Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej w sporze o spadek po J.K.

Sąd Okręgowy w Poznaniu postanowieniem z 13 maja 2025 r. oddalił apelację

uczestnika Z.K. od postanowienia Sądu Rejonowego Poznań-Grunwald i Jeżyce w

Poznaniu z 22 września 2023 r., którym stwierdzono, że spadek po J.K., zmarłej […]

2017 r. w P., na podstawie ustawy nabyli jej syn Z.K. oraz wnuczka Z.W., po 1/2

części.

Postępowanie wszczęto na wniosek Bank S.A. z siedzibą w W., powołującego

się na wierzytelność wobec spadkodawczyni. Bank następnie cofnął wniosek, jednak

pozostali uczestnicy nie wyrazili zgody na umorzenie postępowania. Ustalono, że

spadkodawczyni w chwili śmierci była wdową i miała dwoje dzieci: Z.K. oraz I.T.

I CSK 3410/25

2

I.T., jej córka N.P. oraz małoletni M.P. skutecznie odrzucili spadek. Drugą córką

I.T. jest Z.W.

Spadkodawczyni sporządziła trzy ujawnione w postępowaniu testamenty

notarialne. W testamencie z 14 czerwca 1995 r. powołała do spadku wnuczkę N.,

ustanawiając także podstawienie oraz wydziedziczyła swoje dzieci. W testamencie z

21 sierpnia 2009 r. odwołała poprzedni testament, powołała do spadku córkę I. i

wnuczkę N., po połowie, oraz wydziedziczyła syna Z. i wnuka A. Następnie w

testamencie z 6 sierpnia 2014 r. odwołała wszystkie wcześniejsze testamenty, nie

powołując spadkobierców. Sądy nie stwierdziły nieważności tego testamentu ani

sporządzenia późniejszego rozrządzenia zmieniającego porządek dziedziczenia.

Uznano, wobec tego, że powołanie do spadku nastąpiło z ustawy.

Uczestnik postępowania Z.K. wskazywał na możliwość istnienia dalszych

dokumentów dotyczących ostatniej woli matki. Domagał się przesłuchania go oraz

przeprowadzenia dowodu z zeznań S.H. Ze względu na długotrwałe przeszkody

zdrowotne w przesłuchaniu uczestnika Sąd Rejonowy 20 czerwca 2023 r. oznaczył

kolejny termin rozprawy jako ostateczny termin przeprowadzenia tego dowodu. Na

rozprawie 8 września 2023 r. pominął dowód z przesłuchania uczestnika i odebrania

od niego zapewnienia spadkowego, powołując art. 242 w związku z art. 235² § 1 pkt

5 k.p.c. Oddalił także wniosek o przesłuchanie S.H., wskazując na czas jego

zgłoszenia oraz brak sprecyzowania okoliczności mogących podważyć ustalony

porządek dziedziczenia.

Sąd Okręgowy zaakceptował te rozstrzygnięcia i odmówił przeprowadzenia

ponowionych dowodów. Podkreślił, że uczestnik nie przedstawił konkretnych

twierdzeń o odwołaniu testamentu z 6 sierpnia 2014 r. ani o sporządzeniu innego

testamentu, który zmieniałby jego skutki. Pisemne oświadczenie S.H. dotyczyło

sporządzania aktów notarialnych, w tym testamentów oraz zdeponowania

dokumentów przez samego uczestnika u S.Ł. Nie wynikało z niego, że wśród tych

dokumentów znajdował się testament nieobjęty dotychczasowymi ustaleniami. Sąd

drugiej instancji podzielił ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sądu Rejonowego.

Uczestnik postępowania Z.K. wniósł skargę kasacyjną od postanowienia Sądu

Okręgowego w Poznaniu zaskarżając postanowienie w całości. Wniósł o jego

uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, a w razie stwierdzenia

odpowiednich podstaw także o uchylenie postanowienia Sądu Rejonowego.

