Sąd Najwyższy nie przyjął skargi powódki o zachowek miarkowany przez sąd apelacyjny

Wyrokiem z 28 listopada 2023 r. Sąd Okręgowy w Świdnicy oddalił

powództwo M.N. o zachowek w sprawie przeciwko D.M. i zasądził od powódki na

rzecz pozwanej koszty procesu.

Wyrokiem z 24 czerwca 2025 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu zmienił

zaskarżony wyrok w ten sposób, że w punkcie I. zasądził od pozwanej D.M. na

I CSK 3494/25

2

rzecz powódki M.N. 53 481,33 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 9

marca 2022 r. do dnia zapłaty, oddalając powództwo w pozostałym zakresie (pkt

1a); w punkcie II. zasądził od powódki na rzecz pozwanej 2462,66 zł kosztów

procesu, z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się tego

punktu

wyroku

do

dnia

zapłaty

(pkt 1b); dodał punkt III., w którym nakazał powódce, aby uiściła na rzecz Skarbu

Państwa - Sądu Okręgowego w Świdnicy kwotę 3859,47 zł tytułem zwrotu części

kosztów postępowania pierwszoinstancyjnego, od których powódka była zwolniona,

z zasądzonego na jej rzecz w punkcie I roszczenia (pkt 1 c); dodał punkt IV.,

w którym odstąpił od obciążenia nieuiszczonymi kosztami sądowymi (pkt 1d);

oddalił dalej idącą apelację (pkt 2); zasądził od powódki na rzecz pozwanej kwotę

2919 zł kosztów postępowania apelacyjnego, z odsetkami ustawowymi za

opóźnienie liczonymi od uprawomocnienia się tego punktu wyroku do dnia zapłaty

(pkt 3); i odstąpił od obciążania powódki i pozwanej kosztami postępowania

apelacyjnego w zakresie opłaty od apelacji, od której powódka była zwolniona

(pkt 4).

Powódka wniosła skargę kasacyjną, w której zaskarżyła wyrok Sądu

Apelacyjnego w części, tj. co do punktu 1a w części oddalającej powództwo ponad

zasądzoną kwotę 53 481,33 zł oraz co do punktów 1b, 1c, 1d, 2 i 3. We wniosku

o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżąca wskazała, że w sprawie

występuje istotne zagadnienie prawne, które ujęła w formie pytania: „Czy

uregulowanie zawarte w art. 9971 § 1 k.c. w zależności od stwierdzenia

wyjątkowych przypadków usprawiedliwiających obniżenie zachowku, wyłącza

a limine stosowanie art. 5 k.c. przy miarkowaniu roszczenia o zachowek z uwagi na

sytuację osobistą lub majątkową uprawnionego z jednej i obowiązanego z drugiej

strony?”.

Skarżąca powołała się także na oczywistą zasadność skargi kasacyjnej,

wskazując, że zaskarżony wyrok narusza art. 5 k.c. w zw. z art. 991 § 1 k.c.

i art. 1000 § 1 k.c., ponieważ „wskazane przez Sąd Apelacyjny okoliczności

dotyczące bliżej nieokreślonej sytuacji osobistej i finansowej pozwanej, domaganie

się przez powódkę zachowku wyliczonego w sposób nieuwzględniający

otrzymanych przez powódkę środków oraz dokonanie przez pozwaną nakładów na

I CSK 3494/25

3

nieruchomość, nie

stanowią wyjątkowych i

rażących

okoliczności

usprawiedliwiających

obniżenie należnego powódce

zachowku

o połowę na

podstawie art. 5 k.c.”.

W odpowiedzi pozwana wniosła o odmowę przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania i zasądzenie na jej rzecz od powódki zwrotu kosztów zastępstwa

procesowego przed Sądem Najwyższym według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną

do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości

lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Nakładając

na skarżących obowiązek wskazania i uzasadnienia oznaczonej przesłanki

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, ustawodawca zmierzał do

zagwarantowania, że skarga kasacyjna, nadzwyczajny środek zaskarżenia

prawomocnych orzeczeń, będzie pełnić przypisane jej funkcje publicznoprawne.

Ograniczenie przesłanek do czterech ma więc zapewnić, że przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania ustrojowo i procesowo jest uzasadnione jedynie w tych

sprawach, w których mogą być zrealizowane jej funkcje publicznoprawne, a skarga

kasacyjna nie stanie się instrumentem wykorzystywanym w każdej sprawie.

