Bank bezskutecznie skarżył wyrok w sprawie kredytu frankowego z 2008 r.

Wyrokiem z dnia 31 stycznia 2024 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu, po

rozpoznaniu sprawy w następstwie apelacji pozwanego Banku, zmienił wyrok Sądu

Okręgowego w Legnicy z dnia 12 kwietnia 2023 r. - ustalający, że bliżej oznaczona

umowa kredytu na cele mieszkaniowe zawarta w dniu 24 kwietnia 2008 r. między

powódką a Bank S.A. w W. jest nieważna (pkt I) oraz zasądzający od pozwanego

Banku na rzecz powódki kwotę 35.045,74 zł oraz 9.562,15 CHF z odsetkami (pkt II)

I CSK 3544/24

2

– w ten sposób, że w punkcie drugim (II) oddalił powództwo o zapłatę oraz oddalił

apelację pozwanego w pozostałym zakresie.

W skardze kasacyjnej, w uzasadnieniu wniosku o jej przyjęcie do

rozpoznania, pozwany wskazał przyczyny kasacyjne określone w art. 3989 § 1 pkt 1

i 2 k.p.c. Jego zdaniem w sprawie wystąpiły istotne zagadnienia prawne wyrażające

się w następujących pytaniach:

1) czy sąd orzekający zawsze związany jest wolą konsumenta, który wnosi o

ustalenie nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z umowy i znane są mu

konsekwencje wynikające ze stwierdzenia nieważności umowy? W szczególności,

czy wola konsumenta wiąże sąd i przeważa nad koniecznością rozważenia przez

sąd potencjalnych konsekwencji wynikających z nieważności i czy przeważa nad

konieczności zbadania przez Sąd możliwości utrzymania umowy w mocy przy

zastosowaniu przepisu dyspozytywnego lub poprzez eliminację klauzuli

abuzywnej?;

2) czy brak możliwości oszacowania kwoty, którą strona umowy kredytu

będzie świadczyć w przyszłości stanowi per se o niejednoznaczności tego

postanowienia umownego, a w konsekwencji, czy postanowienie takie powinno

podlegać badaniu pod kątem abuzywność?

W ocenie skarżącego istnieje też potrzeba wykładni przepisów prawnych

budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie

sądów, tj. art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zakresie, w jakim odnoszą się one do skutków

uznania postanowień umownych za abuzywne i możliwości zastąpienia takich

postanowień przepisami dyspozytywnymi.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z art. 3981 § 1 k.p.c. wynika, że skarga kasacyjna przysługuje co do zasady

od prawomocnych orzeczeń sądów drugiej instancji, a więc orzeczeń wieńczących

dwuinstancyjne postępowanie sądowe, w którym sądy obu instancji dysponują

pełną kognicją w zakresie faktów i dowodów. Jednakże zgodnie z art. 3989 § 1

k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania tylko wtedy, gdy

w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni

przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

I CSK 3544/24

3

rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub

skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. W zamyśle ustawodawcy skarga

kasacyjna stanowi zatem nadzwyczajny środek zaskarżenia, którego rozpoznanie

przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej doniosłości,

wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego, a mającymi swoje źródło w

interesie publicznym, w szczególności przez zapewnienie jednolitej wykładni i

stosowania prawa. Wyłączną podstawą oceny pod kątem przyjęcia skargi

kasacyjnej do rozpoznania są wskazane w niej przyczyny kasacyjne wraz z

uzasadnieniem (art. 3984 § 2 k.p.c.).

Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego, skarżący, który

jako uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazał

przyczynę określoną w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., powinien odpowiednio

sformułować zagadnienie prawne, wskazać przepisy prawa, na których tle

zagadnienie się wyłoniło oraz przedstawić argumentację jurydyczną uzasadniającą

możliwość rozbieżnych ocen prawnych oraz świadczącą o istotności tego

zagadnienia (zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego: z 10 maja 2001 r., II CZ

35/01, OSNC 2002, Nr 1, poz. 11; z 2 grudnia 2014 r., II CSK 376/14, niepubl.; z 9

kwietnia 2015 r., V CSK 547/14, niepubl.). Zagadnienie jest istotne, jeżeli jego

rozstrzygnięcie ma znaczenie dla ukierunkowania praktyki sądowej i rozstrzygnięcia

sprawy, w której zagadnienie powstało (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego

z 18 września 2012 r., II CSK 180/12, niepubl. oraz z 2 grudnia 2014 r., II CSK

376/14, niepubl.), wywołuje poważne wątpliwości, a zarazem nie było dotychczas

rozstrzygnięte w judykaturze albo dotychczasowe orzecznictwo wymaga zmiany

(zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 24 sierpnia 2016 r., II CSK 94/16,

niepubl.).