I CSK 3410/25

3

Skargę oparto na zarzutach naruszenia art. 931 § 1 i 2 k.c. oraz przepisów

postępowania dotyczących pominięcia dowodów, obowiązku zbadania z urzędu, kto

jest spadkobiercą, zakresu rozpoznania apelacji i uzasadnienia orzeczenia.

Skarżący wskazał w szczególności na art. 235², art. 242, art. 381, art. 670 § 1, art.

378 § 1 oraz art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c.

We wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania powołano występowanie

istotnego zagadnienia prawnego oraz oczywistą zasadność skargi. Zagadnienie

prawne dotyczyło dopuszczalności zastosowania art. 242 w związku z art. 235² § 1

pkt 5 i art. 13 § 2 k.p.c. wobec uczestnika, którego niemożność stawiennictwa

potwierdzał lekarz sądowy, w kontekście obowiązków wynikających z art. 670 § 1

k.p.c. Skarżący wskazywał również na możliwość przesłuchania go w miejscu

zamieszkania na podstawie art. 263 k.p.c. Oczywistą zasadność skargi wywodził

z przyjęcia dziedziczenia ustawowego mimo informacji o dokumentach

spadkodawczyni, pominięcia wskazanych dowodów, nierozpoznania zarzutów

apelacji oraz niewyjaśnienia podstawy prawnej orzeczenia.

W sprawie nie wniesiono odpowiedzi na skargę kasacyjną.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie kwalifikuje się do przyjęcia do rozpoznania.

Zgodnie z art. 398⁹ § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do

rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania albo skarga jest oczywiście uzasadniona. Na tym etapie ocenie

podlegają przyczyny przyjęcia skargi, nie zaś zasadność jej podstaw. Postępowanie

kasacyjne nie jest kolejną instancją służącą ponownemu rozpoznaniu sprawy

w całym jej zakresie; jego funkcja ma przede wszystkim charakter publicznoprawny

(postanowienia Sądu Najwyższego z 16 kwietnia 2018 r., I CSK 741/17, LEX nr

2476291 oraz z 16 grudnia 2021 r., I CSK 367/21, LEX nr 3273587).

Powołanie istotnego zagadnienia prawnego wymaga przedstawienia

problemu wykładni lub stosowania prawa o znaczeniu wykraczającym poza

konkretną sprawę, a zarazem istotnego dla jej rozstrzygnięcia. Skarżący powinien

przedstawić argumenty przemawiające za konkurencyjnymi sposobami rozwiązania

I CSK 3410/25

4

problemu oraz wykazać, dlaczego dotychczasowe orzecznictwo nie pozwala usunąć

wskazanych wątpliwości. Nie wystarcza pytanie o prawidłowość określonej decyzji

dowodowej w okolicznościach jednostkowego postępowania (postanowienia Sądu

Najwyższego z 16 kwietnia 2018 r., I CSK 741/17, LEX nr 2476291, i z 15

października 2020 r., I CSK 281/20, LEX nr 3068859).

Przedstawiony problem nie został uzasadniony w sposób odpowiadający tym

wymaganiom. Skarżący przeciwstawia zastosowaniu art. 242 k.p.c. obowiązek

ustalenia rzeczywistej woli spadkodawczyni, nie wyjaśnia jednak, dlaczego

obowiązek ten miałby w każdym przypadku wyłączać możliwość oznaczenia terminu

przeprowadzenia dowodu napotykającego przeszkody o nieokreślonym czasie

trwania. Artykuł 242 k.p.c. nie uzależnia swego zastosowania od zawinienia osoby,

której przesłuchanie jest niemożliwe. Nie jest też sankcją za nieusprawiedliwione

niestawiennictwo ani za spóźnione zgłoszenie wniosku dowodowego. Dotyczy

możliwości przeprowadzenia dowodu w rozsądnym czasie, z zachowaniem

przewidzianego w nim trybu.

