Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi banku, bank zapłaci klientowi 5.400 zł kosztów

Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie

występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów

prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności

w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna

I CSK 3426/25

2

jest oczywiście uzasadniona (art. 3989 § 1 k.p.c.). Obowiązkiem skarżącego jest

sformułowanie i uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

w nawiązaniu do powyższych przesłanek, a rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego

w kwestii przyjęcia bądź odmowy przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania

wynika z oceny, czy okoliczności powołane przez skarżącego odpowiadają tym,

o których jest mowa w art. 3989 § 1 k.p.c.

Pozwany powołał się na występowanie w sprawie istotnego zagadnienia

prawnego (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.) opartego o dyspozycję: - „art. 410 k.c. w zw.

z art. 405 i art. 3851 § 1 i § 2 k.c. oraz art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13, polegające na

konieczności rozstrzygnięcia jaka zasada rozliczeń stron nieważnej umowy kredytu

indeksowanego do waluty obcej, znajdzie zastosowanie - tj. czy właściwym jest

zastosowanie tzw. teorii dwóch kondykcji czy teorii salda,

w szczególności w kontekście najnowszego orzeczenia Trybunału Sprawiedliwości

Unii Europejskiej w sprawie C-396/24, które nakazuje stosowanie teorii salda - co

pozostaje w sprzeczności z dominującą linią orzeczniczą sądów krajowych”; - „art.

358 § 2 k.c. w zw. z art. 3851 § 1 i 2 k.c., polegające na konieczności

rozstrzygnięcia, czy Sąd orzekający może zastąpić postanowienie abuzywne,

kursem rynkowym (obiektywnym kursem średnim NBP) lub zastosować przepis

dyspozytywny z art. 358 § 2 k.c., z uwagi na fakt, iż przepis ten stanowi normę

prawną, która może znaleźć zastosowanie w sprawie (w szczególności z uwagi na

fakt, iż powód zawarł przedmiotową umowę kredytu po wejściu wżycie

przytoczonego przepisu), a Sąd winien podjąć wszelkie działania prowadzące do

przywrócenia równowagi kontraktowej stron” oraz konieczności udzielenia

odpowiedzi na pytanie – „czy w sytuacji, w której dodatkowy mechanizm wykonania

operacji związanych z Umową - posiadający charakter dodatkowej w stosunku do

umowy kredytu fakultatywnej usługi kantorowej wymiany walut - w oparciu o Tabele

kursowe Banku, ma charakter fakultatywny, w ogóle może dojść do indywidualnej

kontroli pod kątem abuzywności tych postanowień z zastosowaniem reżimu norm

prawnych zawartych w art. 385 § 1 i § 2 k.c., art. 3852 k.c. w zw. z art. 6 ust 1

Dyrektywy 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 roku w sprawie nieuczciwych

warunków w umowach konsumenckich?”.

I CSK 3426/25

3

Zgodnie z ustaloną linią orzecznictwa, powołanie się na

występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego jako na przesłankę

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania wymaga określenia problemu

o charakterze abstrakcyjnym, nierozstrzygniętego w dotychczasowym

orzecznictwie i wymagającego pogłębionej wykładni. Skarżący powinien to

zagadnienie sformułować oraz przedstawić argumentację jurydyczną

uzasadniającą tezę o możliwości rozbieżnych ocen prawnych w związku ze

stosowaniem przepisów, na tle których ono powstało. Zagadnienie powinno być

ponadto „istotne” z uwagi na wagę problemu interpretacyjnego, którego dotyczy dla

systemu prawa. Skoro jednak skarga kasacyjna jest wnoszona w konkretnej

sprawie, to zarówno charakter rozpoznawanego roszczenia, jak i ustalony przez

sądy meriti stan faktyczny, którym Sąd Najwyższy byłby związany (art. 3983 § 3

i art. 39813 § 2 k.p.c.), musi pozostawać w związku z przedstawionym przez

skarżącego zagadnieniem prawnym i pozwalać na jego rozstrzygnięcie.

Przepisy, o wykładnię których zabiega pozwany, i na tle których sformułował

zagadnienie prawne, były w ostatnich latach przedmiotem wykładni Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej oraz Sądu Najwyższego. Problemy

sformułowane przez skarżącego można zatem uznać za wyjaśnione, a istniejące

przez pewien czas rozbieżności w wykładni i stosowaniu przepisów powołanych

przez skarżącego we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania - za

usunięte.

