Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi banku w sporze o kredyt indeksowany

Wyrokiem z 11 lipca 2022 r. Sąd Rejonowy w Tarnowie zasądził od

pozwanego Bank spółki akcyjnej w W. na rzecz powoda P.G. kwotę 17 866,69 zł

wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia 26 maja 2021 r. do

dnia zapłaty; ustalił nieistnienie pomiędzy stronami stosunku prawnego kredytu w

związku ze stwierdzeniem nieważności umowy kredytu zawartej w dniu 17 stycznia

2006 r. pomiędzy powodem a poprzednikiem prawnym pozwanego Bankiem1

spółka akcyjną; oddalił w pozostałym zakresie powództwo i orzekł o kosztach

procesu.

I CSK 3403/24

2

Sąd Okręgowy w Tarnowie wyrokiem z 1 grudnia 2022 r. - orzekając na

skutek apelacji pozwanego – oddalił apelację i orzekł o kosztach postępowania

apelacyjnego.

Orzeczenie to zostało zaskarżone skargą kasacyjną przez pozwanego.

Skarżący we wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania powołał się na przesłanki

z art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.

Jego zdaniem w sprawie występują istotne zagadnienia prawne wymagające

odpowiedzi na pytania: (1) „Czy wydanie niezaskarżalnego postanowienia

o odmowie sprawdzenia wartości przedmiotu sporu i w konsekwencji rozpoznanie

przez sąd rejonowy sprawy, która w przypadku prawidłowo ustalonej wartości

przedmiotu sporu powinna zostać rozpoznana przed sądem okręgowym jako

sądem I instancji stanowi znaczące uchybienie przepisom procesowym?”; (2) „Czy

postanowienia waloryzacyjne umowy kredytu indeksowanego (waloryzowanego),

określające wysokość kwoty kredytu i wysokość rat kapitałowo-odsetkowych

wyrażoną w walucie obcej poprzez odesłanie do Tabeli Kursów Walut Obcych

banku-kredytodawcy, bez określenia w treści umowy szczegółowych zasad

obliczania tych kursów, na przykład w postaci wzoru matematycznego, wykraczają

poza granice zakreślone w ramach zasady swobody umów opisanej w art. 3531

k.c.?”; (3) „Czy dopuszczalne jest równoczesne stwierdzenie przez Sąd, że

określone postanowienie umowne jest zarówno nieważne na podstawie art. 58 § 1

k.c., jako sprzeczne z art. 3531, jak i bezskuteczne, jako postanowienie

niedozwolone w rozumieniu art. 3851 § 1 i 2 k.c. (abuzywne), czy też, przeciwnie, to

samo postanowienie nie może być jednocześnie zakwalifikowane jako nieważne

i abuzywne; a jeżeli prawidłowe jest twierdzenie o braku możliwości

równoczesnego zastosowania wskazanych dwóch instytucji, to w razie wystąpienia

zbiegu tych norm, czy określone postanowienie należy zakwalifikować jako

abuzywne czy jako nieważne?”; (4) „Jeżeli stronie powodowej przysługuje dalej

idące roszczenie o zapłatę, wynikające ze stosunku prawnego w postaci rzekomo

nieważnej umowy kredytu indeksowanego (waloryzowanego) kursem waluty obcej,

w szczególności wynikające z możliwości żądania zwrotu dokonanych świadczeń

na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu, to czy strona powodowa

posiada interes prawny w żądaniu ustalenia nieistnienia stosunku prawnego

I CSK 3403/24

3

wynikającego z umowy?”; (5) „Czy norma zawarta w umowie kredytu

indeksowanego do kursu waluty obcej, zawierająca odesłanie do kursu określonego

w tabeli kursowej publikowanej przez bank, podlega kontroli z punktu widzenia

przesłanek abuzywności, czy też kontrola taka jest wyłączona na mocy art. 1 ust. 2

Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych

warunków w umowach konsumenckich (dalej jako „Dyrektywa 93/13"), z uwagi na

fakt, że publikowanie kursów walutowych przez banki oparte jest na ustawowej

podstawie prawnej, tj. art. 111 ust. 1 pkt. 4 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo

bankowe (Dz. U 2020, poz. 288, dalej jako „Prawo bankowe”)?”; (6) „Czy Sąd

dokonujący oceny niedozwolonego charakteru (abuzywności) postanowienia

umowy w ramach kontroli incydentalnej, ma obowiązek zbadania, czy doszło do

spełnienia przesłanki „rażącego naruszenia interesów konsumenta" zawartej w art.

3851 § 1 k.c., czy też, przeciwnie, sąd może odstąpić od oceny tej przesłanki,

badając postanowienie na podstawie przepisów Dyrektywy 93/13, z pominięciem

w tym zakresie przepisu implementującego Dyrektywę 93/13, tj. art. 3851 § 1 k.c.”;

