 64/01, OSNC 2002, nr 5.

poz. 61; postanowienia SN z 24 września 2009 r., IV CSK 129/09, i z 16 listopada

2016 r., I CSK 807/15).

Nie było jednak podstaw do uznania, że powyższe zasady nie zostały

uwzględnione w toku postępowania, przy czym nie należy pomijać, iż istota

rozstrzygnięcia Sądu drugiej instancji odnosi się do kwestii związanej

z problematyką działu spadku, a zatem – jak trafnie zauważył na wstępie swoich

rozważań ten Sąd – był on związany postanowieniem wydanym 3 kwietnia 1996 r.,

I Ns 261/96, w przedmiocie ustalenia kręgu spadkobierców. Temu zapatrywaniu

nie przeczy fakt, że w sprawach o stwierdzenie nabycia spadku sąd może

podejmować działania z urzędu. Skarżąca bowiem zdaje się nie zauważać, że

orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również

inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej,

a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Z pewnością

natomiast postanowienie z 3 kwietnia 1996 r. jest prawomocne i jako takie

pozostaje wiążące również dla sądów rozpatrujących sprawę o dział spadku.

Wątpliwości przedstawione przez skarżącą względem ustalonego uprzednio kręgu

spadkobierców nie mają znaczenia dla rozpoznania sprawy o dział spadku,

w przypadku istnienia w obrocie prawomocnego orzeczenia.

Nie sposób pominąć, że w art. 679 k.p.c. ustawodawca przewidział

szczególny sposób zmiany takiego postanowienia, wyłączając w tym zakresie

możliwość wznowienia postępowania (zob. np. postanowienia SN z 15 stycznia

2016 r., I CSK 1079/14, i z 29 kwietnia 2016 r., I CSK 298/15). W powołanym

przepisie przewidziano jednak istotne ograniczenia. Po pierwsze, żądanie zmiany

można oprzeć tylko na takiej podstawie, której nie można było powołać

w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku, po drugie, uczestnik postępowania

został ograniczony rocznym terminem, wskazanym w art. 679 § 1 in fine k.p.c.,

który, chociaż zamieszczony w przepisach postępowania cywilnego, jest terminem

zawitym prawa materialnego. Przez uczestnictwo w postępowaniu o stwierdzenie

nabycia spadku – w rozumieniu art. 679 k.p.c. – należy rozumieć formalny udział

w postępowaniu, a nie stopień aktywności, bierność czy nawet całkowitą

I CSK 3295/25

5

bezczynność zainteresowanego występującego w sprawie (zob. postanowienie SN

z 4 lutego 2000 r., II CKN 740/98). Niezależnie zatem, że do wyłącznej decyzji sądu

należy, czy udzieli uczestnikowi postępowania o dział spadku terminu do złożenia

wniosku, o jakim mowa w art. 679 k.p.c., to w niniejszej sprawie ta kwestia

i tak była bezprzedmiotowa. Uczestniczka postępowania brała udział zarówno

w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku po M.S. (postanowienie z 1982 r.),

jak i w postępowaniu o zmianę tego postanowienia (postanowienie z 1996 r.), w

związku z czym roczny termin z art. 679 § 1 in fine k.p.c. i tak upłynął, z uwagi na

datę uprawomocnienia się wyroku z 12 października 2016 r. ustalającego ojcostwo

M.S. Zachowanie wskazanego terminu nie zależy od zachowania sądu, ale

wyłącznie od zachowania uprawnionej osoby. W skardze kasacyjnej jednoznacznie

przyznano, że wniosek z art. 679 k.p.c. nie został złożony. Nie jest zaś rolą Sądu

Najwyższego określanie potencjalnych, dalszych możliwości, jakie ewentualnie

przysługują uprawnionemu.

Zupełnie niezrozumiałe było odwołanie się w skardze kasacyjnej do art. 5

k.c., jako że dotyczy on naruszenia prawa podmiotowego przez podmiot stosunku

cywilnego. Tymczasem w skardze kasacyjnej ten przepis został odniesiony

do zaskarżonego postanowienia, które miałoby być z nim sprzeczne, co jest

oczywiście błędne.

Sąd odwoławczy sporządził szczegółowe uzasadnienie, rozważył wszelkie,

niezbędne okoliczności sprawy. Podniesione natomiast w skardze kasacyjnej

zarzuty naruszenia prawa procesowego i materialnego, w konfrontacji z treścią

uzasadnienia Sądu drugiej instancji i przyjętego przez niego kierunku

rozstrzygnięcia sprawy, świadczą o polemicznym charakterze stanowiska

zaprezentowanego przez skarżącą. Brak akceptacji przez skarżącą stanowiska

przyjętego przez Sąd Okręgowy nie świadczy o tym, że wniesiona skarga jest

oczywiście uzasadniona.

Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.,

Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, nie znajdując

też okoliczności, które w ramach przedsądu jest obowiązany brać pod uwagę

z urzędu.

I CSK 3295/25

6

Sąd Najwyższy nie rozstrzygał o kosztach postępowania kasacyjnego,

jako że wniosek o ich zasądzenie, zawarty w odpowiedzi na skargę kasacyjną,

nie został powiązany z wnioskiem o odmowę jej przyjęcia do rozpoznania.

Tomasz Szanciło

[P.L.]

[SOP]