W wyroku z 14 grudnia 2023 r., C-28/22, Trybunał Sprawiedliwości Unii

Europejskiej orzekł, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku

z zasadą skuteczności należy interpretować w ten sposób, że stoją one na

przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą w sytuacji gdy

umowa kredytu hipotecznego zawarta przez przedsiębiorcę z konsumentem nie

może już pozostać wiążąca po usunięciu nieuczciwych warunków zawartych w tej

umowie, przedsiębiorca ten może powołać się na prawo zatrzymania umożliwiające

mu uzależnienie zwrotu świadczeń otrzymanych od tego konsumenta od

przedstawienia przez niego oferty zwrotu świadczeń, które sam otrzymał od tego

przedsiębiorcy lub gwarancji zwrotu tych ostatnich świadczeń, jeżeli wykonanie

przez tego samego przedsiębiorcę prawa zatrzymania powoduje utratę przez

I CSK 3426/25

4

rzeczonego konsumenta prawa do uzyskania odsetek za opóźnienie od momentu

upływu terminu nałożonego na danego przedsiębiorcę do wykonania świadczenia

po tym, jak przedsiębiorca ten otrzyma wezwanie do zwrotu świadczeń

zapłaconych mu w wykonaniu tej umowy (zob. też – w kwestii w ogóle

dopuszczalności podniesienia przez przedsiębiorcę przeciwko konsumentowi

zarzutu zatrzymania – postanowienie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

z 8 maja 2024 r., C-424/22). Ponadto w wyroku z 7 grudnia 2023 r., C-140/22,

Trybunał wyjaśnił, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy

interpretować w ten sposób, że w kontekście nieważności umowy kredytowej ze

względu na przewidziane w niej abuzywne postanowienia, stoją one na

przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą wykonywanie

praw, które konsument wywodzi z tej dyrektywy, jest uzależniona od złożenia przez

tego konsumenta przed sądem oświadczenia, w którym twierdzi on, że nie wyraża

zgody na utrzymanie w mocy tego abuzywnego warunku oraz że jest świadomy

konsekwencji tego uznania nieważności umowy oraz wyraża on zgodę na uznanie

umowy za nieważną.

Z kolei w wyrokach z 15 czerwca 2023 r., C-520/21, z 7 grudnia 2023 r.,

C-140/22 oraz w postanowieniu z 11 grudnia 2023 r., C-756/22 Trybunał

Sprawiedliwości Unii Europejskiej stwierdził, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy

93/13 należy interpretować w ten sposób, że w kontekście nieważności umowy

kredytowej zawartej przez przedsiębiorcę z konsumentem, stoją one na

przeszkodzie takiej wykładni prawa krajowego, że instytucja bankowa może

domagać się od konsumenta rekompensaty przekraczającej zwrot kapitału

wypłaconego z tytułu wykonania umowy oraz ustawowe odsetki za zwłokę liczone

od dnia wezwania do zapłaty (zob. też - w kwestii niedopuszczalności roszczenia

przedsiębiorcy przeciwko konsumentowi o waloryzację kwoty wypłaconego kapitału

- wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 12 stycznia 2024 r.,

C-488/23).

Z powyższych orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wynika,

że w świetle dyrektywy 93/13 w razie nieważności umowy kredytowej

przedsiębiorcy (bankowi) przysługuje w stosunku do konsumenta roszczenie

o zwrot nominalnej kwoty wypłaconego kapitału z odsetkami za opóźnienie

I CSK 3426/25

5

liczonymi od dnia wezwania konsumenta do zapłaty, natomiast konsumentowi

przysługuje przeciwko bankowi roszczenie o zwrot świadczenia spełnionego

w postaci rat kapitałowo-odsetkowych na podstawie nieważnej umowy kredytowej

z odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia wezwania banku do zapłaty.

W wyroku z 19 czerwca 2025 r., C-396/24 Trybunał Sprawiedliwości Unii

Europejskiej odniósł się do dominującej w judykaturze sądów krajowych zasady

dwóch kondykcji przy rozliczeniu wzajemnych świadczeń spełnionych przez strony

na podstawie nieważnej umowy kredytowej. Co prawda przedmiotem rozpoznania

była problematyka zastosowania teorii dwóch kondykcji w sprawie z powództwa

banku przeciwko konsumentowi, jednakże z powołanego orzeczenia można

wyprowadzić wniosek, że teoria salda działa w obie strony. Zatem przyjęcie teorii

salda oznacza, że termin wymagalności roszczeń z tytułu zwrotu wzajemnych

świadczeń pieniężnych spełnionych na podstawie nieważnej umowy, do wysokości

niższego świadczenia, powstaje w tym samym czasie, a więc opóźnienie

w spełnieniu świadczenia zwrotnego odnosi się do tej części, która przekracza

wysokość świadczenia zwrotnego drugiej strony.