(7) „Czy określenie niedozwolone postanowienia umowne w rozumieniu art. 3851 §

1 i 2 k.c., dotyczy określonych przez strony umowy norm postępowania - czy też,

przeciwnie, wyodrębnione redakcyjnie fragmenty tekstu umowy oraz czy

dopuszczalne jest wyeliminowanie z umowy całości kwestionowanych jednostek

redakcyjnych w sytuacji, gdy stwierdzono abuzywność wyłącznie w odniesieniu do

części zawartych tam norm?”; (8) „Czy norma, zawarta w umowie kredytu

indeksowanego do kursu waluty obcej, regulująca odesłanie do konkretnego źródła

pochodzenia kursu walutowego (tzw. „klauzula spreadu"), stanowi normę

regulującą główne świadczenia stron w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. oraz czy

norma ta należy do essentialia negotii umowy kredytu?”; (9) „Czy stwierdzenie

przez Sąd niezwiązania konsumenta normą, zawartą w umowie kredytu

indeksowanego do kursu waluty obcej, regulującą odesłanie do konkretnego źródła

pochodzenia kursu walutowego (kursu kupna i sprzedaży, tzw. klauzula spreadu),

skutkuje również niezwiązaniem konsumenta normą, zgodnie z którą wartość

wzajemnych świadczeń uzależniona jest od kursu waluty obcej (tzw. klauzula

ryzyka) oraz czy niezwiązanie konsumenta klauzulą ryzyka skutkuje upadkiem

umowy?”; (10) „Czy jest zgodna z zasadami proporcjonalności, równości i pewności

I CSK 3403/24

4

prawa, wynikającymi z Konstytucji oraz przepisów prawa unijnego, jak również

z celami Dyrektywy 93/13 oraz z celami art. 3851 § 2 k.c., wykładnia polegająca na

twierdzeniu, że niezwiązanie stron klauzulą spreadu, ma rzekomo skutkować

niezwiązaniem również klauzulą ryzyka, co ma prowadzić do przekształcenia

umowy z mocą wsteczną w kredyt złotowy, ale oprocentowany w oparciu

o parametr ekonomiczny właściwy wyłącznie dla waluty indeksacji, co z kolei

mogłoby prowadzić do stwierdzenia nieważności całej umowy?”; (11) „Czy

stwierdzenie przez Sąd niezwiązania konsumenta normą, zawartą w umowie

kredytu indeksowanego do kursu waluty obcej, regulującą odesłanie do

konkretnego źródła pochodzenia kursu walutowego (kursu kupna i sprzedaży, tzw.

klauzula spreadu), przy jednoczesnym stwierdzeniu że konsument jest związany

normą, zgodnie z którą wartość wzajemnych świadczeń uzależniona jest od kursu

waluty obcej (tzw. klauzula ryzyka), skutkuje koniecznością dokonania wykładni

postanowień umowy z pominięciem klauzuli spreadu, natomiast z wykorzystaniem

przepisów dyspozytywnych w brzmieniu aktualnym na dzień zamknięcia rozprawy,

w szczególności art. 358 § 2 k.c. lub art. 24 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r.

o Narodowym Banku Polskim (dalej: „ustawa o NBP"), oraz stwierdzeniem, że

umowa podlega wykonaniu, z wykorzystaniem do przeliczeń kursu średniego

waluty indeksacji publikowanego przez Narodowy Bank Polski, aktualnego na dzień

danej operacji finansowej?"

Ponadto, w zdaniem skarżącego istnieje potrzeba wykładni przepisów

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, tj.: art. 3531 k.c., art. 58 § 1 k.c.

i art. 3851 § 1 i 2 k.c., art. 189 k.p.c., art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 3 ust. 1

Dyrektywy 93/13 , art. 3851 § 1 k.c., art. 353 § 1 k.c. w zw. z art. 69 § 1-2 Prawa

bankowego, art. 3851 § 2 w zw. z art. 7 ust. 1 i 8b ust. 1 Dyrektywy 93/13 i art. 3531

k.c. w zw. z art. 2, 31 ust. 3 i 32 ust. 1 Konstytucji, art. 316 § 1 k.p.c. w zw. z art.

3851 k.c. § 2, w zw. z art. 3 k.c. w zw. z 6 ust. 1 i 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13, art. 358

§ 2 w zw. z art. 3851 § 2 k.c., art. 24 ust. 3 ustawy o NBP w zw. z art. 3851 § 2 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

I CSK 3403/24

5

Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, którego

rozpoznanie przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej

doniosłości, wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego, a mającymi

swoje źródło w interesie publicznym. Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy

przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne

zagadnienie prawne, potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi

nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Sąd

Najwyższy w ramach przedsądu bada tylko wskazane w skardze kasacyjnej

okoliczności uzasadniające jej przyjęcie do rozpoznania, a nie podstawy kasacyjne

i ich uzasadnienie. Cel wymagania określonego w art. 3984 § 2 k.p.c. może być

osiągnięty tylko przez powołanie i uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze

publicznoprawnym, które będą mogły stanowić podstawę oceny skargi kasacyjnej

pod kątem przyjęcia jej do rozpoznania. Sąd Najwyższy nie jest trzecią instancją

sądową i nie jest jego rolą usuwanie błędów w zakresie wykładni i stosowania

prawa w każdej indywidualnej sprawie.

W judykaturze Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, że wskazanie

przyczyny określonej w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. nakłada na skarżącego obowiązek

przedstawienia zagadnienia o charakterze abstrakcyjnym wraz z argumentami

prowadzącymi do rozbieżnych ocen prawnych, wykazania, że nie zostało ono

rozstrzygnięte w dotychczasowym orzecznictwie, a wyjaśnienie go ma istotne

znaczenie nie tylko dla rozstrzygnięcia tej konkretnej sprawy, ale także innych

podobnych spraw, przyczyniając się do rozwoju prawa (zob. m.in. postanowienia

Sądu Najwyższego z 10 maja 2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002, nr 1, poz. 11 i z 11

stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC 2002, nr 12, poz. 151).