Powołanie się na przyczynę kasacyjną przewidzianą w art. 3989 § 1 pkt 2

k.p.c. wymaga natomiast wykazania przez stronę skarżącą, że chodzi o wykładnię

przepisów prawa, których treść i znaczenie nie zostały dostatecznie wyjaśnione

w dotychczasowym orzecznictwie lub, że istnieje potrzeba zmiany ich

dotychczasowej wykładni, podania, w drodze stosownego jurydycznego wywodu,

na czym owe wątpliwości polegają, a także że mają one poważny oraz rzeczywisty

charakter i ich rozstrzygnięcie wiąże się z rozpatrywaną sprawą i jest istotne z

I CSK 3544/24

4

punktu widzenia wyniku postępowania oraz publicznoprawnych funkcji skargi

kasacyjnej. Jeżeli podstawą wniosku w tym zakresie jest twierdzenie o

występujących w orzecznictwie sądowym rozbieżnościach wynikających z

dokonywania przez sądy różnej wykładni przepisu, konieczne jest wskazanie

rozbieżnych orzeczeń, dokonanie ich analizy i wykazanie, że rozbieżność wynika z

różnej wykładni przepisu (por.m.in. postanowienia z 15 października 2002 r., II CZ

102/02, niepubl.; z 28 marca 2007 r., II CSK 84/07, niepubl.; z 8 lipca 2008 r. I CSK

111/08, niepubl.; z 20 listopada 2015 r., III CSK 269/15, niepubl.; z 20 maja 2016 r.,

V CSK 692/15, niepubl.; z 3 sierpnia 2017 r., IV CSK 85/17, niepubl.; z 7 grudnia

2017 r., I CSK 499/17, niepubl.; z 26 kwietnia 2018 r., IV CSK 571/17, niepubl.).

Zagadnienia i wątpliwości prawne sformułowane przez pozwanego nie

czynią zadość wskazanym wymaganiom, gdyż zostały już wystarczająco

wyjaśnione w orzecznictwie Sądu Najwyższego, uwzględniającym judykaturę

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.

Z orzecznictwa tego wynika przede wszystkim, że określenie wysokości

należności obciążającej konsumenta z odwołaniem do tabel kursów ustalanych

jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów, jest

nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób

obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność

stron, w związku z czym jest niedopuszczalne (por. wyroki Sądu Najwyższego z 22

stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, Nr 11, poz. 134, z 1 marca 2017 r.,

IV CSK 285/16, niepubl., z 19 września 2018 r., I CNP 39/17, niepubl., z 24

października 2018 r., II CSK 632/17, niepubl., z 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17,

niepubl., z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, niepubl., z 4 kwietnia 2019 r., III CSK

159/17, OSP 2019, z. 12, poz. 115, z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, niepubl., z 29

października 2019 r., IV CSK 309/18, niepubl., z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18,

Glosa 2020, nr 4, s. 67 i n., z 30 września 2020 r., I CSK 556/18, niepubl., z 24

lutego 2022 r., II CSKP 45/22, niepubl., z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22,

niepubl., z 27 maja 2022 r., II CSKP 314/22, niepubl., z dnia 8 listopada 2022 r., II

CSKP 674/22, niepubl., z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, niepubl., z dnia

25 października 2023 r., II CKSP 820/23, niepubl., z dnia 29 listopada 2023 r., II

CSKP 1460/22, niepubl., z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, niepubl., z

I CSK 3544/24

5

dnia 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22, niepubl. i z dnia 6 września 2024 r., II

CSKP 1644/22, niepubl.).