Nie sposób uznać, że konsumentowi przysługuje dodatkowa korzyść

w postaci odsetek za opóźnienie w zwrocie spełnionego świadczenia (tj. w zakresie

świadczenia, którego wysokość odpowiada wysokości świadczenia wypłaconego

przez bank na rzecz konsumenta w wykonaniu umowy kredytowej) na podstawie

nieważnej umowy kredytowej, gdyż wskutek orzeczonej nieważności konsument

uzyskuje w istocie kredyt darmowy, zaś bank nie może domagać się zapłaty

przewidzianych w umowie odsetek od kwoty kapitału, jak również nie może

skutecznie żądać od konsumenta wynagrodzenia za bezumowne korzystania

z kwoty kapitału, ani waloryzacji kwoty wypłaconego kapitału. Jednocześnie z faktu,

że bank stał na stanowisku, iż umowa kredytowa jest ważna, nie można

wyprowadzić tezy, że w razie nieważności tej umowy i powstania stanu

wymagalności roszczenia zwrotnego konsumenta (na skutek wezwania do zapłaty -

art. 455 k.c.), bank rezygnuje z postawienia własnej wierzytelności zwrotnej (do

wysokości świadczenia zwrotnego konsumenta) w stan wymagalności i godzi się

w tym zakresie na powstanie roszczenia odsetkowego konsumenta (argumentum

a maiori od minus).

I CSK 3426/25

6

Zgodnie z art. 455 k.c., jeżeli termin świadczenia nie jest oznaczony ani nie

wynika z właściwości zobowiązania, świadczenie powinno być spełnione

niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania. W przypadku teorii salda

postawienie w stan wymagalności roszczenia pieniężnego zwrotnego jednej strony

nieważnego kontraktu skutkuje powstaniem stanu wymagalności roszczenia

pieniężnego zwrotnego drugiej strony do wysokości niższej wierzytelności. W tym

zakresie termin spełnienia wzajemnego świadczenia (tj. z tytułu zwrotu kwoty

kapitału) wynika z właściwości zobowiązania w rozumieniu art. 455 k.c.

Powołana wykładnia prawa krajowego nie sprzeciwia się dyrektywie 93/13,

gdyż z jednej strony bank ponosi dotkliwą sankcję w postaci braku możliwości

domagania się wynagrodzenia z tytułu korzystania przez konsumenta z kwoty

wypłaconego kapitału. Z drugiej zaś strony środki kredytowe zostały udzielone na

nabycie lokalu mieszkalnego, którego konsumenci stali się właścicielami i korzystali

z niego oraz którego wartość znacząco wzrosła w stosunku do kwoty nominalnej

wypłaconego kapitału kredytu. Dysproporcja ta jest widoczna, gdyż konsument,

który będąc właścicielem lokalu (zakupionego za środki kredytowe) i korzystając

z niego (przez zamieszkiwanie, względnie uzyskując środki pieniężne z jego

wynajmu), mógłby domagać się jeszcze odsetek za opóźnienie od kwoty

(spełnionych świadczeń w wykonaniu nieważnej umowy kredytowej)

nieprzekraczającej w sumie nominalnej kwoty kapitału wypłaconego przez bank,

tylko dlatego, że bank nie wezwał formalnie konsumenta do zwrotu kwoty kapitału,

ponieważ uznał, że umowa kredytowa jest ważna.

W konsekwencji tzw. teoria salda przy wzajemnych świadczeniach

pieniężnych zwrotnych ma sens prawny, ekonomiczny i społeczny, gdy powinność

odliczenia przez jedną stronę nieważnego kontraktu od swojego świadczenia

zwrotnego wysokości tego, co świadczyła na jej rzecz druga strona, następuje

z chwilą powstania stanu wymagalności roszczenia zwrotnego jednej ze stron

(w związku z wezwaniem drugiej strony do zwrotu świadczenia spełnionego na

podstawie nieważnego kontraktu), nawet gdyby druga strona z uwagi na jej

stanowisko o ważności tej umowy nie wystosowała formalnego wezwania o zwrot

spełnionego przez nią świadczenia Inne rozumienie teorii salda, w kontekście

roszczenia odsetkowego konsumenta naruszałoby zasadę proporcjonalności

I CSK 3426/25

7

sankcji z dyrektywy 93/13 w stosunku do przedsiębiorcy za stosowanie

abuzywnych postanowień w umowach z udziałem konsumentów, a tym samym

i konstytucyjną zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP).

