Jazda z nietrzeźwym kierowcą a przyczynienie. SN odmówił przyjęcia skargi powódki

W skardze kasacyjnej wywiedzionej od wyroku Sądu Apelacyjnego

we Wrocławiu z 13 czerwca 2024 r. powódka wniosła o przyjęcie skargi

do rozpoznania na podstawie art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.

Zdaniem skarżącej w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne

sprowadzające się do odpowiedzi na pytanie: Czy prawidłowa wykładnia art. 362

k.c. pozwala na ustalenie przyczynienia się poszkodowanego do powstania szkody

lub zwiększenia jej rozmiarów w stopniu wyższym aniżeli 50 %, w sytuacji gdy

I CSK 3717/24

2

w ciągu przyczynowo skutkowym występują całkowicie i niezależne od zachowania

poszkodowanego przyczyny, mające charakter przyczyn spełniających warunek

sine qua non, bez których wystąpienia okoliczności dotyczące zachowania

poszkodowanego samoistnie nie są w stanie doprowadzić do spowodowania

zdarzenia będącego przyczyną szkody. Powyższe wymaga oceny przez Sąd

Najwyższy, czy ze względu na ratio legis i wykładnię językową art. 362 k.c., a także

ujmowanie przez orzecznictwo instytucji przyczynienia jako sytuacji występowania

dwóch współprzyczyn szkody, których inicjatorami są zarówno poszkodowany jak

i bezpośredni sprawca szkody, możliwym jest stwierdzenie, że to poszkodowany

ponosi większą odpowiedzialność za szkodę aniżeli bezpośredni sprawca,

w sytuacji gdy tylko jeden z warunków - tj. zachowanie sprawcy - stanowi warunek

sine qua non zaistnienia zdarzenia szkodowego.

Ponadto powódka wskazała na istnienie potrzeby wykładni art. 362 k.c. jako

budzącego poważne wątpliwości w kontekście tego, jaki rodzaj powiązania

kauzalnego pomiędzy zachowaniem poszkodowanego, a zdarzeniem szkodowym

pozwala na przyjęcie instytucji przyczynienia po stronie poszkodowanego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna została ukształtowana w przepisach kodeksu

postępowania cywilnego jako nadzwyczajny środek zaskarżenia (środek prawny),

nakierowany na ochronę interesu publicznego przez zapewnienie rozwoju prawa,

jednolitości orzecznictwa oraz prawidłowej wykładni, a także w celu usunięcia

z obrotu prawnego orzeczeń wydanych w postępowaniu dotkniętym nieważnością

lub oczywiście wadliwych, nie zaś jako ogólnie dostępny środek zaskarżenia

orzeczeń umożliwiający rozpoznanie sprawy w kolejnej instancji sądowej (zob. np.

postanowienia SN: z 22 marca 2007 r., III CZ 16/07; z 13 czerwca 2018 r., II CSK

71/18; z 7 lipca 2022 r., I CSK 2151/22; z 28 września 2023 r. I CSK 6680/22,

i z 12 stycznia 2024 r., I CSK 2817/23).

Koniecznej selekcji skarg pod kątem realizacji tego celu służy instytucja

tzw. „przedsądu” ustanowiona w art. 3989 k.p.c., w ramach której Sąd Najwyższy

dokonuje wstępnej oceny skargi kasacyjnej. Ten etap postępowania przed Sądem

Najwyższym jest ograniczony wyłącznie do zbadania przesłanek przewidzianych

I CSK 3717/24

3

w art. 3989 § 1 pkt 1 - 4 k.p.c., nie zaś merytorycznej oceny skargi kasacyjnej.

W razie wystąpienia co najmniej jednej z tych przesłanek, przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania jest usprawiedliwione (zob. np. postanowienie SN

z 17 czerwca 2021 r., IV CSK 1/21).

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną

do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, potrzeba

wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub

skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Mając powyższe na względzie podkreślić należy, że cel wymagania

przewidzianego w art. 3984 § 2 k.p.c. może być osiągnięty jedynie przez

prawidłowe powołanie i wyczerpujące uzasadnienie istnienia przesłanek

o charakterze publicznoprawnym, które - zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. - będą mogły

stanowić podstawę oceny skargi kasacyjnej pod kątem przyjęcia jej do

rozpoznania.