Zapatrywanie to znajduje również potwierdzenie w orzecznictwie Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej, dotyczącym postanowień dyrektywy 93/13, a w

szczególności w wyroku z dnia 18 listopada 2021 r., C-212/20, A. S.A., dotyczącym

postanowienia zastrzeżonego w umowie kredytu indeksowanego do franka

szwajcarskiego przewidującego, że raty kredytu są wyrażone w walucie obcej i w

dniu wymagalności pobierane są z rachunku bankowego kredytobiorcy, według

kursu sprzedaży zgodnie z tabelą obowiązującą w banku na koniec dnia roboczego

poprzedzającego dzień wymagalności raty spłaty kredytu (pkt 19). Przypominając,

że przewidziane w art. 5 dyrektywy 93/13 wymaganie przejrzystości postanowień

umownych musi podlegać wykładni rozszerzającej i nie może zostać zawężone do

ich prostego i zrozumiałego charakteru pod względem formalnym i gramatycznym

(pkt 41), Trybunał zwrócił tam uwagę, iż w przypadku spornej klauzuli indeksacyjnej

problem dotyczy nie tyle jej jednoznaczności, ile niewskazania sposobów ustalania

kursu wymiany stosowanego do obliczenia rat spłaty, gdyż nie precyzuje ona

wszystkich czynników uwzględnianych przez bank w celu ustalenia kursu wymiany

stosowanego przy obliczaniu rat spłaty kredytu hipotecznego (pkt 47-48). We

wcześniejszym swym orzecznictwie zaś wyjaśnił, że dla poszanowania wymogu

przejrzystości zasadnicze znaczenie ma kwestia, czy umowa kredytu przedstawia

w sposób przejrzysty powód i szczególne cechy mechanizmu zamiany waluty

obcej, a także stosunek pomiędzy tym mechanizmem a mechanizmem

przewidzianym w innych warunkach umowy, tak aby konsument był w stanie

zrozumieć, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego

z tej umowy konsekwencje ekonomiczne (pkt 49). Istotne jest zatem to, czy w

świetle całokształtu istotnych okoliczności faktycznych, w tym reklamy i informacji

dostarczonych przez kredytodawcę w ramach negocjacji danej umowy kredytu,

właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i racjonalny przeciętny

konsument może nie tylko dowiedzieć się o istnieniu wahań kursów wymiany

ogólnie obserwowanych na rynku walutowym, ale również oszacować - potencjalnie

istotne - konsekwencje ekonomiczne, jakie ma dla niego zastosowanie kursu

sprzedaży przy obliczaniu rat kredytu, którymi zostanie ostatecznie obciążony, a w

I CSK 3544/24

6

rezultacie także całkowity koszt zaciągniętego przez siebie kredytu (pkt 50).

Wprawdzie Trybunał dostrzegł, że kurs wymiany zmienia się w długim okresie i w

przypadku umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej na okres 40 lat

kredytodawca nie może przewidzieć zmiany obciążenia finansowego, jakie może

pociągnąć za sobą mechanizm indeksacji przewidziany w umowie (pkt 51),

jednakże stwierdził, iż okoliczność ta nie może uzasadniać niewskazania w

postanowieniach umowy oraz w ramach informacji dostarczonych przez

przedsiębiorcę w trakcie negocjacji umowy kryteriów stosowanych przez bank w

celu ustalenia kursu wymiany mającego zastosowanie do obliczania rat spłaty, co

umożliwiłoby konsumentowi określenie w każdej chwili tego kursu wymiany (pkt

53). Konsument bowiem musi móc zrozumieć, do czego się zobowiązuje,

zwłaszcza co do sposobu obliczenia rat spłaty kredytu, który zaciąga (pkt 54). W

rezultacie Trybunał stwierdził, że art. 5 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten

sposób, iż treść klauzuli umowy kredytu zawartej między przedsiębiorcą a

konsumentem ustalającej cenę zakupu i sprzedaży waluty obcej, do której kredyt

jest indeksowany, powinna, na podstawie jasnych i zrozumiałych kryteriów,

umożliwić właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie uważnemu i

racjonalnemu konsumentowi zrozumienie sposobu ustalania kursu wymiany waluty

obcej stosowanego w celu obliczenia kwoty rat kredytu, w taki sposób, aby

konsument miał możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić kurs wymiany

stosowany przez przedsiębiorcę (pkt 55, teza). Przypominając również, że

przestrzeganie wymagania transparentności postanowienia stanowi jeden z

czynników, które sąd krajowy powinien wziąć pod uwagę przy dokonywaniu oceny

abuzywności tego postanowienia na podstawie art. 3 ust. 1 tej dyrektywy 93/13 (pkt

58), Trybunał zasugerował, iż przedmiotowe postanowienie dotyczące indeksacji,

niepozwalające konsumentowi na samodzielne określenie w każdej chwili kursu

wymiany stosowanego przez przedsiębiorcę, ma abuzywny charakter (pkt 64).