Teoria salda może działać w stosunku do świadczeń zwrotnych obydwu stron

zarówno w odniesieniu do roszczenia zwrotnego konsumenta w stosunku do

banku, jak i roszczenia zwrotnego banku przeciwko konsumentowi. Jest ona

również korzystna dla konsumenta, nie narażając go przy tym na dodatkowe koszty

procesu sądowego związane z roszczeniem zwrotnym banku.

W judykaturze Sądu Najwyższego obecnie dominuje pogląd, że klauzule

kształtujące mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie kredytu złotowego

indeksowanego do waluty obcej (denominowanego w walucie obcej), określają

główne świadczenie kredytobiorcy (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia

2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr B, poz. 20, z 13 maja 2022 r., II CSKP

464/22 i z 10 marca 2023 r., II CSKP 1017/22 oraz powołane tam orzecznictwo).

Pogląd ten uwzględnia stanowisko Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej,

w orzecznictwie którego podkreśla się, że za postanowienia umowne mieszczące

się w pojęciu „głównego przedmiotu umowy” w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy

93/13 należy uważać te, które określają podstawowe świadczenia w ramach danej

umowy i które z tego względu charakteryzują tę umowę (por. wyroki Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, Kásler i Káslerné

Rábai, pkt 49-50; z 26 lutego 2015 r., C-143/13, Matei, pkt 54; z 23 kwietnia 2015 r.,

C-96/14, Van Hove, pkt 33; z 20 września 2017 r., C-186/16, Andriciuc i in., pkt 35).

Za takie uznawane są klauzule indeksacyjne (waloryzacyjne), jak i postanowienia

odnoszące się do ustalonego w walucie obcej mechanizmu waloryzacji świadczeń

(określane niekiedy jako „klauzule ryzyka walutowego”), które wiążą się

z obciążeniem kredytobiorcy – konsumenta ryzykiem zmiany kursu waluty

i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu (zob. wyroki Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 20 września 2017 r., C-186/16, Andriciuc i in.,

pkt 37; z 20 września 2018 r., C-51/17, OTP Bank i OTP Faktoring, pkt 68; z 14

marca 2019 r., C-118/17, Dunai, pkt 48; z 3 października 2019 r., C-260/18,

Dziubak, pkt 44).

I CSK 3426/25

8

Klauzule waloryzacyjne, które nie zostały wyrażone w umowie kredytu

w sposób jasny i precyzyjny, podlegają badaniu pod kątem spełnienia przesłanek

z art. 3851 § 1 k.c. W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

wyjaśniono, że wymaganie wyrażenia warunku umownego prostym i zrozumiałym

językiem nakazuje, by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne

działanie mechanizmu, do którego odnosi się ów warunek, a także, w zależności od

przypadku, związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym

w innych warunkach, tak by konsument był w stanie oszacować, w oparciu

o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy

konsekwencje ekonomiczne. Postanowienia umowy (regulaminu), określające

zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie

kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie

kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień

umownych.

Sąd Najwyższy wyjaśnił już (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z 22

stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134; z 10 maja 2022 r.,

II CSKP 285/22; z 20 maja 2022 r., II CSKP 403/22; z 24 lutego 2022 r., II CSKP

45/22, a także wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 3 października

2019 r., C-260/18, K.J. Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank International AG; z 10

czerwca 2021 r., C-776/19-C-782-19, VB i inni przeciwko BNP Paribas Personal

Finance SA oraz AV i in. przeciwko BNP Paribas Personal Finance SA, Procureur

de la République), że postanowienia umowy (regulaminu), określające zarówno

zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu,

jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie kształtować

kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień umownych,

kształtują bowiem prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi

obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Sprzeczność z dobrymi obyczajami

i naruszenie interesów konsumenta polega w tym przypadku na uzależnieniu

wysokości świadczenia banku oraz wysokości świadczenia konsumenta od

swobodnej decyzji banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na złotówki w chwili

jego wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności poszczególnych

spłacanych rat, służy bowiem określeniu wysokości świadczenia konsumenta.

I CSK 3426/25

9

Takie postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów

walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego działania banku.

W ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają

równorzędność stron. Skonstruowane w ten sposób, w ślad za wzorcem

stosowanym przez bank, uregulowania umowne są niedopuszczalne, niezależnie

od tego, czy swoboda przedsiębiorcy (banku) w ustaleniu kursu jest pełna, czy też

w jakiś sposób ograniczona, np. w razie wprowadzenia możliwych maksymalnych

odchyleń od kursu ustalanego z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów.