Oparcie natomiast wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na

tym, że istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów wymaga

wykazania, że określony przepis prawa, mimo że budzi poważne wątpliwości, nie

doczekał się wykładni albo niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane

przez skarżącego rozbieżności w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub

podobnych stanów faktycznych, które należy przytoczyć. Nie istnieje przy tym

I CSK 3403/24

6

istotne zagadnienie prawne ani potrzeba wykładni przepisów prawa, jeżeli Sąd

Najwyższy zajął już stanowisko w kwestii tego zagadnienia oraz wykładni

przepisów i wyraził swój pogląd we wcześniejszych orzeczeniach, a nie zachodzą

żadne okoliczności uzasadniające zmianę tego poglądu (zob. m. in. postanowienia

Sądu Najwyższego z 17 marca 2015 r., I PK 4/15, niepubl.; z 23 kwietnia 2015 r.,

I CSK 691/14, niepubl.; i z 12 grudnia 2008 r., II PK 220/08, niepubl.).

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania mimo wielowątkowości

poruszonych w nim zagadnień i obszerności argumentacji, nie spełnia tych

wymagań. Problematyka, na którą wskazuje skarżący, była bowiem wielokrotnie

przedmiotem wypowiedzi w nowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego,

ukształtowanym pod wpływem orzecznictwa TSUE – w odniesieniu do zbliżonych

treścią umów kredytowych indeksowanych do franka szwajcarskiego - a pozwany

przekonująco nie wykazał, by istniała potrzeba ponownej wypowiedzi Sądu

Najwyższego w tym przedmiocie. Sąd Najwyższy wielokrotnie także odmawiał

przyjęcia do rozpoznania skarg kasacyjnych dotyczących podobnie

skonstruowanych zagadnień.

Sformułowane przez pozwanego wątpliwości, uzasadniające jego zdaniem

potrzebę wykładni przepisów budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów – zbiorczo uzasadnione wraz z zagadnieniami

prawnymi - stanowią natomiast w większości powielenie problemów mających

stanowić istotne zagadnienie prawne. Taka konstrukcja przyczyn kasacyjnych –

o których mowa w art. 3989 § 1 i 2 k.p.c. - jest sprzeczna z zasadą, że zagadnienie

prawne powinno cechować się nowością, co nie ma miejsca, gdy przepis wymaga

dokonania wykładni czy budzi rozbieżności w orzecznictwie, co zakłada

konieczność odniesienia się do dotychczasowego dorobku orzecznictwa i doktryny,

co do jego rozumienia. Wyklucza zatem przyjęcie, że tak ujęty problem cechuje się

walorem nowości.

Brak podstaw do przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania w zakresie

zagadnienia pierwszego. Konsekwencje rozstrzygnięcia sprawy w pierwszej

instancji przez sąd rejonowy w sytuacji, gdy – tak, jak to miało miejsce

w okolicznościach sprawy - sprawa należała ze względu na wartość przedmiotu

sporu do właściwości sądu okręgowego (art. 17 pkt 4 k.p.c.), zostały jednoznacznie

I CSK 3403/24

7

określone przez ustawodawcę. Jak trafnie dostrzega skarżący taki stan rzeczy nie

prowadzi do nieważności postępowania (art. 379 pkt 6 k.p.c.), a stanowi jedynie

uchybienie procesowe, które może być uwzględnione przez Sąd drugiej instancji

o ile zostanie wytknięte w apelacji i będzie miało wpływ na wynik sprawy. Kwestia,

czy w okolicznościach konkretnych spraw wpływ taki wystąpi należy do sfery

stosowania prawa a nie stanowi istotnego zagadnienia prawnego wymagającego

zaangażowania Sądu Najwyższego i mogącego mieć wpływ na rozwój prawa.

Przyjęcia skargi do rozpoznania nie uzasadniają zagadnienia prawne

i wątpliwości wykładnicze dotyczące abuzywności klauzul spreadowych i ryzyka

kursowego oraz konsekwencji ich stwierdzenia w umowie dla możliwości jej

utrzymania w mocy.

W ugruntowanym orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że

klauzula pozwalająca na pełną swobodę decyzyjną banku przy kształtowaniu kursu

waluty obcej jest klauzulą niedozwoloną, kształtując prawa i obowiązki konsumenta

w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (art.

3851 § 1 k.c.). Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na PLN w chwili jego wypłaty,

jak i przeliczenie z CHF na PLN w chwili wymagalności poszczególnych rat, służy

bowiem określeniu wysokości świadczenia konsumenta. Postanowienia umowne

uprawniające bank do jednostronnego ustalania kursów walut są nietransparentne,

pozwalają bowiem Bankowi na arbitralne kształtowanie kursów walut, a tym samym

zapewniają mu swobodę decyzyjną odnoście do wysokości kosztów kredytu

obciążających konsumenta. Zgodnie z zasadą dobrych obyczajów koszty

wynikające z zawartej z konsumentem umowy, powinny być możliwe do

przewidzenia (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2016 r., I CSK

1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134; z 8 września 2016 r., II CSK 750/15,

niepubl; z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16, niepubl.; z 19 września 2018 r., I CNP

39/17, niepubl.; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17, niepubl.; z 13 grudnia

2018 r., V CSK 559/17, niepubl.; z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, niepubl.;

z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, OSP 2019, z. 12, poz. 115; z 9 maja 2019 r.,

I CSK 242/18, niepubl.; z 29 października 2019 r., IV CSK 309/18, OSNC 2020 r.,

nr 7-8, poz. 64; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/ 18, Glosa 2020, nr 4, s. 67 i n.;

z 30 września 2020 r., I CSK 556/18, niepubl.; i z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22,

I CSK 3403/24

8

niepubl.).