Za istotne zagadnienie prawne w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. uznaje

się zagadnienie dotychczas nierozstrzygnięte w orzecznictwie, a zatem takie, które

cechuje się przymiotem nowości i którego wyjaśnienie może sprzyjać rozwojowi

prawa (zob. np. postanowienia SN: z 21 stycznia 2022 r., I CSK 1285/22;

z 24 kwietnia 2023 r., I CSK 4950/22; z 20 grudnia 2023 r., I CSK 4003/23).

Powołanie się na przyczynę kasacyjną wymienioną w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.

wymaga sformułowania problemu prawnego i uzasadnienia, że ma on znaczenie

dla rozwoju prawa lub precedensowy charakter. Zagadnienie prawne powinno

przy tym zostać oparte na konkretnych, powołanych we wniosku o przyjęcie

skargi kasacyjnej do rozpoznania przepisach prawa, które jednocześnie pozostają

w związku z podstawami wniesionego środka prawnego. Zagadnienie takie

musi zostać ujęte w sposób abstrakcyjny - tak, aby jego rozstrzygnięcie mogło

uzyskać ogólniejsze znaczenie, a zarazem wiązać się z rozpoznawaną sprawą.

Konieczne jest także powołanie argumentów, które prowadzą do rozbieżnych

ocen przedstawionego problemu i zaprezentowanie możliwych kierunków

interpretacyjnych (zob. np. postanowienia SN: z 13 lipca 2007 r., III CSK 180/07;

I CSK 3717/24

4

10 kwietnia 2014 r., IV CSK 623/13; z 16 grudnia 2021 r., V CSK 289/21;

z 23 grudnia 2022 r., I CSK 3245/22; z 14 czerwca 2023 r., I CSK 1253/23;

z 4 września 2023 r., I CSK 1862/23; z 31 stycznia 2024 r., I CSK 2718/23).

Ponadto zagadnienie prawne musi mieć charakter ściśle jurydyczny dający

się przedstawić w sposób syntetyczny i oderwany od kontrowersji dotyczących

ustaleń faktycznych lub oceny dowodów (zob. postanowienia SN: z 13 stycznia

2023 r., I CSK 1826/22, i z 26 maja 2023 r., I CSK 4904/22) oraz nie może mieć

charakteru kazuistycznego i służyć uzyskaniu przez skarżącego odpowiedzi

odnośnie do kwalifikacji prawnej szczegółowych elementów podstawy faktycznej

zaskarżonego orzeczenia (zob. np. postanowienia SN: z 30 kwietnia 2015 r.,

V CSK 598/14, i z 15 kwietnia 2021 r., I CSK 720/20).

Analiza przedstawionego przez skarżącą problemu nie pozwala na przyjęcie,

że podnoszona kwestia stanowi istotne zagadnienie prawne w rozumieniu art. 3989

§ 1 pkt 1 k.p.c. Przedstawione zagadnienie nie ma charakteru uniwersalnego,

o czym przekonuje jego szczegółowość i silne powiązanie z konkretnym stanem

faktycznym. Oznacza to, że ma ono charakter kazuistyczny – co jak zostało

wyjaśnione jest niedopuszczalne, a jego znaczenie nie wykracza poza

rozpoznawaną sprawę. W istocie skarżąca nie dąży do rozstrzygnięcia

uniwersalnego problemu prawnego, ale weryfikacji trafności rozstrzygnięcia Sądu

drugiej instancji (zob. postanowienie SN z 25 października 2023 r., I CSK 3247/23).

Ponadto powódka nie przedstawiła stosownej argumentacji jurydycznej

potwierdzającej, że zagadnienie to ma charakter rzeczywisty w tym znaczeniu,

że istnieją co najmniej dwie równorzędne możliwości ich rozstrzygnięcia. Innymi

słowy, w uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania,

nie przytoczyła – co jest niezbędne - poglądów orzecznictwa i doktryny, które

wskazywałyby na istnienie rozbieżnych interpretacje przywołanej regulacji

i stojących za nimi racji jurydycznych (zob. postanowienie SN z 18 grudnia 2025 r.,