Abuzywne klauzule indeksacyjne są od początku, z mocy samego prawa,

dotknięte bezskutecznością na korzyść kredytobiorcy, chyba że następczo

udzieli on świadomej i wolnej zgody na te klauzule i w ten sposób przywróci ich

skuteczność z mocą wsteczną (zob. uchwałę siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

– zasada prawna – z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56).

Powód takiej zgody nie udzielił, o czym świadczą jego twierdzenia i zarzuty

podnoszone w toku procesu.

Jak wyjaśniono w orzecznictwie Sądu Najwyższego, jeżeli eliminacja

niedozwolonego postanowienia umownego doprowadzi do takiej deformacji

regulacji umownej, że na podstawie pozostałej jej treści nie da się odtworzyć treści

praw i obowiązków stron, to nie można przyjąć, że strony pozostają związane

pozostałą częścią umowy. Koresponduje to z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, który

przewiduje, że nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców

lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa

w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po

wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków (zob. m.in. uchwała składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 oraz wyroki Sądu

Najwyższego z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16 oraz z 24 października 2018 r.,

II CSK 632/17).

W wyroku z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, Bank BPH S.A., Trybunał

Sprawiedliwości Unii Europejskiej orzekł, że wykładni art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1

dyrektywy 93/13 należy dokonywać w ten sposób, że z jednej strony nie stoją one

na przeszkodzie temu, by sąd krajowy usunął jedynie nieuczciwy element warunku

I CSK 3426/25

10

umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, w wypadku gdy

odstraszający cel tej dyrektywy jest realizowany przez krajowe przepisy ustawowe

regulujące korzystanie z niego, o ile element ten stanowi odrębne zobowiązanie

umowne, które może być przedmiotem indywidualnej kontroli pod kątem

nieuczciwego charakteru. Z drugiej strony przepisy te stoją na przeszkodzie temu,

by sąd odsyłający usunął jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej

między przedsiębiorcą a konsumentem, jeżeli takie usunięcie sprowadzałoby się do

zmiany treści tego warunku poprzez zmianę jego istoty.

Wyeliminowanie z łączącej strony umowy abuzywnych postanowień rodzi

konieczność dokonania oceny, czy umowa w pozostałym zakresie jest możliwa do

utrzymania. Sąd meriti rozważył tę kwestię i uznał, że obowiązywanie umowy po

wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków jest niemożliwe. Jak wskazał Sąd

Najwyższy, wyeliminowanie ryzyka kursowego, charakterystycznego dla umowy

kredytu waloryzowanego kursem waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki

oprocentowania ze stawką LIBOR, jest równoznaczne z tak daleko idącym

przekształceniem umowy, że należy ją uznać za umowę o odmiennej

istocie i charakterze, choćby nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant

umowy kredytu. Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul

utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe, co

przemawia za opowiedzeniem się o jej nieważności (zob. m.in. wyroki Sądu

Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22 i II CSKP 405/22 i z 8 lutego 2024

r., II CSKP 1036/23).

W razie stwierdzenia abuzywności klauzuli ryzyka walutowego i klauzul

przeliczeniowych utrzymanie umowy nie jest możliwe z prawnego punktu widzenia.

Jest tak zwłaszcza wówczas, gdy unieważnienie tych klauzul doprowadziłoby nie

tylko do zniesienia mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale

również – pośrednio – do zaniknięcia ryzyka kursowego, które jest bezpośrednio

związane z indeksacją kredytu do waluty. W konsekwencji art. 6 ust. 1 dyrektywy

93/13 nie stoi na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu

nieuczciwego charakteru niektórych warunków umowy kredytu indeksowanego do

waluty obcej i oprocentowanego według stopy procentowej bezpośrednio

powiązanej ze stopą międzybankową danej waluty, przyjął, zgodnie z prawem

I CSK 3426/25

11

krajowym, że ta umowa nie może nadal obowiązywać bez takich warunków z tego

powodu, iż ich usunięcie spowodowałoby zmianę charakteru głównego przedmiotu

umowy (zob. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 14 marca 2019

r., C-118/17, pkt 52; z 5 czerwca 2019 r., C-38/17, HS, pkt 43; z 3 października

2019 r., C-260/18, pkt 44 i 45; wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r.,

V CSK 382/19).

W uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów – zasada prawna –

z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 (OSNC 2021, nr 9, poz. 56) Sąd Najwyższy

wyjaśnił, że zastąpienie klauzul niedozwolonych rozwiązaniami przewidzianymi

w innych przepisach wchodzi w rachubę tylko wtedy, gdy (koniunkcja przesłanek):

1) po wyłączeniu klauzuli abuzywnej umowa nie może obowiązywać, o czym

decyduje obiektywne podejście w świetle prawa krajowego, a zatem wola jednej ze

stron, w tym konsumenta, nie ma w tym zakresie rozstrzygającego znaczenia (por.

też wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 15 marca 2012 r.,

C-453/10, Jana Pereničova, pkt 33-34, z 14 marca 2019 r., C-118/17, Zsuzsanna

Dunai, pkt 40, 51, z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179, Abanca Corporación

Bancaria, pkt 57, z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak, pkt 39-41,

z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, I.W. i R.W., pkt 83, 89, z 2 września 2021 r.,

C-932/19, OTP Jelzálogbank i in., pkt 49-50, z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21

i C-82/21, D.B.P., pkt 74, z 8 września 2022 r., w połączonych sprawach C-80/21,

C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 67, 74 oraz z 12 października 2023 r., C-645/22,

Luminor Bank, pkt 29, 37); 2) całkowity upadek umowy naraża konsumenta na

„szczególnie niekorzystne konsekwencje”, w świetle okoliczności istniejących lub

możliwych do przewidzenia w czasie sporu (por. wyrok Sądu Najwyższego z 8

marca 2023 r., II CSKP 617/22; por. też wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak, pkt 51, z 8

września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 67, z 27 kwietnia 2023 r.,

C-705/21, AxFina Hungary, pkt 41 oraz z 23 listopada 2023 r., C-321/22, Provident

Polska, pkt 87, z uwzględnieniem rzeczywistych i bieżących interesów konsumenta

i z zastrzeżeniem, że „do celów tej oceny decydująca jest wola wyrażona przez

konsumenta w tym względzie” w tym sensie, że jeżeli sąd poinformował

konsumenta w sposób obiektywny i wyczerpujący o skutkach prawnych oraz

I CSK 3426/25

12

szczególnie szkodliwych skutkach ekonomicznych, jakie może mieć dla niego

unieważnienie umowy, sąd ten nie może, po uwzględnieniu jego woli stwierdzenia

nieważności umowy, sprzeciwić się zrzeczeniu się przez niego ochrony

przyznanej im przez dyrektywę 93/13 (por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 78

w związku z pkt 74-75, z 16 marca 2023 r., C-6/22, M.B.,U.B.,M.B. przeciwko X

S.A. (M.B. i in.), pkt 43-45 i teza oraz z 12 października 2023 r., C-645/22, Luminor

Bank, pkt 29; postanowienie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 18

października 2023 r., C-117/23, Eurobank Bulgaria, pkt 66, a z drugiej strony sąd

nie może chronić konsumenta przed upadkiem umowy, jeżeli ocenia, że nie naraża

on go na „szczególnie niekorzystne konsekwencje”, choćby konsument domagał się

tej ochrony (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 12

października 2023 r., C-645/22, Luminor Bank, pkt 38, 40-41); 3) istnieje przepis

dyspozytywny albo przepis „mający zastosowanie, gdy strony danej umowy wyrażą

na to zgodę”, który mógłby zastąpić wyłączone niedozwolone postanowienie

umowne, umożliwiając utrzymanie umowy (z korzyścią dla konsumenta); jeżeli

niedozwolone postanowienie umowne odzwierciedlało obowiązujący przepis

ustawowy mający zastosowanie w przypadku porozumienia stron, w rachubę

wchodzi także zastąpienie niedozwolonego postanowienia „tym stanowiącym punkt

odniesienia przepisem ustawowym w nowym brzmieniu przyjętym już po zawarciu

umowy” (np. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 26 marca 2019 r.,

C-70/17 i C-179/17 Abanca Corporación Bancaria, pkt 59-64 i teza).

Oceniana w niniejszej sprawie umowa bez dotkniętych abuzywnością tzw.

klauzul przeliczeniowych do waluty obcej nie może nadal obowiązywać. Jest tak

dlatego, że ich wyeliminowanie prowadzi także do upadku klauzuli ryzyka

walutowego, charakterystycznego dla umowy kredytu waloryzowanego kursem

waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką

LIBOR, co jest równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż

należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze niż zamierzone przez

strony, choćby nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu.