Taki sam pogląd został wypracowany w orzecznictwie TSUE dotyczącym

postanowień Dyrektywy. Podkreślono w nim, że treść klauzuli umowy kredytu

zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem ustalającej cenę zakupu

i sprzedaży waluty obcej, do której kredyt jest indeksowany, powinna na podstawie

jasnych i zrozumiałych kryteriów umożliwić właściwie poinformowanemu oraz

dostatecznie uważnemu i racjonalnemu konsumentowi zrozumienie sposobu

ustalania kursu wymiany waluty obcej, stosowanego w celu obliczenia rat kredytu,

w taki sposób by miał on możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić kurs

wymiany stosowany przez przedsiębiorcę (zob. m.in. wyrok z 18 listopada 2021 r.,

C – 212/20, M.P., B.P. przeciwko „A”).

Przyjęcia skargi do rozpoznania nie uzasadnia także zagadnienie dotyczące

art. 111 ust. 1 pkt 4 Prawa Bankowego. Nie budzi żadnych wątpliwości, że przepis

ten, nie stoi na przeszkodzie badaniu przez sąd abuzywności postanowień umowy,

skoro dotyczy jedynie samej możliwości ustalania tabel kursowych i obowiązku

ogłaszania przez bank kursów walutowych. Nie oznacza to, że jednostronne

ukształtowanie na tej podstawie sytuacji prawnej drugiej strony umowy nie podlega

badaniu w kontekście klauzul niedozwolonych. Artykuł 111 ust. 1 pkt 4 Prawa

Bankowego nie stanowi przepisu ustawy w rozumieniu art. 1 ust. 2 Dyrektywy

93/13. Wyjątek wymieniony w tym przepisie wymaga bowiem, aby konkretny

warunek umowny odzwierciedlał treść przepisu prawa mającego zastosowanie

między umawiającymi się stronami niezależnie od ich wyboru ewentualnie

mającego domyślne zastosowanie między stronami, z uwzględnieniem jego ścisłej

interpretacji (zob. wyrok TSUE z 21 grudnia 2021 r., C-243/20, DP i SG przeciwko

Trapeza Peiraios oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 30 marca 2023 r.,

I CSK 2897/22, niepubl.).

W zakresie zagadnień dotyczących klauzuli spreadu i ryzyka walutowego

dostrzeżenia wymaga, że w aktualnym orzecznictwie TSUE rozróżnia się

abuzywność postanowień dotyczących kryteriów przeliczania waluty krajowej na

walutę indeksacji (klauzule kursowe, spreadowe), od klauzul ryzyka walutowego,

dotyczących obciążenia konsumenta negatywnymi następstwami deprecjacji waluty

krajowej, jako kompensata za korzystniejszą stopę procentową (zob. m.in. wyroki

I CSK 3403/24

9

z 20 września 2017 r., C- 186/16, Ruxandra Andruciuc i in. Banca Romaneascu;

z 22 lutego 2018 r., C-119/17; z 20 września 2018 r., C – 51/17, OTP Bank Nyrt.

I in. przeciwko Terez Illyez i in.).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że klauzula ryzyka

walutowego nie może funkcjonować bez klauzuli kursowej określającej przeliczenie

zobowiązań stron celem ustalenia wysokości ich świadczenia. Z kolei klauzula

spreadowa nie ma racji bytu w umowie, w której nie zastosowano mechanizmu

indeksacji i wynikającej z niego narażenia konsumenta na ryzyko kursowe.

W konsekwencji stwierdzono, że klauzule przeliczeniowe i klauzule ryzyka

walutowego składające się na przyjęty w umowach kredytowych mechanizm

indeksacji - są ze sobą ściśle powiązane, a ich rozszczepienie jest zabiegiem

sztucznym (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 27 listopada 2019 r., II CSK

483/18, OSP 2021, z. 2, poz. 7; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD

2021, z. B, poz. 20; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, niepubl.; z 13 maja 2022

r., II CSKP 464/22, niepubl.; z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, niepubl.; z 26

stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, niepubl.; z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22,

niepubl.; i z 18 kwietnia 2023 r., II CSKP 1511/22, niepubl.).

Stwierdzenie zatem abuzywności klauzuli przeliczeniowej prowadzi,

w przypadku odmowy potwierdzenia przez konsumenta niedozwolonych

postanowień umowy do upadku umowy (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 27

listopada 2019 r., II CSK 483/18, OSP 2021, z. 2, poz. 7; z 11 grudnia 2019 r.,

V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22,

niepubl.; z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.; z 8 listopada 2022 r.,

II CSKP 1153/22, niepubl.; z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, niepubl.; z 20

lutego 2023 r., II CSKP 809/22, niepubl.; i z 18 kwietnia 2023 r., II CSKP 1511/22,

niepubl.).

Podkreślenia wymaga, że - w okolicznościach sprawy - Sądy meriti

zakwestionowały nie tylko klauzule przeliczeniowe, ale także, nie dopełnienie przez

pozwanego obowiązków informacyjnych w zakresie ekspozycji kredytobiorcy na

nieograniczone ryzyko walutowe (klauzula ryzyka walutowego). Konstruowanie

zatem zagadnień odnoszących się wyłącznie do klauzuli spreadowej w kontekście

czy stanowi ona normę określającą główne świadczenia stron, należącą do

I CSK 3403/24

10

essentialia negotii umowy kredytu, nie pozostaje w bezpośrednim związku

z okolicznościami sprawy, w której wniesiono skargę. Wymagały w niej bowiem

rozważenia skutki abuzywności całego mechanizmu indeksacji, a nie jedynie

klauzul spreadowych. Stawianie tezy, że kredytobiorca został dostatecznie

pouczony o ryzyku walutowym odrywa się natomiast od wiążącej Sąd Najwyższy

w postępowaniu kasacyjnym podstawy faktycznej zaskarżonego orzeczenia.