W wyroku z 15 marca 2012 r. I CSK 321/11 (LEX nr 1168533) Sąd Najwyższy

wskazał na możliwość wykorzystania art. 242 k.p.c. w razie trudności

z przesłuchaniem strony, jednocześnie podkreślając konieczność poszanowania jej

prawa do obrony. Z kolei w wyroku z 3 kwietnia 2019 r., II CSK 105/18 (LEX nr

2648681), rozważył zarówno przesłuchanie osoby chorej w miejscu jej pobytu,

stosownie do art. 263 w związku z art. 304 k.p.c., jak i oznaczenie terminu na

podstawie art. 242 k.p.c. Orzecznictwo nie daje zatem podstaw do utożsamienia

usprawiedliwionej chorobą nieobecności z bezwzględnym obowiązkiem oczekiwania

na możliwość stawiennictwa w sądzie. Należy jeszcze dodać, że również w doktrynie

wskazuje się, że przeszkody uniemożliwiające przeprowadzenie dowodu mogą być

rozmaite. Mieszczą się w nich np. choroba świadka, długotrwały pobyt świadka za

granicą, potrzeba przeprowadzenia dowodu za granicą lub sprowadzenia dokumentu

z zagranicy (tak: J. Misztal-Konecka [w:] A. Marcianiak (red.), Kodeks postępowania

cywilnego. Tom II. Komentarz do art. 2051–42412, Warszawa 2019, komentarz do

art. 242, nb 5).

Nie wynika stąd, że upływ oznaczonego terminu zwalnia sąd z rozważenia

dostępnego sposobu przeprowadzenia istotnego dowodu. Przeszkoda w przybyciu

do sądu nie musi być przeszkodą w przesłuchaniu w miejscu pobytu. Jednak

I CSK 3410/25

5

rozstrzygnięcie, czy w danej sprawie zachodziły warunki zastosowania art. 263

k.p.c., wymaga odniesienia do charakteru ograniczeń zdrowotnych oraz okoliczności,

których miał dotyczyć dowód. Wniosek nie przedstawia nierozwiązanego problemu

normatywnego dotyczącego relacji tych przepisów. Zmierza do zakwestionowania

oceny, że w niniejszej sprawie nie należało dłużej oczekiwać na przesłuchanie

uczestnika, określanego przez skarżącego jako najistotniejsze źródło informacji.

Zdaniem Sądu Najwyższego także odwołanie do art. 670 § 1 k.p.c. nie nadaje

temu pytaniu waloru istotnego zagadnienia prawnego. Obowiązek zbadania

z urzędu, kto jest spadkobiercą, nie usuwa reguł postępowania dowodowego ani

powinności wskazania przez uczestnika faktów i dowodów, z których wywodzi skutki

prawne. W postępowaniu tym znajduje odpowiednie zastosowanie art. 232 zdanie

pierwsze k.p.c., a w postępowaniu apelacyjnym także art. 381 k.p.c. (postanowienia

Sądu Najwyższego z 8 listopada 2012 r., I CSK 163/12, LEX nr 1267159 oraz z 16

kwietnia 2018 r., I CSK 741/17, LEX nr 2476291). Nie oznacza to przerzucenia na

uczestników całego obowiązku ustalenia porządku dziedziczenia. W pierwszym

z powołanych orzeczeń wyraźnie wskazano, że sąd nie może uznać zapewnienia

spadkowego za wystarczające, jeżeli ujawniono okoliczności i dowody podające

w wątpliwość kompletność ustalonego kręgu spadkobierców.

