Wyłudzenie pożyczki przeciw egzekucji odsetek. SN odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej

Powódka B.S. wniosła skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego w

Rzeszowie z 12 września 2023 r. Wniosek o jej przyjęcie do rozpoznania

uzasadniła wystąpieniem istotnych zagadnień prawnych, tj.: 1) czy z powołaniem

się na zasadę „czystych rąk”, sąd może odmówić ochrony przed odsetkami

„lichwiarskimi”, której dłużnik domaga się na podstawie art. 5 k.c., jeżeli dłużnik ten

został skazany za wyłudzenie pożyczek, od których odsetki „lichwiarskie” zostały

I CSK 357/24

2

naliczone, a skazanie to uległo zatarciu?; 2) czy dochodzenie w postępowaniu

egzekucyjnym odsetek „lichwiarskich, tj. przekraczających odsetki maksymalne – z

uwagi na ich kwotę, stosunek, w jakim kwota ta pozostaje do kwoty należności

głównej oraz stopę, w oparciu o którą zostały naliczone – może stanowić

wystarczającą przesłankę do uwzględnienia powództwa opozycyjnego, opartego na

art. 5 k.c. w zw. z art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c., niezależnie od sytuacji majątkowej oraz

osobistej dłużnika i wierzyciela?

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Analiza skargi kasacyjnej prowadzi do wniosku, że pod pozorem wystąpienia

w sprawie istotnych zagadnień prawnych (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.) skarżąca w

istocie pyta o trafność stanowiska Sądu Apelacyjnego wyrażonego w związku

z rozstrzygnięciem tej konkretnej sprawy. Argumenty skarżącej sprowadzają się

bowiem wyłącznie do polemiki z oceną prawną Sądu meriti, z którą skarżąca się nie

zgadza i oceny trafności wydanego rozstrzygnięcia. Wniosek o przyjęcie skargi do

rozpoznania opiera się bowiem na kwestionowaniu przez skarżącą prawidłowości

zastosowania przez Sąd drugiej instancji art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. i art. 5 k.c.

Zagadnienie prawne powinno być sformułowane w oparciu o okoliczności

mieszczące się w stanie faktycznym sprawy wynikającym z dokonanych przez sąd

ustaleń (zob. postanowienie SN z 7 czerwca 2001 r., III CZP 33/01), ale

jednocześnie powinno być przedstawione w sposób ogólny i abstrakcyjny tak, aby

umożliwić Sądowi Najwyższemu udzielenie uniwersalnej odpowiedzi,

niesprowadzającej się do samej subsumpcji i rozstrzygnięcia konkretnego sporu

(zob. postanowienia SN: z 15 października 2002 r., III CZP 66/02; z 22 października

2002 r., III CZP 64/02, i z 5 grudnia 2008 r., III CZP 119/08).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że zatarcie skazania tworzy

fikcję niekaralności osoby skazanej, ale nie uchyla wyroku skazującego, nie stanowi

orzeczenia uniewinniającego, ani nie przywraca stanu istniejącego przed

skazaniem. W związku z tym zatarcie skazania nie usuwa obiektywnie istniejących

faktów, a zatem nie niweczy ani faktu popełnienia przestępstwa ani wydanego

I CSK 357/24

3

wyroku i nie pozbawia tego wyroku, przewidzianego w art. 11 k.p.c. znaczenia w

postępowaniu cywilnym (zob. orzeczenie SN z 18 marca 1961 r., 1 CR 244/60,

OSNC 1962, nr 4, poz. 135; wyroki SN: z 29 października 2015 r., I CSK 893/14,

OSNC 2016, nr 10, poz. 121; z 30 lipca 2021 r., V CSKP 236/21, i z 14 czerwca

2022 r., II CSKP 435/22, oraz postanowienia SN z 10 października 2017 r., V CSK

185/17, i z 7 czerwca 2019 r., I CSK 793/18). Z tych względów Sąd meriti mógł

uwzględnić fakt popełnienia przez skarżącą przestępstwa z art. 286 § 1 k.k. na

szkodę pozwanego, polegającego w szczególności na doprowadzeniu go do

niekorzystanego rozporządzenia mieniem w celu osiągnięcia przez skarżącą

korzyści majątkowej – zawarcie umowy pożyczki, której skarżąca nie miała zamiaru

zwrócić. W efekcie takich ustaleń Sąd ten odmówił powódce udzielenia ochrony

prawnej, m.in. kwalifikując jej zachowanie jako sprzeczne z zasadami współżycia

społecznego. W szczególności, gdy egzekwowana przez pozwanego wierzytelność,

objęta niniejszym postępowaniem, wynikała z tego zdarzenia.