Zastrzegł przy tym, że badanie, czy istnieje znaczna nierównowaga wynikających z

umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta, nie może ograniczać

się do ekonomicznej oceny o charakterze ilościowym, dokonywanej w oparciu o

porównanie z jednej strony całkowitej kwoty transakcji będącej przedmiotem

umowy, a z drugiej strony kosztów, które zgodnie z tym warunkiem obciążają

I CSK 3544/24

7

konsumenta. Znacząca nierównowaga może bowiem wynikać z samego faktu

wystarczająco poważnego naruszenia sytuacji prawnej, w której konsument, jako

strona danej umowy, znajduje się na mocy właściwych przepisów krajowych, w

postaci czy to ograniczenia treści praw, które zgodnie z rzeczonymi przepisami

przysługują mu na podstawie tej umowy, czy to przeszkody w ich wykonywaniu, czy

też nałożenia na niego dodatkowego obowiązku, którego nie przewidują normy

krajowe” (pkt 65-66; por. też np. wyroki Trybunału z dnia 27 stycznia 2021 r., C-

229/19 i C-289/19, Dexia Nederland, pkt 49, z dnia 13 października 2022 r., C-

405/21, Nova Kreditna Banka Maribor, pkt 22, z dnia 21 września 2023 r., C-

139/22, mBank (Polski rejestr klauzul niedozwolonych), pkt 54 oraz postanowienie

Trybunału z dnia 30 maja 2024 r., C-325/23, Deutsche Bank Polska, pkt 58-59, 69-

71). W ujęciu Trybunału abuzywność postanowienia sugeruje to, że konsumenci nie

zostali uprzedzeni o dodatkowej korzyści Banku wynikającej z przeliczeń, jak

również to że korzyść ta nie ma żadnego ekwiwalentu (por. postanowienie

Trybunału z dnia 18 października 2023 r., C-117/23, Eurobank Bulgaria, pkt 48-50,

teza).

Sąd Najwyższy wielokrotnie wyjaśniał też – co miał na względzie Sądu

Apelacyjny - jakie przesłanki muszą być spełnione, aby można było przyjąć, że

konsument został należycie poinformowany o ryzyku walutowym związanym z

zaciągnięciem kredytu indeksowanego do waluty obcej czy denominowanego w tej

walucie, co wskazywałoby na jednoznaczność postanowienia wprowadzającego to

ryzyko i wykluczało jego kontrolę pod kątem abuzywności, zważywszy, iż chodzi o

postanowienie określające świadczenie główne (por. art. 3851 § 1 zd. 2 k.c.). W

szczególności zastrzegał m.in., że ogólne pouczenie konsumenta, iż wahania

kursów waluty obcej, do której kredyt jest denominowany/indeksowany, wpłyną na

wysokość salda kredytu oraz wysokość raty kapitałowo-odsetkowej wyrażonej w

walucie krajowej, jest niewystarczające dla stwierdzenia, że bank udzielił

kredytobiorcy konsumentowi wystarczającej informacji (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, niepubl., z dnia 10 maja

2022 r., II CSKP 285/22, z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, niepubl, z dnia 13

maja 2022 r., II CSKP 464/22, z dnia 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22, niepubl., z

dnia 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, niepubl., z dnia 20 lutego 2023 r., II

I CSK 3544/24

8

CSKP 809/22, niepubl., z dnia 28 lutego 2023 r., II CSKP 763/22, niepubl. i z dnia