W rozpoznawanej sprawie Sąd Okręgowy nie przyjął, że obowiązek z art. 670

§ 1 k.p.c. go nie dotyczy. Uznał, że ujawnione informacje zostały wyjaśnione,

a twierdzenia o dalszych dokumentach nie wskazują na rozrządzenie mogące

zmienić ustalony porządek dziedziczenia. Sąd Rejonowy pozyskał testamenty,

zweryfikował informacje za pośrednictwem archiwum i doprowadził do ich otwarcia

oraz ogłoszenia. Skarżący nie wykazał, aby ocena potrzeby dalszych czynności,

w tak określonym stanie sprawy, wymagała rozstrzygnięcia problemu

wykraczającego poza stosowanie znanych reguł do konkretnych okoliczności.

Należy także podkreślić, że przedmiotem rozpoznania Sądu Najwyższego nie mogą

być zarzuty dotyczące oceny dowodów (art. 3983 § 3 k.p.c.).

Nie została wykazana również oczywista zasadność skargi. Przesłanka z art.

398⁹ § 1 pkt 4 k.p.c. wymaga wskazania kwalifikowanego naruszenia prawa,

dostrzegalnego bez pogłębionej analizy, oraz wykazania, że doprowadziło ono do

oczywiście nieprawidłowego orzeczenia. Samo uprawdopodobnienie uchybienia

procesowego albo powtórzenie zarzutów stanowiących podstawy skargi nie realizuje

I CSK 3410/25

6

tego wymagania (postanowienie Sądu Najwyższego z 19 listopada 2024 r., I CSK

284/24, LEX nr 3780968).

Twierdzenie o oczywistym naruszeniu art. 931 § 1 i 2 k.c. nie uwzględnia

dostatecznie różnicy między sporządzeniem testamentów a pozostawieniem

skutecznego powołania testamentowego. Tymczasem sądy nie zaprzeczyły istnieniu

testamentów, lecz uwzględniły odwołanie wcześniejszych rozrządzeń testamentem

z 6 sierpnia 2014 r. Nie ma sprzeczności między pozostawieniem testamentu

odwołującego wcześniejsze testamenty a powołaniem spadkobierców z ustawy,

jeżeli nie dokonano skutecznego powołania testamentowego. Rozróżnienie

testamentu odwołującego i testamentu powołującego spadkobiercę znajduje

odzwierciedlenie w postanowieniu Sądu Najwyższego z 8 stycznia 2002 r., I CKN

482/00, OSNC 2002. Nr 10, poz. 129, dotyczącym skutków odwołania testamentu

odwołującego. Wniosek nie wykazuje oczywistego błędu w zastosowaniu reguł

dziedziczenia przy ustaleniach przyjętych w zaskarżonym orzeczeniu.

Powołane w skardze oświadczenie spadkodawczyni z 28 lipca 2014 r.

poprzedzało testament z 6 sierpnia 2014 r. Skarżący nie przedstawił wywodu

wyjaśniającego, dlaczego dokument ten, mimo późniejszego odwołania wszystkich

testamentów, miałby w sposób oczywisty wyłączać dziedziczenie ustawowe.

Również udzielenie pełnomocnictwa do zarządu majątkiem nie jest samo przez się

powołaniem do spadku. Informacja o zamiarze sporządzenia ostatniej woli wymaga

natomiast odróżnienia od ustalenia, że zamiar ten rzeczywiście zrealizowano

w prawnie skutecznej formie.

Nie można podzielić stanowiska skarżącego, że pominięcie dowodów

świadczy o oczywistej zasadności skargi wyłącznie dlatego, iż uczestnik wskazał

osoby mogące posiadać wiedzę o dokumentach spadkodawczyni. Sąd Okręgowy

odniósł się do treści oświadczenia S. H.. Wyjaśnił, że potwierdzało ono sporządzanie

i deponowanie dokumentów, lecz nie wskazywało na testament inny niż już

rozważane. Skarżący sam miał przekazywać te dokumenty S. Ł., a mimo to nie

określił, jakie nieujawnione rozrządzenie miałoby z nich wynikać. Skarga nie

przedstawia konkretnej informacji z oświadczenia świadka, którą sąd pominął, a

która pozwalałaby stwierdzić oczywistą wadliwość tej oceny.