Bez postanowień określających sposób wyznaczenia kursu miarodajnego do

przeliczenia złotówki na franki szwajcarskie i na odwrót (bez uzupełnienia

I CSK 3426/25

13

związanej z tym luki), klauzule przewidujące indeksację (ucieleśniające też ryzyko

walutowe), w ogóle nie mogą wywrzeć skutku (np. wyrok Sądu Najwyższego z 11

grudnia 2019 r., V CSK 382/18 i z 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22). Oznacza to

z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy

o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe (np. wyroki Sądu

Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20,

z 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i II CSKP

382/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, z 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22, z 8

listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, z 31

stycznia 2023 r., II CSKP 941/22, z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, z 10 marca

2023 r., II CSKP 1017/22, z 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1016/22, z 25 maja 2023

r., II CSKP 1311/22, z 6 czerwca 2023 r., II CSKP 1159/22, z 25 lipca 2023 r.,

II CSKP 1487/22, z 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22, z 8 listopada 2023 r., II CSKP

1530/22, z 21 listopada 2023 r., II CSKP 1675/22 i II CSKP 701/23, z 29 listopada

2023 r., II CSKP 1460/22, i II CSKP 1753/22, z 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22,

z 24 stycznia 2024 r., II CSKP 1496/22, z 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22).

Skoro powódka konsekwentnie opowiada się za upadkiem umowy, to Sądy meriti

nie mogły przyjąć, że naraża ją to na „szczególnie niekorzystne konsekwencje”.

Z tych względów uzupełnienie luk w umowie nie było możliwe.

Niezależnie od powyższego, w judykaturze wielokrotnie wskazywano na

niedopuszczalność zastąpienia niedozwolonych postanowień kursowych przez

sięgnięcie do art. 358 § 2 k.c., do przepisów o charakterze ogólnym,

przewidujących, iż skutki wyrażone w treści czynności prawnej są uzupełniane

w szczególności przez skutki wynikające z zasad słuszności lub ustalonych

zwyczajów, które nie stanowią przepisów dyspozytywnych lub przepisów mających

zastosowanie, jeżeli strony umowy wyrażą na to zgodę (por. wyroki Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil

Dziubak, pkt 62 oraz pkt 3 sentencji, z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21

i C-82/21, D.B.P., pkt 77, z 12 stycznia 2023 r., C-395/21, D.V., pkt 63, 65 i z 16

marca 2023 r., C‑6/22, M.B. i in., pkt 56), wykładni oświadczeń woli (art. 65 k.c.) czy

art. 41 Prawa wekslowego (por. w szczególności wyroki Sądu Najwyższego z 27

maja 2022 r., II CSKP 395/22, z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 20 lutego

I CSK 3426/25

14

2023 r., II CSKP 809/22, z 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1027/22, i z 19 stycznia

2024 r., II CSKP 874/22). W wyroku z 18 listopada 2021 r., C-212/20, A.S.A., pkt

68, 70, 78, teza, Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej stwierdził, że art. 5 i 6

dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie

temu, by sąd krajowy, który stwierdził nieuczciwy charakter warunku umowy

zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem w rozumieniu art. 3 ust. 1 tej

dyrektywy, dokonał wykładni tego warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego

charakteru, nawet jeśli taka wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron.

Oceny, czy postanowienie umowne jest niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.),

dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (uchwała składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1,

poz. 2). Wykładnia językowa art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c. nie daje podstaw do

przyjęcia, że w ramach oceny abuzywności postanowienia istotny jest sposób jego

stosowania przez przedsiębiorcę. Decydujące znaczenie ma nie to, w jaki sposób

przedsiębiorca stosuje postanowienie i dla kogo jest to korzystne, lecz to, w jaki

sposób postanowienie kształtuje prawa i obowiązki konsumenta. Z przepisu wynika,

że przedmiotem oceny jest samo postanowienie, a więc wyrażona w określonej

formie (przeważnie słownej) treść normatywna, tzn. norma lub jej element

określający prawa lub obowiązki stron (zob. uchwałę siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z 20 listopada 2015 r., III CZP 17/15), a jej punktem odniesienia –

sposób oddziaływania postanowienia na prawa i obowiązki konsumenta. Samo

postanowienie może bezpośrednio kształtować prawa i obowiązki tylko w sensie

normatywnym, wpływając na zakres i strukturę praw lub obowiązków stron. Taka

interpretacja pozostaje w zgodzie z powszechnie akceptowanym poglądem, że art.

3851 k.c. jest instrumentem kontroli treści umowy (stosunku prawnego). To, w jaki

sposób postanowienie jest stosowane, jest kwestią odrębną, do której art. 3851 § 1

zdanie pierwsze k.c. wprost się nie odnosi (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z 20

czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2). Sankcje będące

konsekwencją abuzywności postanowień umownych działają ze skutkiem ex tunc,

co oznacza, że zdarzenia o charakterze następczym w stosunku do daty zawarcia

umowy zawierającej klauzule abuzywne pozostają bez znaczenia dla takiego

charakteru tych postanowień umownych (wyjątek stanowi wola konsumenta).