25 października 2023 r., II CKSP 820/23). Kryteria te zostały uszczegółowione w

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, gdzie

wskazano, że kluczowe znaczenie ma uświadomienie konsumentowi, iż silna

deprecjacja waluty krajowej może pociągać za sobą konsekwencje trudne do

udźwignięcia przez konsumenta. Zdaniem Sądu prawidłowa informacja powinna

uwzględniać kilka istotnych elementów. Przede wszystkim uświadamiać

konsumentowi - wyraźnie i z należytą powagą - że ryzyko silnej deprecjacji jest

trudne do oszacowania w perspektywie długookresowej (in casu Umowa była

zawarta na 30 lat) i nie powinno być lekceważone (pozostaje realne). Wymaganiu

temu nie czyni zadość np. podawanie „uspokajających” informacji o historycznych

wahaniach waluty indeksacji w okresie nieproporcjonalnym do przewidywanego

czasu trwania umowy kredytu, które może wręcz usypiać czujność kredytobiorcy,

wywołując wrażenie o jedynie hipotetycznym charakterze zagrożeń. Istotne jest

również zwrócenie uwagi na powagę tego zagrożenia w aspekcie możliwego

rozmiaru deprecjacji waluty krajowej, a w szczególności podkreślenie, że może być

ona gwałtowna i drastyczna (przekraczać nawet kilkadziesiąt procent), z

uwzględnieniem sytuacji majątkowej konkretnego konsumenta, decydującej o tym,

jaki stopień deprecjacji waluty indeksacji przekraczać będzie granice jego zdolność

do spłacania kredytu. Wymagana w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej informacja co do tego, że konsekwencje silnej deprecjacji mogą być

trudne do udźwignięcia dla konsumenta, nie powinna ograniczać się do ogólnego

stwierdzenia o jej wpływie na wysokość zadłużenia czy nawet rat, ale obrazować

ów wpływ konkretnymi wyliczeniami. Konsument powinien być też uświadomiony,

że deprecjacja taka może powodować utratę zdolności do spłaty kredytu, z czym

wiąże się poważne ryzyko utraty nieruchomości – stanowiącej częstokroć miejsce

zamieszkania konsumenta - obciążonej hipoteką zabezpieczającą spłatę kredytu.

Jeżeli Umowa przewiduje mechanizmy ograniczające czy łagodzące ryzyko

kursowe, konsument powinien być też odrębnie poinformowany o zasadzie ich

działania (np. czy może żądać przewalutowania kredytu) i krokach, które powinien

podjąć w celu skorzystania z nich (por. też wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19

stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, niepubl.). W tym kontekście Sąd Najwyższy

I CSK 3544/24

9

podkreślał też, że nawet przestrzeganie przez bank obowiązującego w dacie

zawarcia umowy standardu wynikającego z rekomendacji S Komisji Nadzoru

Bankowego dotyczącej dobrych praktyk w zakresie ekspozycji kredytowych

zabezpieczonych hipotecznie wydanej w 2006 r., nie wyklucza oceny, iż bank nie

udzielił konsumentowi należytej informacji, a ocena ta może przesądzać

nietransparentność klauzuli ryzyka walutowego (por. np. wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22 i z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22 i

z dnia 25 października 2023 r., II CKSP 820/23, postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 30 września 2022 r., I CSK 2071/22, niepubl. i tam przywoływane

orzeczenia). Natomiast w wyroku z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, sięgając

również do orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, Sąd

Najwyższy stwierdził, że ryzyko kursowe towarzyszące umowom pożyczki (kredytu)

zawieranym na bardzo długi czas jest na tyle poważne, że jeżeli ma nim być w

całości obciążony pożyczkobiorca (kredytobiorca), to niezbędne jest przedstawienie

mu nie tylko danych z okresu, kiedy nie miały miejsca zdarzenia powodujące

istotne wahania kursu waluty, lecz także przedstawienie zagrożeń będących

wynikiem zdarzeń nadzwyczajnych mogących spowodować 100 - 200% wzrost

kursu.

Sąd Najwyższy wypowiadał się także wiele razy co do tego, czy bez

dotkniętych abuzywnością tzw. klauzul przeliczeniowych umowa kredytu

indeksowanego do waluty obcej może nadal obowiązywać, wskazując, że

wyeliminowanie tych klauzul prowadzi także do upadku klauzuli ryzyka walutowego,

charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i

uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, co jest

równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż należy ją uznać za

umowę o odmiennej istocie i charakterze niż zamierzone przez strony, choćby

nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu. Rzecz bowiem w

tym, że bez postanowień określających sposób wyznaczenia kursu miarodajnego

dla przeliczenia złotówki na franki szwajcarskie i na odwrót (bez uzupełnienia

związanej z tym luki), klauzule przewidujące indeksację (ucieleśniające też ryzyko

walutowe), w ogóle nie mogą wywrzeć skutku (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18 i z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22).

