Sąd Najwyższy nie przyjął skargi o zadośćuczynienie po śmierci członka rodziny

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do

rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Przepis ten

odpowiada charakterowi skargi kasacyjnej, będącej nadzwyczajnym środkiem

zaskarżenia, o dominującym publicznoprawnym charakterze, przysługującym od

I CSK 345/26

2

orzeczeń wydanych po przeprowadzeniu dwuinstancyjnego postępowania

sądowego, w którym sąd pierwszej i drugiej instancji dysponuje pełną kognicją w

zakresie faktów i dowodów. W powiązaniu z art. 3984 § 2 k.p.c. oznacza to, że w

skardze kasacyjnej nieodzowne jest powołanie i uzasadnienie okoliczności o

charakterze publicznoprawnym, które stanowią wyłączną podstawę oceny pod

kątem przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania (przyczyn kasacyjnych).

Wnosząc o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący powodowie

J.B., P.B., D.B. i J.B.1 powołali się na występowanie w sprawie licznych zagadnień

prawnych związanych z wykładnią art. 446 § 2, § 3 i § 4 k.c. Wskazali również, że

skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Powołanie się na istotne zagadnienie prawne (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.)

wymaga sformułowania problemu prawnego i uzasadnienia, że ma on

precedensowy (nowy) charakter lub znaczenie dla rozwoju prawa. Problem ten

powinien odnosić się do konkretnych przepisów prawa i zostać ujęty w sposób

abstrakcyjny, a zarazem wiązać się z rozpoznawaną sprawą; konieczne jest przy

tym wskazanie argumentów, które prowadzą do jego rozbieżnych ocen (por.

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002,

nr 1, poz. 11, z dnia 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC 2002, nr 12, poz.

151, z dnia 13 lipca 2007 r., III CSK 180/07, z dnia 10 kwietnia 2014 r.,

IV CSK 623/13, z dnia 2 grudnia 2014 r., II CSK 376/14, z dnia 9 kwietnia 2015 r.,

V CSK 547/14).

W świetle podstaw skargi kasacyjnej spór sprowadzał się do wysokości

świadczeń zasądzonych na rzecz powodów – J.B. na podstawie

art. 446 § 3 i § 4 k.c. oraz J.B., P.B., D.B. i J.B.1 na podstawie art. 446 § 4 k.c., a

także zasadności roszczeń powodów P.B., D.B. i J.B.1 na podstawie art. 446 § 2

k.c.

W tym kontekście należało zauważyć, że art. 446 § 3 i 4 k.c., posługując się

pojęciami „stosowne odszkodowanie” i „odpowiednia suma”, pozostawia sądowi

meriti w sposób zamierzony określoną swobodę, pozwalając na dostosowanie kwot

zasądzanych na podstawie tych przepisów do bogactwa stanów faktycznych

i szeregu zróżnicowanych okoliczności, rzutujących na wysokość odszkodowania

i zadośćuczynienia. Materia ta bardzo trudno poddaje się uogólnieniom, a tym

I CSK 345/26

3

samym nie stanowi co do zasady podłoża do formułowania ogólnych, a zarazem

użytecznych jurysdykcyjnie tez, które odpowiadałyby założeniom rozważanej

przyczyny kasacyjnej i mogłyby przyczyniać się do realizowania publicznoprawnej

funkcji postępowania kasacyjnego. Dotyczy to również kręgu okoliczności, które

powinien uwzględnić sąd przy wymiarze odszkodowania i zadośćuczynienia, a do

tej przede wszystkim materii odnosiły się rozbudowane pytania przedstawione we

wniosku.

Niezależnie od tego, Sąd Najwyższy wielokrotnie wypowiadał się na temat

charakteru uszczerbków podlegających kompensacji na podstawie art. 446 § 3 k.c.