Istotnym zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.

jest zagadnienie nowe, nierozwiązane dotychczas w orzecznictwie, którego

wyjaśnienie może przyczynić się do rozwoju prawa. Zagadnienie prawne powinno,

przede wszystkim, być sformułowane w oparciu o okoliczności mieszczące się

w stanie faktycznym sprawy wynikającym z dokonanych przez sąd ustaleń

(postanowienie Sądu Najwyższego z 7 czerwca 2001 r., III CZP 33/01),

a jednocześnie zostać przedstawione w sposób ogólny i abstrakcyjny tak, aby

umożliwić Sądowi Najwyższemu udzielenie uniwersalnej odpowiedzi,

niesprowadzającej się do samej subsumpcji i rozstrzygnięcia konkretnego sporu

(postanowienia Sądu Najwyższego: z 15 października 2002 r., III CZP 66/02;

z 22 października 2002 r., III CZP 64/02; z 5 grudnia 2008 r., III CZP 119/08).

I CSK 3494/25

4

Bliższa analiza skargi kasacyjnej wykazała, że w sprawie nie zachodzi

powołana wyżej przesłanka z art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. Wynika to z braku korelacji

pomiędzy przepisami prawnymi powołanymi w ramach wniosku o przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania, a podstawami kasacyjnymi skargi (por. art. 3983 § 1

pkt 1 k.p.c. i art. 39813 § 1 k.p.c.). Skarżąca skonstruowała istotne zagadnienie

prawne w oparciu o regulację art. 9971 § 1 k.c., mimo że naruszenie tego przepisu

nie zostało podniesione w podstawach kasacyjnych. Wobec związania podstawami

kasacyjnymi – z zastrzeżeniem nieważności postępowania – Sąd Najwyższy nie

mógłby w konsekwencji zrealizować publicznoprawnych funkcji wynikających

z przyczyn kasacyjnych, które nie znajdują odzwierciedlenia w podstawach skargi.

Niezależnie od powyższego, zagadnienie prawne przedstawione przez

skarżącą nie jest nowe i zostało już podjęte w dotychczasowym orzecznictwie.

W wyroku z 25 kwietnia 2024 r., II CSKP 2195/22, Sąd Najwyższy zwrócił uwagę

na inny cel i funkcje regulacji objętych art. 5 k.c. i art. 9971 § 1 k.c. Nie jest przy tym

wyłączone obniżenie wysokości należnej z tytułu zachowku sumy na podstawie

art. 5 k.c., gdy pozwalają na to okoliczności sprawy (zob. np. uchwałę SN z 19 maja

1981 r., III CZP 18/81, OSNC 1981, nr 12, poz. 228; wyrok SN z dnia 7 kwietnia

2004 r., IV CK 215/03).

Przechodząc do oceny twierdzenia o oczywistej zasadności skargi

kasacyjnej (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.), należy przypomnieć, że zachodzi ona

wówczas, gdy z treści skargi bez potrzeby głębszej analizy oraz szczegółowych

rozważań wynika, że wadliwości przytoczone w uzasadnieniu wniosku o przyjęcie

skargi kasacyjnej do rozpoznania, uzasadniają uwzględnienie skargi. W wypadku,

gdy strona skarżąca twierdzi, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona,

powinna przedstawić argumentację prawną wyjaśniającą w czym ta oczywistość się

wyraża oraz uzasadnić to twierdzenie. Konieczne jest w związku z tym wykazanie

kwalifikowanej postaci naruszenia prawa materialnego i procesowego, polegającej

na jego oczywistości prima facie, przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy

prawniczej (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 10 stycznia 2003 r.,

V CZ 187/02, OSNC 2004, nr 3, poz. 49; postanowienie Sądu Najwyższego

z 14 lipca 2005 r., III CZ 61/05, OSNC 2006 r., nr 4, poz. 75; postanowienie Sądu