W związku z wątpliwościami wykładniczymi dotyczącymi zakresu

abuzywności postanowień umowy dotyczących indeksacji stwierdzić należy, że

kwestia czy warunek umowny ma na tyle odrębny charakter, że może podlegać

samodzielnemu badaniu w płaszczyźnie abuzywności, dotyczy oceny konkretnej

umowy, co nie spełnia warunku przesłanki kasacyjnej na której skarżący opiera

wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania, tak postawiony problem nie ma bowiem

charakteru abstrakcyjnego i powinien być rozstrzygany w okolicznościach

konkretnej sprawy. Ponadto, rozumienie pojęcia „postanowienia” umowy

i przesłanek dopuszczalności fragmentarycznej eliminacji klauzul abuzywnych było

przedmiotem wypowiedzi w orzeczeniach Sądu Najwyższego i TSUE (zob. m.in.

wyroki Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22; z 27 kwietnia 2023 r.,

II CSKP 1027/22 i II CSKP 1016/22 oraz wyroki TSUE z 7 sierpnia 2018 r., C-96/16

i z 8 września 2022 r. w sprawach C-80/21, C-81/21, C-82/21).

Ponadto, w aktualnym orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, że

zastrzeżone w umowie kredytu klauzule kształtujące mechanizm indeksacji

określają główne świadczenia stron, co ma istotne znaczenie dla możliwości

utrzymania umowy w mocy po ich wyeliminowaniu. Odnoszą się one bowiem

bezpośrednio do elementów przedmiotowo istotnych umowy kredytu bankowego,

a zatem do oddania i zwrotu sumy kredytowej, której wysokość wprost kształtują.

Również w orzecznictwie TSUE uznaje się, że klauzule ryzyka walutowego, które

wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy (konsumenta) ryzykiem zmiany kursu waluty

i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu, określają główne

świadczenia stron (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 4 kwietnia 2019 r.,

III CSK 159/17; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; z 30 września 2020 r., I CSK

556/18; z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22, niepubl., a także wyroki TSUE

z 3 października 2019 r., C – 260/18, K.J. Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank

I CSK 3403/24

11

International AG; z 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782-19, VB i inni przeciwko

BNP Paribas Personal Finance SA oraz AV i in. przeciwko BNP Paribas Personal

Finance SA, Procureur de la République).

Przyjęcia skargi do rozpoznania nie uzasadnia także problematyka sankcji

związanej z wystąpieniem w umowie kredytowej klauzul niedozwolonych (art. 3851

§ 1 k.c.). W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że odpowiada ona

bezskuteczności zawieszonej, co oznacza, że czynność nie wywołuje skutków

prawnych aż do ewentualnego złożenia przez konsumenta oświadczenia woli

związania postanowieniem umownym, co spowoduje, że uzyska ono pełną

skuteczność ex tunc. Sankcja ta przypomina sankcję nieważności bezwzględnej

jednak konsument może swym oświadczeniem doprowadzić do związania umową.

Szczególna sankcja mająca niwelować niekorzystne skutki dotyczące klauzul

abuzywnych, ma w zakresie swojego zastosowania, pierwszeństwo względem

przepisów regulujących naruszenia ograniczeń swobody umów wynikających

z właściwości (natury) stosunku prawnego (art. 3531 k.c.) czy zasad współżycia

społecznego (art. 58 § 2 k.c.). Do niedozwolonych postanowień umownych nie ma

zatem zastosowania art. 58 § 3 k.c., a przepisy dotyczące skutków zawarcia

w umowie klauzul abuzywnych mają charakter szczególny względem art. 58 § 1 i 2

k.c. (zob. m.in. uchwała Sądu Najwyższego – zasada prawna - z 7 maja 2021 r.,

III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56 oraz wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia

2019 r., V CSK 382/18).

W konsekwencji wykładnia art. 69 ust. 1 i 2 Prawa bankowego w zw. z art.

3531 k.c. musi uwzględniać szczególną regulację prawną zawartą w art. 3851 i

nast. k.c., która wprowadza mechanizm wzmocnionej względem zasad ogólnych

kontroli postanowień umów zawartych przez przedsiębiorcę z konsumentami. Nie

oznacza to jednak, że skutkiem stwierdzenia abuzywności postanowienia

umownego nie może być nieważność (trwała bezskuteczność) obejmującej je

umowy (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22

i z 27 maja 2022 r., II CSKP 314/22, OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 50).

Sąd Najwyższy wypowiadał się także wielokrotnie w kwestiach dotyczących

możliwości utrzymania umowy kredytowej indeksowanej do franka szwajcarskiego

I CSK 3403/24

12

w mocy po wyeliminowaniu z niej klauzul abuzywnych dotyczących mechanizmu

indeksacji.

W przypadku, gdy eliminacja niedozwolonego postanowienia umownego

doprowadzi do takiej deformacji umowy, że na podstawie pozostałej jej treści nie da

się odtworzyć praw i obowiązków stron, to nie można przyjąć, że strony są

związane pozostałą częścią umowy (zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 oraz wyroki Sądu Najwyższego

z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16 oraz z 24 października 2018 r., II CSK 632/17).