Samo ponowienie wniosku nie czyni go nowym dowodem w rozumieniu art.

381 k.p.c. Jednak Sąd Okręgowy nie oparł rozstrzygnięcia wyłącznie na tym

I CSK 3410/25

7

przepisie. Wskazał także art. 235² § 1 pkt 2, 3 i 5 k.p.c. oraz uzasadnił brak

dostatecznego związku proponowanych dowodów z ustaleniem odmiennego

porządku dziedziczenia. Wniosek o przyjęcie skargi nie wyjaśnia, dlaczego nawet

przy pominięciu argumentu spóźnienia ta druga, samodzielna przyczyna odmowy

przeprowadzenia dowodów prowadziłaby do oczywiście nieprawidłowego wyniku

sprawy.

Nie jest też wystarczające ogólne powołanie obowiązku poszukiwania

testamentów. Sąd spadku ma obowiązek reagować na konkretne informacje

o nieujawnionym testamencie, także gdy zostaną uzyskane w postępowaniu

apelacyjnym (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 12 maja 2017 r., III CZ 15/17,

LEX nr 2312218). W niniejszej sprawie sporne jest jednak to, czy informacje

powołane przez uczestnika postępowania rzeczywiście wskazywały na dalszy

testament. Nie wykazano, by Sąd Okręgowy pominął jednoznaczny dowód jego

istnienia. Analogicznie w postanowieniu z 15 października 2020 r. I CSK 281/20, LEX

nr 3068859, Sąd Najwyższy podkreślił znaczenie wskazania konkretnych

okoliczności uzasadniających podejmowanie dodatkowych czynności dotyczących

testamentu.

Zarzut nierozpoznania apelacji także nie został uzasadniony w sposób

wykazujący przyczynę przyjęcia skargi. Sąd Okręgowy rzeczywiście rozważył główny

problem podnoszony przez uczestnika postępowania: potrzebę przeprowadzenia

dalszych dowodów w celu ustalenia czy spadkodawczyni pozostawiła inne

rozrządzenia. Wyjaśnił także znaczenie testamentu z 6 sierpnia 2014 r. dla oceny

tych twierdzeń. Samo niezaakceptowanie stanowiska apelującego nie oznacza

pominięcia jego zarzutów.

Skarżący nie wykazuje oczywistej zasadności skargi. Powiela treść podstaw

kasacyjnych bez wskazana na istotę powołanej przesłanki przedsądu. Z art. 3989 §

1 pkt 4 k.p.c. wynika konieczność nie tylko powołania się na okoliczność, że skarga

kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, ale również wykazania, że przesłanka ta

rzeczywiście zachodzi. Oznacza to, że skarżący musi wskazać, w czym - w jego

ocenie - wyraża się "oczywistość" zasadności skargi oraz podać argumenty

wykazujące, że rzeczywiście skarga jest uzasadniona w sposób oczywisty. Sam

zarzut naruszenia (nawet oczywistego) określonego przepisu (przepisów) nie

prowadzi bowiem wprost do oceny, że skarga kasacyjna jest oczywiście

I CSK 3410/25

8

uzasadniona, czyli że jej zarzuty są zasadne "na pierwszy rzut oka" (prima facie)

i w sposób oczywisty prowadzą do uznania zaskarżonego wyroku za błędny i jego

wzruszenia. (tak: w postanowieniu Sądu Najwyższego z 19 lutego 2014 r. I PK

265/13, LEX nr 1646094).

Mając na uwadze powyższe należało stwierdzić, że w sprawie nie zachodzi

potrzeba rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego ani nie zachodzi oczywista

zasadność skargi. W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy, na podstawie art. 398⁹ § 2 w

związku z art. 3989 § 1 pkt 1 i 4 k.p.c., odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania.

[r.g.]