I CSK 3544/24

10

Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy o

charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe (por. np. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz.

20, z dnia 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, niepubl., z dnia 10 maja 2022 r., II

CSKP 285/22 i II CSKP 382/22, niepubl., z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22,

niepubl, z dnia 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22, niepubl., z dnia 8 listopada 2022

r., II CSKP 1153/22, niepubl., z dnia 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, niepubl.,

z dnia 31 stycznia 2023 r., II CSKP 941/22, niepubl., z dnia 20 lutego 2023 r., II

CSKP 809/22, niepubl., z dnia 10 marca 2023 r., II CSKP 1017/22, niepubl., z dnia

27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1016/22, niepubl., z dnia 25 maja 2023 r., II CSKP

1311/22, niepubl., z dnia 6 czerwca 2023 r., II CSKP 1159/22, niepubl., z dnia 25

lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, niepubl., z dnia 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22,

niepubl., z dnia 8 listopada 2023 r., II CSKP 1530/22, niepubl., z dnia 21 listopada

2023 r., II CSKP 1675/22 i II CSKP 701/23, niepubl., z dnia 29 listopada 2023 r., II

CSKP 1460/22, niepubl. i II CSKP 1753/22, z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP

874/22, niepubl., z dnia 24 stycznia 2024 r., II CSKP 1496/22, niepubl. oraz z dnia 6

września 2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl.). Właśnie dlatego w orzecznictwie

Sądu Najwyższego zwraca się uwagę na ścisłe powiązanie klauzuli ryzyka

walutowego i klauzuli spreadowej (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 27

listopada 2019 r., II CSK 483/18, OSP 2021, z. 2, poz. 7, z dnia 10 maja 2022 r., II

CSKP 285/22, z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, z dnia 13 maja 2022 r., II

CSKP 464/22, niepubl., z dnia 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22, niepubl., z dnia

28 października 2022 r., II CSKP 902/22 i II CSKP 910/22, niepubl., z dnia 8

listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z dnia 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, z

dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, z dnia 8 marca 2023 r., II CSKP 1095/22, z

dnia 12 kwietnia 2023 r., II CSKP 1531/22, z dnia 18 kwietnia 2023 r., II CSKP

1511/22, z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, z dnia 29 listopada 2023 r., II

CSKP 1460/22 i II CSKP 1753/22 oraz z dnia 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22,

niepubl.). Jeżeli zaś bez niedozwolonych postanowień umownych umowa nie może

obowiązywać, a nie są spełnione przesłanki uzupełnienia luki przez regulację

zastępczą i konsument nie wyraził świadomie i swobodnie woli sanowania

postanowienia, umowa jest trwale bezskuteczna (nieważna), a podstawą tej

I CSK 3544/24

11

nieważności jest art. 58 k.c. (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 16 września

2021 r., I CSKP 166/21, niepubl., z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, niepubl.,

z dnia 25 października 2023 r., II CSKP 820/23, z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP

874/22, niepubl. oraz z dnia 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl.).

Sąd Najwyższy wyjaśniał też - zgodnie z wiążącymi wskazówkami

wynikającymi z judykatury Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej - jakie

przesłanki muszą być spełnione, aby niedozwolone postanowienie umowne

odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej (w umowie kredytu

indeksowanego czy denominowanego) mogło zostać zastąpione innym sposobem

określenia kursu waluty obcej. W szczególności w uzasadnieniu uchwały składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego - zasada prawna - z dnia 7 maja 2021 r., III

CZP 6/21 (OSNC 2021, Nr 9, poz. 56) wskazano, że zastąpienie takie wchodzi w

rachubę tylko wtedy, gdy (koniunkcja przesłanek): 1) po wyłączeniu klauzuli

abuzywnej umowa nie może obowiązywać, o czym decyduje obiektywne podejście

w świetle prawa krajowego, a zatem wola jednej ze stron, w tym konsumenta, nie

ma w tym zakresie rozstrzygającego znaczenia (por. też wyroki Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 15 marca 2012 r., C-453/10, Jana

Pereničova, pkt 33-34, z dnia 14 marca 2019 r., C-118/17, Zsuzsanna Dunai, pkt

40, 51, z dnia 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179, Abanca Corporación Bancaria,

pkt 57, z dnia 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak, pkt 39-41, z dnia 29

kwietnia 2021 r., C-19/20, I.W. i R.W., pkt 83, 89, z dnia 2 września 2021 r., C-