Umowa będzie dotknięta nieważnością, gdy bez abuzywnych postanowień

jej obowiązywanie nie jest możliwe w świetle prawa krajowego i nie zaszły

przesłanki umożliwiające zastosowanie regulacji zastępczej, a konsument

postanowień abuzywnych nie potwierdził (zob. m.in. uchwała składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 oraz wyroki Sądu

Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18 i z 16 września 2021 r., I CSKP

166/21). W razie stwierdzenia abuzywności klauzuli indeksacyjnej utrzymanie

umowy nie jest możliwe z prawnego punktu widzenia. Unieważnienie tej klauzuli

doprowadziłoby bowiem nie tylko do zniesienia mechanizmu indeksacji oraz różnic

kursów walutowych, ale również – pośrednio – do zaniknięcia ryzyka kursowego,

które jest bezpośrednio związane z indeksacją kredytu do waluty (zob. m.in.

uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21,

OSNC 2021, nr 9, poz. 56 ; wyroki Sądu Najwyższego z 1 marca 2017 r., IV CSK

285/16; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17; z 11 grudnia 2019 r., V CSK

382/18; z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21; z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22,

niepubl.; z 9 września 2022 r., II CSKP 794/22, niepubl. oraz postanowienie Sądu

Najwyższego z 27 kwietnia 2023 r., I CSK 3629/22, niepubl.). Wyeliminowanie

ryzyka kursowego z umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej

i uzasadniającego powiązanie oprocentowania ze stawką LIBOR jest tak daleko

idącym przekształceniem umowy, że należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie

i charakterze.

Co do zasady, jeżeli sąd stwierdzi niedozwolony charakter określonego

postanowienia umownego, to przyjmując jego bezskuteczność nie może uzupełnić

umowy przez zmianę treści abuzywnego postanowienia. Takie uprawnienie

I CSK 3403/24

13

mogłoby bowiem zagrażać realizacji długoterminowego celu ustanowionego w art.

7 Dyrektywy, prowadząc do wyeliminowania zniechęcającego skutku wywieranego

na przedsiębiorców przez zwykły brak stosowania takich warunków wobec

konsumentów. Byliby oni w ten sposób zachęcani do stosowania nieuczciwych

warunków, wiedząc, że nawet gdyby miały być one uznane za bezskuteczne, to

umowa mogłaby zostać uzupełniona w niezbędnym zakresie przez sąd krajowy, co

pozostałoby bez wpływu na jej ważność i bez istotnego uszczerbku dla ich

interesów.

Wykluczyć należało możliwość wypełnienia luki w umowie przez odwołanie

do art. 69 ust. 3 p.b. Wejście w życie – po zawarciu umowy łączącej strony -

ustawy antyspreadowej nie pozwala bowiem w pełni wyeliminować z umowy

postanowień zawierających niejasne reguły przeliczania należności kredytowych.

Oceny niedozwolonego postanowienia umownego dokonuje się bowiem według

stanu z chwili jej zawarcia a nie następczo (zob. uchwała składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17). Ponadto ustawa

antyspreadowa nie zawiera przepisów o charakterze dyspozytywnym, które

mogłyby zastąpić nieuczciwe klauzule zawarte w umowie łączącej strony. Nie

stwarzała też podstawy do formułowania przez kredytobiorców roszczeń przeciwko

Bankowi o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli o zmianę postanowień

umowy od chwili jej zawarcia, a umożliwia jedynie dokonanie zmiany postanowień

umowy dotyczących sposobu waloryzacji niespłaconych rat na przyszłość. Nie

oznacza to jednak, że nałożyła na nich obowiązek zachowania takiej formy spłaty

albo wyłączyła możliwość zgłoszenia roszczeń powstałych na gruncie umów

niespełniających wymagań stawianych umowom kredytowym w stosunkach

z konsumentami (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP

405/22, niepubl.).

W ugruntowanym orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest także

pogląd, że nie jest możliwe – wbrew woli konsumenta - zastąpienie

niedozwolonego postanowienia umownego odsyłającego do kursu waluty

wynikającego z tabeli bankowej odwołaniem do kursu średniego ustalanego przez

NBP względnie kursu rynkowego waluty (zob. m.in. postanowienie Sądu

Najwyższego z 23 sierpnia 2022 r., I CSK 1669/22, niepubl.; wyroki Sądu

I CSK 3403/24

14

Najwyższego z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22; z 10 maja 2022 r., II CSKP

163/22, II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22, niepubl.; z 19 maja 2022 r., II CSKP

985/22; i z 20 maja 2022 r., II CSKP 403/22, niepubl.).

Z tych samych przyczyn możliwości usunięcia luki w umowach kredytowych

nie stwarza także art. 358 § 2 k.c. wprowadzony do kodeksu cywilnego z dniem

24 stycznia 2009 r. ustawą z dnia 23 października 2008 r. o zmianie ustawy –

Kodeks cywilny oraz ustawy – Prawo dewizowe, Dz.U. z 2008 r., Nr 228, poz.

1506). Dotyczy on zobowiązań wyrażonych w walucie obcej, a w przypadku kredytu

indeksowanego do CHF waluta obca stanowi jedynie miernik wartości

zobowiązania zaciągniętego w walucie polskiej i świadczeń spełnianych przez

kredytobiorców w walucie obcej. Spełnienie przez Bank świadczenia w walucie

obcej zgodnie z wiążącą Sąd Najwyższy w postępowaniu kasacyjnym podstawą

faktyczną zaskarżonego orzeczenia (art. 3988 § 3 i 39813 § 2 k.p.c.), było od

początku wyłączone, a kwota kredytu mogła być wypłacona wyłącznie w złotych.

Ponadto skarżący odrywa tak sformułowany problem od okoliczności sprawy,

w której Sądy meriti zdyskwalifikowały nie tylko klauzule spreadowe, ale także

klauzulę ryzyka walutowego.