I CSK 3426/25

15

Pozwany wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania z uwagi na

oczywistą zasadność skargi (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.), o której miało świadczyć

naruszenie art. 481 § 1 k.c., skutkujące bezpodstawnym zasądzeniem ustawowych

odsetek za opóźnienie, gdyż powinny być one ewentualnie zasądzone od dnia

wymagalności roszczenia powoda o zwrot nienależnego świadczenia, który to

moment stanowi dzień złożenia przez należycie poinformowanego przez sąd

konsumenta (powoda) oświadczenia o odmowie/wyrażeniu zgody na objęcie

dobrowolnym system ochrony konsumenckiej, tj. od 25 października 2023 r.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, że uzasadnienie

oczywistej zasadności skargi kasacyjnej jako przesłanki jej przyjęcia do

rozpoznania wymaga powołania się na kwalifikowaną postać naruszenia

zaskarżonym orzeczeniem przepisów prawa materialnego lub procesowego

i przeprowadzania wywodu zmierzającego do jego wykazania. Oczywistość

naruszenia ma miejsce wówczas, gdy jest ono widoczne prima facie, przy

wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej, bez potrzeby wchodzenia

w szczegóły czy dokonywania pogłębionej analizy tekstu wchodzących w grę

przepisów i doszukiwania się ich znaczenia. Szczególna podstawa przedsądu

z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. wymaga przy tym samodzielnego, czyli odrębnego od

podstaw kasacyjnych wskazania i wykazania naruszenia konkretnego przepisu

prawa (procesowego lub materialnego), które jest oczywiste i bez wątpliwości

prowadzi do stwierdzenia, że objęte skargą orzeczenie jest wadliwe i dlatego

skarga powinna zostać przyjęta do rozpoznania.

Skonfrontowanie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania z uzasadnieniem zaskarżonego wyroku wyklucza stwierdzenie, że

skarżący wykazał oczywistość wniesionego środka zaskarżenia w znaczeniu

przytoczonym powyżej. Argumenty zawarte w uzasadnieniu wniosku skarżący

wywodzi z twierdzeń o faktach odmiennych od objętych ustaleniami sądów, gdy

tymczasem nie jest dopuszczalne oparcie skargi kasacyjnej na zarzutach błędów

w ustaleniach faktycznych i wadliwej oceny dowodów, która do takich błędów miała

doprowadzić (art. 3983 § 3 k.p.c.), zaś Sąd Najwyższy nie tylko w ramach

przedsądu, ale i przy rozpoznawaniu skargi kasacyjnej byłby związany podstawą

faktyczną zaskarżonego rozstrzygnięcia (art. 39813 § 2 k.p.c.).

I CSK 3426/25

16

W zakresie zasądzenia odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu

świadczenia pieniężnego wbrew twierdzeniem skarżącego do rozpoczęcia tej

wymagalności nie jest konieczne złożenie przez kredytobiorcę żadnego

sformalizowanego oświadczenia przed odpowiednim organem, zaś przyjęcie

konieczności złożenia takiego oświadczenia byłoby niezgodne z orzecznictwem

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.

O wymagalności odsetek decyduje wezwanie do zapłaty (art. 481 § 1

i art. 455 k.c.), a za wezwanie do zapłaty sąd drugiej instancji uznał pismo powoda

z 8 maja 2023 r., w którym powód zakwestionował umowę w części obejmującej

klauzulę walutową (indeksacyjną, denominacyjną) oraz zażądał zwrotu

nienależnego świadczenia. Pozwany w odpowiedzi z 12 czerwca 2023 r. nie

uwzględnił wezwania powoda, wskazując, że nie podziela twierdzeń powoda

o nieważności umowy, jak i abuzywności jej postanowień. Zatem pozwany

pozostawał w opóźnieniu z zapłatą od dnia następującego po dniu odpowiedzi

przez pozwanego na wezwanie, a więc od 13 czerwca 2023 r. W związku z tym

brak było podstaw do przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania przez Sąd

Najwyższy.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 3989 § 1 i 2 k.p.c. oraz –

co do kosztów postępowania – art. 98 § 1, 11 i 3 k.p.c. w zw. z art. 39821 i art. 391 §

1 k.p.c., § 2 pkt 7 w związku z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców

prawnych (Dz.U. z 2023 r. poz. 1935), orzeczono jak w postanowieniu.

Marta Romańska

[dr]

[SOP]