932/19, OTP Jelzálogbank i in., pkt 49-50, z dnia 8 września 2022 r., C-80/21, C-

81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 74, z dnia 8 września 2022 r., w połączonych

sprawach C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 67, 74 oraz z dnia 12

października 2023 r., C-645/22, Luminor Bank, pkt 29, 37); 2) całkowity upadek

umowy naraża konsumenta na „szczególnie niekorzystne konsekwencje”, w świetle

okoliczności istniejących lub możliwych do przewidzenia w czasie sporu (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 2023 r., II CSKP 617/22, niepubl.; por. też

wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 3 października 2019 r.,

C-260/18, Kamil Dziubak, pkt 51, z dnia 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-

82/21, D.B.P., pkt 67, z dnia 27 kwietnia 2023 r., C-705/21, AxFina Hungary, pkt 41

oraz z dnia 23 listopada 2023 r., C-321/22, Provident Polska, pkt 87), z

I CSK 3544/24

12

uwzględnieniem rzeczywistych i bieżących interesów konsumenta i z

zastrzeżeniem, że „do celów tej oceny decydująca jest wola wyrażona przez

konsumenta w tym względzie” w tym sensie, że jeżeli sąd poinformował

konsumenta w sposób obiektywny i wyczerpujący o skutkach prawnych oraz

szczególnie szkodliwych skutkach ekonomicznych, jakie może mieć dla niego

unieważnienie umowy, sąd ten nie może, po uwzględnieniu jego woli stwierdzenia

nieważności umowy, sprzeciwić się zrzeczeniu się przez niego ochrony przyznanej

im przez dyrektywę 93/13 (por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

z dnia 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 78 w związku z

pkt 74-75, z dnia 16 marca 2023 r., C-6/22, M.B.,U.B.,M.B. przeciwko X S.A. (M.B. i

in.), pkt 43-45 i teza oraz z dnia 12 października 2023 r., C-645/22, Luminor Bank,

pkt 29; postanowienie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 18

października 2023 r., C-117/23, Eurobank Bulgaria, pkt 66), a z drugiej strony sąd

nie może chronić konsumenta przed upadkiem umowy, jeżeli ocenia, że nie naraża

on go na „szczególnie niekorzystne konsekwencje”, choćby konsument domagał się

tej ochrony (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 12

października 2023 r., C-645/22, Luminor Bank, pkt 38, 40-41); 3) istnieje przepis

dyspozytywny albo przepis „mający zastosowanie, gdy strony danej umowy wyrażą

na to zgodę”, który mógłby zastąpić wyłączone niedozwolone postanowienie

umowne, umożliwiając utrzymanie umowy (z korzyścią dla konsumenta); jeżeli

niedozwolone postanowienie umowne odzwierciedlało obowiązujący przepis

ustawowy mający zastosowanie w przypadku porozumienia stron, w rachubę

wchodzi także zastąpienie niedozwolonego postanowienia „tym stanowiącym punkt

odniesienia przepisem ustawowym w nowym brzmieniu przyjętym już po zawarciu

umowy” (por. np. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 26

marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17 Abanca Corporación Bancaria, pkt 59-64 i teza).

Zarazem w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśniono,

że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 stoi na przeszkodzie wypełnieniu luk w umowie,

spowodowanych usunięciem z niej nieuczciwych warunków, które się w niej

znajdowały, wyłącznie na podstawie przepisów krajowych o charakterze ogólnym,

przewidujących, iż skutki wyrażone w treści czynności prawnej są uzupełniane w

szczególności przez skutki wynikające z zasad słuszności lub ustalonych

I CSK 3544/24

13

zwyczajów, które nie stanowią przepisów dyspozytywnych lub przepisów mających

zastosowanie, jeżeli strony umowy wyrażą na to zgodę (por. wyroki Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil

Dziubak, pkt 62 oraz pkt 3 sentencji, z dnia 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i

C-82/21, D.B.P., pkt 77, z dnia 12 stycznia 2023 r., C-395/21, D.V., pkt 63, 65 i z

dnia 16 marca 2023 r., C-6/22, M.B. i in., pkt 56). Sąd Najwyższy wypowiadał się

już również co do niedopuszczalności zastąpienia niedozwolonych postanowień

kursowych przez sięgnięcie do art. 69 ust. 3 Prawa bankowego, wykładni

oświadczeń woli (art. 65 k.c.), art. 41 Prawa wekslowego albo art. 358 § 2 k.c. (por.