Sąd Najwyższy wyjaśnił też, że zdarzeniem, wskutek którego zobowiązanie

nie może być egzekwowane w rozumieniu art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. może być

stwierdzenie sprzeczności postępowania wierzyciela z zasadami współżycia

społecznego. W wyjątkowych sytuacjach i w szczególnych okolicznościach

zachowanie wierzyciela w postępowaniu egzekucyjnym może stanowić nadużycie

prawa (art. 5 k.c.) stanowiące podstawę pozbawienia tytułu wykonawczego

wykonalności (zob. wyrok SN z 12 września 2018 r., II CSK 664/17, OSNC 2019,

nr 7-8, poz. 79; oraz postanowienia SN: z 6 marca 2019 r., I CSK 465/18;

z 30 grudnia 2021 r., V CSK 428/21). Możliwość stosowania art. 5 k.c. w

postępowaniu egzekucyjnym dopuszczona jest jednak w drodze wyjątku i z

zastrzeżeniem zachowania innych utrwalonych założeń stosowania klauzuli

nadużycia prawa, do których należy nakaz uwzględnienia ogółu okoliczności

sprawy, postulat wstrzemięźliwości i subsydiarny charakter tego rozwiązania (zob.

wyroki SN z 20 października 2011 r., IV CSK 16/11, z 22 czerwca 2018 r., II CSK

539/17, OSNC-ZD 2019, nr 3, poz. 37). Okoliczności te wnikliwie ocenił Sąd meriti.

Wyjaśnił, że w niniejszej sprawie skarżąca nie wykazała przesłanek

I CSK 357/24

4

uzasadniających zastosowanie art. 5 k.c., gdyż egzekucja tytułu wykonawczego

byłaby sprzeczna ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa, a

sytuacja osobista i majątkowa powódki nie daje realnych perspektyw na

zaspokojenie zobowiązania bez istotnych dla niej konsekwencji. W szczególności,

że skarżąca zaciągając to zobowiązanie sama rażąco naruszyła zasady współżycia

społecznego, dopuszczając się przestępstwa na niekorzyść pozwanego.

Należy też zwrócić uwagę, że wejście w życie ustawy z dnia 7 lipca 2005 r. o

zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz o zmianie niektórych innych ustaw

skutkowało wygaśnięciem ex nunc zobowiązania odsetkowego powódki ponad

kwotę odsetek maksymalnych określonych w art. 359 § 21 k.c. (zob. uchwałę SN z

15 marca 2018, III CZP 107/17, OSNC 2019 r., nr 2, poz. 17). W niniejszej sprawie

tytuł wykonawczy – wyrok zaoczny Sądu Rejonowego w Dębicy – został wydany 31

lipca 2012 r., zatem w okresie, gdy obowiązywał już art. 359 § 21 k.c.

Uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie

przekonuje, że Sąd drugiej instancji naruszył wskazane w skardze przepisy prawa

procesowego i materialnego, w szczególności art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. i art. 5 k.c.,

w sposób, który przekłada się na konieczność uchylenia lub zmiany zaskarżonego

orzeczenia.

Z powyższych względów, Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c.

odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania nie znajdując również

okoliczności, które w ramach przedsądu jest obowiązany brać pod uwagę z urzędu,

w szczególności nieważności postępowania (art. 3989 § 1 pkt 3 k.p.c.).

O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy orzekł na podstawie

art. 98 § 1 i 11 w zw. z art. 108 § 1 k.p.c. oraz § 2 pkt 7 w zw. z § 10 ust. 4 pkt

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat

za czynności adwokackie.

Mariusz Łodko

I CSK 357/24

5

[wr]

[SOP]