– także po wejściu w życie art. 446 § 4 k.c. – odnosząc się m.in. do indemnizacji na

tej podstawie uszczerbków niemajątkowych (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z

dnia 20 sierpnia 2015 r., II CSK 594/14, z dnia 24 kwietnia 2018 r., III PK 46/17, a

także postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 sierpnia 2019 r., V CSK 462/18 i

powołane tam szerokie orzecznictwo). Kwestia ta nie mogła być tym samym

uznana za novum w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. Pytanie, czy konkretna

kwota zasądzona na rzecz wdowy wychowującej trójkę dzieci stanowi sumę

stosowną i adekwatną z tytułu odszkodowania należnego na podstawie art. 446 § 3

k.c., jest pytaniem o prawidłowość konkretnego rozstrzygnięcia, nie zaś

zagadnieniem prawnym, o jakim mowa w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. Dodać należało,

że kwota 100 000 zł przyznana in casu z tego tytułu powódce J.B. nie może być

uznawana za kwotę symboliczną, względnie pozbawioną realnie odczuwalnej

wartości. Użycie w art. 446 § 3 k.c. określenia „stosowne odszkodowanie”,

wskazuje przy tym, że odszkodowanie, o którym mowa, nie jest odszkodowaniem

pełnym w rozumieniu art. 361 § 2 k.c., lecz – nie obejmując wszystkich

uszczerbków majątkowych związanych ze śmiercią członka bliskiej rodziny –

zmierza do ułatwienia uprawnionemu przystosowania się do zmienionej sytuacji

życiowej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 sierpnia 2014 r.,

IV CSK 144/14).

Za pozbawioną atrybutu nowości – in genere – należało również uznać

również kwestię celowości i dopuszczalności posiłkowania się przez sądy meriti

przy określeniu wysokości zadośćuczynienia uprzednimi rozstrzygnięciami

zapadłymi w sprawach o zbliżonych okolicznościach faktycznych. Na rzecz takiego

I CSK 345/26

4

podejścia przemawiają przede wszystkim względy sprawiedliwościowe, które

wymagają równego traktowania porównywalnych przypadków, na co zwraca uwagę

Sąd Najwyższy (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 7 kwietnia 2017 r.,

V CSK 448/16, z dnia 8 września 2017 r., II CSK 842/16, z dnia 14 grudnia 2018 r.,

I CSK 702/17, z dnia 9 września 2022 r., II CSKP 858/22). Im wcześniej zapadło

porównywane rozstrzygnięcie, tym w większym stopniu należy jednak wziąć pod

uwagę przy określaniu wysokości zadośćuczynienia taki czynniki, jak procesy

inflacyjne i ewentualny wzrost przeciętnej stopy życiowej; kwestia ta – podobnie jak

konieczność każdorazowego uwzględnienia czynników indywidualizujących

rozstrzyganą sprawę – nie budzi wątpliwości, które mogłyby stwarzać podłoże

zagadnienia prawnego w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. Sąd Apelacyjny,

określając wysokość zadośćuczynień, nie pominął przy tym, jak wynikało wprost

z uzasadnienia, indywidualnych okoliczności sprawy, a jedynie posiłkowo odwołał

się do danych zawartych na stronie internetowej Krajowej Szkoły Sądownictwa

i Prokuratury.

Za istotne zagadnienie prawne nie mogła być również uznana wątpliwość co

do potrzeby uwzględniania przy ocenie możliwości zarobkowych zmarłego projekcji

przyszłego, regularnego wzrostu wynagrodzeń w określonym sektorze gospodarki;

skarżący nie wyjaśniali przy tym, w jaki sposób taka prognoza miałaby podlegać

weryfikacji i w jaki sposób sąd – orzekając zgodnie z art. 316 § 1 k.p.c. – miałby ją

odzwierciedlać w wymiarze renty. Czym innym jest natomiast uwzględnienie – co

nie powinno budzić zastrzeżeń – perspektyw rozwoju zawodowego zmarłego,

czego nie pominął Sąd Apelacyjny. W orzecznictwie podkreślono natomiast, że

wysokość renty powinna uwzględnić perspektywę wzrostu stopy życiowej

społeczeństwa (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 lutego 1975 r., III PR

11/75) i uwzględniać stan, w jakim znajdowałby się uprawniony, gdyby osoba

zmarła pozostawała przy życiu (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 czerwca

2020 r., II CSK 535/18, OSNC 2021, nr 1, poz. 5 i powołane tam orzecznictwo). Nie

bez znaczenia w rozważanym aspekcie jest również okoliczność, że w razie zmiany

stosunków wysokość renty może podlegać waloryzacji (art. 907 § 2 k.c.).