Nie można też dokonać wykładni umów kredytowych na podstawie art. 65 §

2 k.c. lub art. 56 k.c. w zw. z art. 354 k.c., już po usunięciu z nich postanowień

abuzywnych, w celu ustalenia zgodnego celu i zamiaru stron co do sposobu

ustalenia kursu CHF. Dla rozstrzygnięcia o utrzymaniu umowy w mocy

nieadekwatne jest odwoływanie się do hipotetycznej woli stron groziłoby to bowiem

ryzykiem dalszego pogorszenia sytuacji strony dotkniętej nadużyciem, gdyby

strona, która narzuciła niedozwolone postanowienie umowne wywodziła, że nie

zawarłaby umowy z jego pominięciem. Nie jest także możliwe zaradzenie lukom

wynikającym z usunięcia nieuczciwego warunku zawartego w umowie kredytowej

przez zastosowanie przepisów prawa krajowego, które mogłyby mieć zastosowanie

do umowy tylko odpowiednio lub przez analogię i które odzwierciedlają regułę

obowiązującą w krajowym prawie zobowiązań (zob. wyrok TSUE z 16 marca

2023 r., C-6/22, M.B.,U.B.,M.B. przeciwko X S.A.).

Nie jest także możliwe podzielenie sugestii skarżącego o dopuszczalności

usunięcia luk w umowie na podstawie art. 24 ust. 3 ustawy o Narodowym Banku

I CSK 3403/24

15

Polskim. Nie budzi bowiem żadnych wątpliwości, że przepis ten stanowi jedynie

normę kompetencyjną prawa publicznego uprawniającą NBP do ogłaszania

bieżących kursów walut obcych oraz kursów innych wartości dewizowych.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalił się także pogląd, że przyjęcie

skutku w postaci upadku umowy nie koliduje z zasadą proporcjonalności sankcji

i pewności prawa, skoro jest to efekt stosowania przez Bank praktyki, w ramach

której określał jednostronnie wysokość zobowiązania po zawarciu umowy.

Stwierdzenie nieważności umowy mieści się przy tym w zakresie sankcji, jaką

Dyrektywa 93/13 przewiduje w związku z wykorzystywaniem przez przedsiębiorcę

nieuczciwych postanowień umownych. Uzupełnienie umowy przez sąd i dokonanie

zmiany treści abuzywnego postanowienia mogłoby zagrażać realizacji

długoterminowego celu ustanowionego w art. 7 Dyrektywy 93/13, prowadząc do

wyeliminowania zniechęcającego skutku wywieranego na przedsiębiorców przez

zwykły brak stosowania takich warunków wobec konsumentów. Byliby oni w ten

sposób zachęcani do stosowania nieuczciwych warunków, wiedząc, że nawet

gdyby miały być one uznane za bezskuteczne, to umowa mogłaby zostać

uzupełniona w niezbędnym zakresie przez sąd krajowy, co pozostałoby bez wpływu

na jej ważność i bez istotnego uszczerbku dla ich interesów (zob. m.in. wyroki

TSUE z 14 czerwca 2012 r., C-618/10 Banco Español de Crédito SA; z 30 kwietnia

2014 r., C 26-13, Árpad Kásler, Hajnalka Káslernè Rábai przeciwko OTP

Jelzálogbank Zrt; z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17, Abanca Corporación

Bancaria SA i Bankia SA oraz wyroki Sądu Najwyższego z 27 listopada 2019 r.,

II CSK 483/18 i z 29 lipca 2023r., II CSKP 611/22).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto także, że oceny czy

postanowienie umowne jest niedozwolone ( art. 3851 § 1 k.c.) dokonuje się według

stanu z chwili zawarcia umowy. Przepis ten jest bowiem instrumentem kontroli

treści umowy a przedmiotem oceny jest treść normatywna postanowienia

umownego a jej punktem odniesienia – sposób odziaływania postanowienia na

prawa i obowiązki konsumenta. Sankcje będące konsekwencją abuzywności

postanowień umownych działają ze skutkiem ex tunc, co oznacza, że zdarzenia

o charakterze następczym w stosunku do daty zawarcia umowy zawierającej

klauzule abuzywne – z wyjątkiem woli konsumenta – pozostają bez znaczenia dla

I CSK 3403/24

16

takiego charakteru postanowień umownych.

Wykładnia art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c. nie stwarza zatem podstaw do

przyjęcia, że w ramach oceny abuzywności postanowienia istotny jest sposób jego

stosowania przez przedsiębiorcę. Decydujące znaczenie ma to, w jaki sposób

postanowienie kształtuje prawa i obowiązki konsumenta. Przepis ten jest bowiem

instrumentem kontroli treści umowy a przedmiotem oceny jest treść normatywna

postanowienia umownego a jej punktem odniesienia – sposób odziaływania

postanowienia na prawa i obowiązki konsumenta.

W konsekwencji bez znaczenia jest to, w jaki sposób pozwany rzeczywiście

stosował abuzywne postanowienia umowne, w szczególności czy przynosiły mu

one nieuzasadnione korzyści i czy opierał się na powszechnej i utrwalonej praktyce

bankowej. O tym bowiem czy postanowienie jest niedozwolone decydują

okoliczności z chwili zawarcia umowy. Przeciwne stanowisko nie jest możliwe do

zaakceptowania ze względów konstrukcyjnych oznaczałoby bowiem, że o tym czy

postanowienie jest abuzywne można by dowiedzieć się dopiero po wykonaniu

umowy w całości, kiedy znany jest już ostateczny sposób korzystania z danego

postanowienia, co pozostawałoby w sprzeczności z podstawowymi zasadami

dotyczącymi sankcji dotykających wadliwych czynności prawnych (zob. m.in.

uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 listopada 2015 r., III CZP

17/15 i z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2 oraz

orzecznictwo TSUE przytoczone w jej uzasadnieniu).