Najwyższego z 26 kwietnia 2006 r., II CZ 28/06). Wymaga przy tym podkreślenia,

I CSK 3494/25

5

że przesłanką przyjęcia skargi kasacyjnej nie jest oczywiste naruszenie

konkretnego przepisu prawa materialnego lub procesowego, lecz sytuacja, w której

naruszenie to spowodowało wydanie oczywiście nieprawidłowego orzeczenia

(zob. postanowienie SN z 8 października 2015 r., IV CSK 189/15). Wynikająca

z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. przesłanka oczywistej zasadności skargi kasacyjnej ma

charakter wyjątkowy. W konsekwencji, w judykaturze Sądu Najwyższego przyjmuje

się, że skarga kasacyjna jest zasadna w stopniu „oczywistym”, jeżeli można ją

stwierdzić „na pierwszy rzut oka”, bez potrzeby pogłębionego badania okoliczności

sprawy (zob. postanowienie SN z 2 sierpnia 2007 r., III UK 45/07).

Bliższa analiza wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie

pozwala przyjąć, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona w przyjętym

wyżej rozumieniu.

Uprawnienie do zachowku, jak każde inne prawo podmiotowe, może być

nadużyte, przy czym możliwość zastosowania art. 5 k.c. jest ujmowana

restryktywnie ze względu na cel zachowku, którym jest ochrona interesów

majątkowych najbliższych członków rodziny spadkodawcy, niezależnie od woli

spadkodawcy, a nawet wbrew jego woli (zob. np. uchwałę SN z 19 maja

1981 r., III CZP 18/81, OSN 1981, nr 12, poz. 228; wyroki SN: z 7 kwietnia

2004 r., IV CK 215/03, PiP 2005, z. 6, s. 111; z 4 lipca 2012 r., I CSK 599/11;

z 7 lutego 2013 r., II CSK 403/12; z 6 lutego 2014 r., I CSK 252/13; z 16 czerwca

2016 r., V CSK 625/15, OSNC 2017, nr 4, poz. 45; z 2 lutego 2017 r.,

I CSK 260/16). W orzecznictwie nie wyklucza się zastosowania art. 5 k.c.

do obniżenia należności z tytułu zachowku z powodu sprzecznego z zasadami

współżycia społecznego zachowania uprawnionego do zachowku (zob. uchwałę SN

z 19 maja 1981 r., III CZP 18/81, OSNCP 1981, nr 12, poz. 228; wyroki SN

z 25 stycznia 2001 r., IV CKN 250/00; z 7 kwietnia 2004 r., IV CK 215/03;

z 16 czerwca 2016 r., V CSK 625/15). W świetle utrwalonego orzecznictwa SN, dla

jego zastosowania konieczna jest ocena całokształtu okoliczności faktycznych

konkretnej sprawy w ścisłym powiązaniu z zagadnieniem nadużycia prawa

(zob. m.in. wyroki SN: z 22 listopada 1994 r., II CRN 127/94; z 2 października

2015 r., II CSK 757/14). W konsekwencji stosowanie klauzuli generalnej

przewidzianej w art. 5 k.c. pozostaje w przeważającej mierze domeną sądów meriti.

I CSK 3494/25

6

Sąd Najwyższy w postępowaniu kasacyjnym mógłby zakwestionować oceny tych

sądów, gdyby były one rażąco błędne i krzywdzące. Nie zmienia tego okoliczność,

iż nie można wykluczyć stosowania art. 5 k.c. z uwzględnieniem zarówno relacji

uprawnionego do zachowku ze spadkodawcą, jak i ze spadkobiercami.

W skardze kasacyjnej skarżąca nie przedstawiła argumentów, które

uzasadniałyby ocenę, że Sąd Apelacyjny oceniając sprawę w świetle art. 5 k.c.

dopuścił się kardynalnych błędów, wykraczając poza ramy oceny dopuszczalnej na

gruncie tego przepisu. Zważywszy na nielojalną postawę powódki, która od

początku domagała się zachowku wyliczonego w sposób nieuwzględniający

otrzymanych przez powódkę środków kosztem pozwanej, jak i względy dotyczące

sytuacji osobistej pozwanej i celu darowizny dokonanej przez spadkodawczynię,

Sąd odwoławczy w sposób uprawniony miarkował zachowek należny powódce.

Z tych względów Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej

do rozpoznania (art. 3989 § 1 k.p.c.).

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie

art. 102 w zw. z art. 391 § 1 w zw. z art. 39821 k.p.c.

O kosztach pełnomocnika z urzędu orzeczono na podstawie § 8 pkt 6

w zw. z § 16 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 3 i § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb

Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu.

A.G.

[SOP]