W zestawieniu z tymi uwagami, wątpliwości przedstawione we wniosku nie

uzasadniały kolejnej wypowiedzi orzeczniczej Sądu Najwyższego w objętej nimi

I CSK 345/26

5

materii, z uwzględnieniem publicznoprawnej, ponadindywidualnej funkcji skargi

kasacyjnej.

Jak przyjmuje się w utrwalonej judykaturze Sądu Najwyższego, oczywista

zasadność skargi kasacyjnej oznacza, że dla przeciętnego prawnika podstawy

wskazane w skardze prima facie zasługują na uwzględnienie. Oczywiste jest przy

tym tylko to, co można dostrzec bez potrzeby głębszej analizy, czy

przeprowadzenia dłuższych badań lub dociekań. Zarzucane uchybienia muszą

zatem mieć kwalifikowany charakter, odnosić się do konkretnych, powołanych

przez skarżącego przepisów prawa i być dostrzegalne na pierwszy rzut oka (por.

m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 12 grudnia 2000 r., V CKN 1780/00,

OSNC 2001, nr 3, poz. 52, z dnia 22 marca 2001 r., V CZ 131/00, OSNC 2001, nr

10, poz. 156 i z dnia 15 czerwca 2018 r., III CSK 38/18).

Wykazanie tak rozumianej oczywistej zasadności skargi kasacyjnej wymaga

przeprowadzenia odrębnego, zwartego, jurydycznego wywodu, wykazującego, jakie

przepisy prawa zostały naruszone, dlaczego ich naruszenie prowadziło do wydania

wadliwego rozstrzygnięcia i z jakich względów nieprawidłowość ta ma charakter

kwalifikowany i oczywisty. Wniosek, skoncentrowany na przyczynie kasacyjnej

określonej w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., takiego wywodu nie obejmował, a analiza

jego motywów – w zestawieniu z uzasadnieniem zaskarżonego wyroku – nie

pozwalała przyjąć, że zaskarżone orzeczenie jest wadliwe w sposób kwalifikowany

i widoczny już prima vista.

Niezależnie od spójności argumentacji w zakresie wskazania na oczywistą

zasadność skargi kasacyjnej i równoczesne występowanie w sprawie wielu

istotnych zagadnień prawnych, w odniesieniu do wysokości zasądzonych

zadośćuczynień i odszkodowania z tytułu znacznego pogorszenia sytuacji życiowej

trzeba przypomnieć, że użyte w art. 446 § 3 i 4 k.c. nieostre określenia („stosowne

odszkodowanie”, „odpowiednia suma”) odsyłają do szeregu niedookreślonych

kryteriów, których stosowanie ma z natury rzeczy ocenny charakter i zależy od

indywidualnych okoliczności sprawy. Ustalenie wysokości kwot zasądzanych na

tych podstawach stanowi w związku z tym domenę sądów meriti. Ingerencja Sądu

Najwyższego w tych przypadkach, z powołaniem na oczywistą zasadność skargi

kasacyjnej, musi zakładać rażące przekroczenie granic uznania sędziowskiego

I CSK 345/26

6

przez sąd drugiej instancji (por. np. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

28 lipca 2017 r., V CSK 86/17 i z dnia 19 czerwca 2018 r., IV CSK 54/18). Nie

negując w żadnej mierze cierpień, których doznali powodowie, w kontekście

wysokości kwot zasądzonych przez Sąd Apelacyjny, motywów zaskarżonego

rozstrzygnięcia i twierdzeń przedstawionych we wniosku, nie można było uznać, by

sytuacja taka wystąpiła w sprawie, w której złożono skargę kasacyjną.

Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2 i art. 102 w związku z art. 39821

i art. 391 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.

[SOP]