Nie ma także wątpliwości, że przesłankami stwierdzenia abuzywności

klauzuli umownej są brak indywidualnego uzgodnienia postanowienia umownego,

jego sprzeczność z dobrymi obyczajami oraz rażące naruszenie interesów

konsumenta. Dla oceny abuzywności postanowień umownych nie ma zatem

znaczenia przyczyna zawarcia przez kredytobiorcę umowy, sposób jej

wykonywania w kontekście przesłanki „rażącego naruszenia interesu konsumenta”

ekwiwalencja świadczeń spełnianych przez konsumenta na podstawie klauzuli

abuzywnej oraz świadczeń, które spełniałby na podstawie innej umowy zawartej

z tym samym bankiem. Poza zakresem oceny pozostaje także czy konsument

faktycznie poniósł straty w toku wykonywania umowy oraz czy miał faktyczną

alternatywę pozwalającą na zawarcie umowy bez abuzywnych postanowień ( zob.

I CSK 3403/24

17

m.in. uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 listopada 2015 r., III

CZP 17/15 i z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2 oraz

orzecznictwo TSUE przytoczone w jej uzasadnieniu). Obowiązkowi przedsiębiorcy,

którego naruszenie może prowadzić do stwierdzenia abuzywności postanowienia

umownego nie odpowiada bowiem obowiązek konsumenta poczynienia wszystkich

starań by zapobiec powstaniu takiego skutku, wypaczałoby to bowiem istotę

ochrony konsumenckiej (zob. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 4 lipca

2023 r., I CSK 3526/22 i orzecznictwo przytoczone w jego uzasadnieniu).

Przyjęcia skargi do rozpoznania nie uzasadnia także sygnalizowana przez

skarżącego potrzeba wykładni art. 189 k.p.c. W orzecznictwie Sądu Najwyższego

wielokrotnie bowiem wyjaśniano, że interes prawny - o którym mowa w art. 189

k.p.c. - należy postrzegać elastycznie, z uwzględnieniem celowościowej wykładni

tego pojęcia, szeroko pojmowanego dostępu do sądów oraz konkretnych

okoliczności sprawy. Powód zachowuje interes prawny w zgłoszeniu powództwa

o ustalenie nieistnienia (nieważności) stosunku prawnego, jeżeli mimo

przysługującego mu powództwa o świadczenie na podstawie spornego stosunku

prawnego ze stosunku tego wynikają inne, dalej idące skutki, których dochodzenie

w drodze powództwa o zapłatę nie jest możliwe lub aktualne. W takich stanach

faktycznych jedynie powództwo o ustalenie nieistnienia tego stosunku prawnego –

z uwzględnieniem procesowych skutków wyroku o ustalenie, w szczególności

granic prawomocności materialnej - może w pełny sposób zaspokoić interes

prawny powoda, zapobiec potencjalnym sporom między stronami na przyszłość,

a zatem w definitywny sposób rozstrzygnąć niepewną sytuację prawną związaną ze

spornym stosunkiem prawnym (zob. m.in. uzasadnienie uchwał Sądu Najwyższego

z 17 grudnia 1993 r., III CZP 171/93, OSNCP 1994, nr 7-8, poz. 149 i z 20

października 2015 r., III CZP 27/15, OSNC 2016, nr 3, poz. 31 oraz wyroki Sądu

Najwyższego z 2 lipca 2015 r., V CSK 640/14, niepubl.; z 2 lutego 2006 r., II CK

395/05, niepubl.; z 25 lutego 2022 r., II CSKP 87/22, niepubl.; i z 23 kwietnia

2021 r., II CSK 9/21, niepubl.).

Sąd Najwyższy wyjaśniał także, że ocena, czy powodowi przysługuje interes

prawny w wytoczeniu powództwa o ustalenie, mimo możliwości zgłoszenia

powództwa o świadczenie, powinna być dokonywana w okolicznościach konkretnej

I CSK 3403/24

18

sprawy. Możliwość dochodzenia roszczenia o zwrot zapłaconych rat kredytu nie

eliminuje interesu prawnego w żądaniu ustalenia nieistnienia stosunku prawnego

w związku z nieważnością umowy kredytu. Wyrok zasądzający świadczenie

restytucyjne na rzecz kredytobiorcy nie rozstrzygałby bowiem – ze skutkiem

wynikającym z art. 365 § 1 k.p.c. – czy stosunek kredytu został ważnie zawiązany

(zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22, niepubl.;

postanowienie Sądu Najwyższego z 28 lipca 2023 r., I CSK 4275/22, niepubl.).

Skarżący nie wykazał także potrzeby ponownego badania kryteriów

zastosowania w sprawach kredytów frankowych art. 189 k.p.c. Było to konieczne,

w orzecznictwie Sądu Najwyższego powszechnie dopuszcza się bowiem

wystąpienie z żądaniem ustalenia nieistnienia stosunku kredytu ze względu na

nieważność umowy kredytu (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 10 maja 2022

r., II CSKP 163/22, niepubl.; z 20 czerwca 2022 r., II CSKP 701/22, niepubl. i z 28

lipca 2023 r., I CSK 611/22; zob. także uchwały Sądu Najwyższego z 23 września

2020 r., III CZP 57/10, OSNC 2011, nr 2, poz. 14 i z 15 września 2020 r., III CZP

87/19, OSNC 2021 r., nr 2, poz. 11 oraz wyrok Sądu Najwyższego z 6 listopada

2015 r., II CSK 56/15).

Z tych względów – uznając, że argumentacja przedstawiona we wniosku

w zestawieniu z przywołanym orzecznictwem Sądu Najwyższego oraz

orzecznictwem unijnym - nie stwarza podstawy do kolejnej wypowiedzi Sądu

Najwyższego w przedstawionej przez skarżącego problematyce, na podstawie art.

3989 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania.

[A.T.]

[SOP]