I CSK 3743/24).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się przy tym, że ustalenie

przyczynienia aktualizuje konieczność rozważenia możliwości zmniejszenia

odszkodowania (zadośćuczynienia), jednak go nie przesądza, ponieważ o tym,

I CSK 3717/24

5

czy - i w jakim stopniu - jest ono uzasadnione, sąd decyduje w procesie

sędziowskiego wymiaru odszkodowania w ramach określonych przez art. 362 k.c.,

w wyniku decyzji konkretnej i zindywidualizowanej, uwzględniającej okoliczności

konkretnego przypadku. Istotne jest uwzględnienie czynników subiektywnych

(w tym zawinienia) i obiektywnych (w tym obiektywnej nieprawidłowości

postępowania), zarówno tych, które dotyczą osoby odpowiedzialnej,

jak i odnoszących się do poszkodowanego (zob. wyrok SN z 3 października

2023 r., II CSKP 1247/22 i cytowane tam orzecznictwo). Zmniejszenia wysokości

odszkodowania ze względu na przyczynienie się poszkodowanego dokonuje się

w dwóch etapach (zob. np. wyroki SN z 3 lipca 2008 r., IV CSK 127/08;

z 29 października 2008 r., IV CSK 228/08, OSNC-ZD 2009, nr C, poz. 66,

z 17 czerwca 2009 r., IV CSK 84/09, z 19 listopada 2009 r., IV CSK 241/09).

W pierwszym etapie ustala się, czy poszkodowany przyczynił się do powstania

lub zwiększenia szkody. W drugim etapie określa się, czy ze względu na

przyczynienie się poszkodowanego należy zmniejszyć wysokość odszkodowania.

Następuje to przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności, ale przede wszystkim

stopnia winy obu stron. W zależności od poczynionych ustaleń nie jest wykluczone

przyczynienia się poszkodowanego do powstania szkody lub zwiększenia jej

rozmiarów w stopniu wyższym aniżeli 50 % (zob. np. wyrok SN z 7 lutego 2019 r.,

II CSK 1/18). Niewłaściwe zachowanie się poszkodowanego musi być adekwatną

współprzyczyną (zob. wyrok SN z 7 marca 2017 r., II CSK 438/16), to znaczy, że

skutek musi nastąpić w wyniku działania dwóch przyczyn, jednej pochodzącej od

zobowiązanego, względnie nieustalonej osoby trzeciej oraz od poszkodowanego.

Powołanie się na potrzebę wykładni przepisów budzących poważne

wątpliwości (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.) wymaga wykazania, że określony przepis

prawa, mimo że budzi poważne wątpliwości, nie doczekał się wykładni albo

niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane przez skarżącego rozbieżności

w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub podobnych stanów faktycznych,

które należy przytoczyć (zob. m.in. postanowienia SN: z 28 marca 2007 r., II CSK

84/07; z 13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08; z 31 października 2023, I CSK

2890/23; z 30 listopada 2023 r., I CSK 5560/22, i z 21 grudnia 2023 r., I CSK

3439/23). Konieczne jest opisanie tych wątpliwości lub rozbieżności, wskazanie

I CSK 3717/24

6

argumentów, które prowadzą do rozbieżnych ocen prawnych, a także

przedstawienie własnej propozycji interpretacyjnej (zob. np. postanowienia SN:

z 8 lipca 2009 r., I CSK 111/09; z 9 listopada 2023 r., I CSK 6588/22).

Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w postanowieniu z 20 września 2023 r., I CSK

5136/22, potrzeba, o której mowa w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. oznacza, że określony

przepis, istotny z punktu widzenia podstawy prawnej zaskarżonego orzeczenia,

może być rozumiany na różne sposoby, a orzecznictwo i nauka prawa albo nie

wypracowały w tym przedmiocie żadnego poglądu, albo prezentują rozbieżne

stanowiska. W konsekwencji przyjąć należy, że nie istnieje potrzeba wykładni

przepisów prawa, podobnie jak nie występuje w sprawie istotne zagadnienie

prawne, jeżeli Sąd Najwyższy co do podnoszonych kwestii wyraził już swój pogląd

we wcześniejszym orzecznictwie, a nie zachodzą okoliczności uzasadniające

zmianę przyjętego stanowiska (zob. m.in. postanowienia SN: z 23 kwietnia 2015 r.,

I CSK 691/14; z 30 listopada 2023 r., I CSK 6472/22).