w szczególności wyroki Sądu Najwyższego z dnia 27 maja 2022 r., II CSKP 395/22,

niepubl., z dnia 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z dnia 20 lutego 2023 r., II

CSKP 809/22, z dnia 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1027/22, niepubl. i z dnia 19

stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, niepubl. oraz tam przywoływane orzecznictwo;

por. też wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 18 listopada

2021 r., C-212/20, A.S.A., pkt 68, 70, 78, teza, gdzie wskazano, że art. 5 i 6

dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie

temu, by sąd krajowy, który stwierdził nieuczciwy charakter warunku umowy

zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem w rozumieniu art. 3 ust. 1 tej

dyrektywy, dokonał wykładni tego warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego

charakteru, nawet jeśli taka wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron).

Sąd Najwyższy, pod wypływem orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej, wypowiadał się również – także w kontekście postulatu ograniczenia

zakresu abuzywności tzw. klauzul spreadowych - co do dopuszczalności oceny

abuzywności fragmentów postanowień (postanowień rozumianych jako jednostki

redakcyjne), wskazując, że przepisy dyrektywy 93/13 stoją na przeszkodzie temu,

żeby uznany za nieuczciwy warunek został częściowo utrzymany w mocy przez

usunięcie elementów przesądzających o jego nieuczciwym charakterze, w

przypadku gdyby to usunięcie sprowadzało się do mającej wpływ na istotę tych

warunków zmiany ich treści i że jedynie wtedy, gdyby nieuczciwy element warunku

stanowił zobowiązanie umowne odrębne od pozostałych postanowień, które

mogłoby być przedmiotem zindywidualizowanego badania jego nieuczciwego

charakteru, sąd krajowy mógłby go usunąć (por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości

I CSK 3544/24

14

Unii Europejskiej z dnia 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, Bank BPH, pkt 70-71, z dnia

8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 63-64 i teza oraz z dnia

23 listopada 2023 r., C-321/22, Provident Polska, pkt 89-90; por. też wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 8 marca 2023 r., II CSKP 617/22, niepubl., z dnia 25

października 2023 r., II CKSP 820/23, niepubl. oraz z dnia 29 listopada 2023 r., II

CSKP 1460/22 i II CSKP 1753/22, niepubl.); reguła ta została odniesiona również

do różnych postanowień tego samego warunku (por. wyrok Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 23 listopada 2023 r., C-321/22, Provident

Polska, pkt 91-93, 96). Sąd Najwyższy wyjaśnił przy tym, że nie ma podstaw do

przyjęcia, iż postanowienia przewidujące przeliczenie kwoty wypłaconych w

złotówkach środków kredytowych na CHF na podstawie kursu kupna waluty CHF z

tabeli kursowej banku oraz przeliczenie rat kapitałowo-odsetkowych spłacanych w

zł według kursu sprzedaży CHF z tabeli kursowej Banku, zawierały – każde z nich -

różne i odrębne zobowiązania umowne. Wyeliminowanie z tych postanowień

odwołania do spornych Tabel oznaczałoby, że przewidywałyby one przeliczenie

wypłat czy spłat złotówkowych na CHF, jednakże nie wskazywały kursu

miarodajnego dla tych przeliczeń. Zważywszy zaś, że bez wskazania miarodajnego

kursu przeliczenie takie jest niemożliwe, należy uznać, iż usunięcie odesłania do

Tabel wpływałoby na istotę postanowień indeksacyjnych, gdyż nie pozwalałoby one

na określenie wysokości spłat złotówkowych. Odesłania te nie mogą być

przedmiotem odrębnego badania pod kątem abuzywności także dlatego, że w

żadnym razie nie kształtują odrębnych obowiązków, lecz stanowią istotną część

mechanizmu indeksacji, który - jako całość - decyduje o wysokości spłat

obciążających kredytobiorcę (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 25 października

2023 r., II CKSP 820/23, z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22 i II CSKP

1753/22 oraz z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, niepubl.).

Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy

postanowił, jak w sentencji.

(K.L.)

I CSK 3544/24

15

[SOP]