Wywody skarżącej nie czynią zadość wskazanym wymaganiom; przepis

przywołany przez powódkę został już bowiem wielokrotnie omówiony przez Sąd

Najwyższy.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego, dominująca jest tzw. kauzalna

koncepcją przyczynienia, zgodnie z którą przyczynieniem w rozumieniu art. 362

k.c. jest zachowanie poszkodowanego, które pozostaje w adekwatnym związku

przyczynowym ze szkodą (causa concurrens). Koncepcja ta lokuje przyczynienie

w płaszczyźnie obiektywnej, pozostawiając poza jego granicami ocenę zachowania

poszkodowanego pod kątem zgodności z prawem, zasadami współżycia

społecznego, naganności, zawinienia itp. Okoliczności wartościujące, subiektywne,

mają natomiast znaczenie przy ocenie stopnia zmniejszenia odszkodowania,

co stanowi odrębną kwestię (zob. np. wyroki SN: z 15 stycznia 2025 r., II CSKP

781/23, i z 18 czerwca 2025 r., II CSKP 136/23). Za tę koncepcją przemawia

przede wszystkim wykładnia językowa art. 362 k.c. Norma prawna zamieszczona

w tym przepisie składa się z hipotezy ("jeżeli poszkodowany przyczynił się

do powstania lub zwiększenia szkody") i dyspozycji ("obowiązek jej naprawienia

ulega odpowiedniemu zmniejszeniu stosownie do okoliczności, a zwłaszcza

I CSK 3717/24

7

do stopnia winy obu stron"). Według słownika języka polskiego PWN, przyczynić się

oznacza "stać się częściowo przyczyną czegoś lub wpłynąć na coś". Trzeba zatem

ustalić, czy zachowanie się poszkodowanego pozostaje w normalnym związku

przyczynowym ze szkodą (art. 361 § 1 k.c.) a dopiero w dalszej kolejności określa

się, czy ze względu na przyczynienie się poszkodowanego należy zmniejszyć

wysokość odszkodowania.

W orzecznictwie konsekwentnie wskazuje się na to, że osoba, która

decyduje się na jazdę z nietrzeźwym kierowcą godzi się z ewentualnymi ujemnymi

następstwami takiego postępowania, co należy oceniać jako przyczynienie się

do powstania szkody, jeżeli stan nietrzeźwości kierowcy pozostaje w związku

z wypadkiem (zob. np. wyroki SN z 27 listopada 1974 r., II CR 674/74, z 6 grudnia

1982 r., I CR 438/82, z 2 grudnia 1985 r., IV CR 412/85, z 7 grudnia 1985 r., IV CR

398/85, z 7 lutego 2019 r., II CSK 1/18). Zastosowanie art. 362 k.c. wymaga więc

ustalania, że powstała szkoda jest powiązana przyczynowo ze stanem

nietrzeźwości kierowcy, z którym jechała osoba poszkodowana. Z kolei zakres

zmniejszenia odszkodowania wymaga poddania ocenie wszystkich okoliczności,

w szczególności związanych z przyczynami (obiektywnymi i subiektywnymi)

podjęcia decyzji o podróży pojazdem kierowanym przez osobę nietrzeźwą,

ale także z przebiegiem wypadku.

Spod powyższych ocen nie usuwa się ustalone w stanie faktycznym sprawy,

nie tylko podróżowanie przez powódkę na kolanach innej osoby bez zapiętych

pasów bezpieczeństwa, ale również zdecydowanie się przez nią na jazdę

z nietrzeźwym kierowcą, który uczestnicząc w wypadku, nie będąc jego

bezpośrednim sprawcą, przekroczył dozwoloną prędkość.

Wobec wyjaśnienia w orzecznictwie przedstawionego przez skarżącego

problemu nie została spełniona przesłanka z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. Skarga

co najwyżej mogła zostać oparta na innej przesłance w ramach przedsądu, ale Sąd

Najwyższy nie ma kompetencji dokonywania modyfikacji w tym zakresie.

Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł,

jak w sentencji.

I CSK 3717/24

8

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 102

w zw. z art. 108 § 1 w zw. z art. 39821 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

Maciej Kowalski

(a.z.)

[a.ł]