Wykonawca chciał dopłaty do ryczałtu za roboty, SN odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej

Wyrokiem z 4 grudnia 2023 r. Sąd Apelacyjny w Krakowie, na skutek apelacji

pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie z 15 lutego 2022 r., zmienił

zaskarżony wyrok i oddalił powództwo o zapłatę 340 693,83 zł.

W skardze kasacyjnej, w uzasadnieniu wniosku o jej przyjęcie do

rozpoznania, powód wskazał przyczynę kasacyjną określoną w art. 3989 § 1 pkt. 4

k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z art. 3981 § 1 k.p.c. wynika, że skarga kasacyjna przysługuje co do zasady

od prawomocnych orzeczeń sądów drugiej instancji, a więc orzeczeń wieńczących

I CSK 3729/24

2

dwuinstancyjne postępowanie sądowe, w którym sądy obu instancji dysponują

pełną kognicją w zakresie faktów i dowodów. Jednakże zgodnie z art. 3989 § 1

k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania tylko wtedy, gdy

w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni

przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub

skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. W zamyśle ustawodawcy skarga

kasacyjna stanowi zatem nadzwyczajny środek zaskarżenia, którego rozpoznanie

przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej doniosłości,

wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego, a mającymi swoje źródło w

interesie publicznym, w szczególności przez zapewnienie jednolitej wykładni i

stosowania prawa. Wyłączną podstawą oceny pod kątem przyjęcia skargi

kasacyjnej do rozpoznania są wskazane w niej przyczyny kasacyjne wraz z

uzasadnieniem (art. 3984 § 2 k.p.c.).

Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego, skarga kasacyjna

jest oczywiście uzasadniona w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., jeżeli zachodzi

niewątpliwa, widoczna na pierwszy rzut oka, tj. bez konieczności głębszej analizy,

sprzeczność orzeczenia z przepisami prawa nie podlegającymi różnej wykładni

(zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 24 sierpnia 2016 r., II CSK 94/16,

niepubl.) i w wyniku takiego naruszenia prawa zapadło w drugiej instancji

orzeczenie oczywiście wadliwe. O przyjęciu skargi kasacyjnej do rozpoznania nie

decyduje samo oczywiste naruszenie konkretnego przepisu prawa materialnego lub

procesowego przez sąd, który wydał zaskarżone orzeczenie, lecz sytuacja, w której

naruszenie to spowodowało wydanie oczywiście nieprawidłowego orzeczenia (zob.

np. postanowienia Sądu Najwyższego z 15 października 2015 r., III CSK 198/15,

niepubl.; z 13 kwietnia 2016 r., V CSK 622/15, niepubl.; z 2 czerwca 2016 r.,

III CSK 113/16, niepubl.; z 27 października 2016 r., III CSK 217/16, niepubl.;

z 29 września 2017 r., V CSK 162/17, niepubl.; z 7 marca 2018 r., I CSK 664/17,

niepubl.; z 18 kwietnia 2018 r., II CSK 726/17, niepubl.; z 5 października 2018 r.,

V CSK 168/18, niepubl.).

Skarżący nie wykazał, by zaskarżony wyrok był dotknięty tego rodzaju

nieprawidłowościami.

I CSK 3729/24

3

W uzasadnieniu wniosku skarżący zarzucił, że Sąd Apelacyjny nie odniósł

się do rzeczywistych motywów nieuwzględnienia przez Sąd Okręgowy zapisów

umowy o wynagrodzeniu ryczałtowym. Wbrew twierdzeniom skarżącego z

uzasadnienia wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie z 15 lutego 2022 r. wynika, że

Sąd ten stwierdził, iż wynagrodzenie zostało uzgodnione przez strony w umowie w

kwocie 300 000 zł plus 8% VAT, nazwanej ryczałtem, choć wynikało ze

skosztorysowania przez powoda ilości prac, jaką oszacował na podstawie projektu,

konieczną do osiągnięcia założonego rezultatu, a ponadto, że ewentualny błąd

wykonawcy, polegający na zaniżeniu szacunku, miał w świetle brzmienia kontraktu

pozbawiać go prawa do żądania podwyższenia należności. Zdaniem tego Sądu

„postanowienie dotyczące wynagrodzenia, zawarte w dokumencie umowy, nie

mieści się w granicach swobody kontraktowej zakreślonej wymienionymi

przepisami, co oznacza jego prawną bezskuteczność. W tej sytuacji znajduje

zastosowanie reguła interpretacyjna z art. 628 par. 1 zd. 2 kc, z której wynika, że

rzeczywistym zamiarem stron było uzgodnienie zwykłego wynagrodzenia za dzieło

tego rodzaju”.

Sąd Apelacyjny zasadnie zatem stwierdził, że Sąd Okręgowy podważył

ryczałtowy charakter ustalonego przez strony wynagrodzenia z tego względu, iż

jego wysokość oparta została na kosztorysie sporządzonym przez powoda na

potrzeby postępowania przetargowego. W orzecznictwie Sądu Najwyższego

wyjaśniono, że pisemne uzasadnienie orzeczenia nie powinno w zakresie

zasadniczych powodów rozstrzygnięcia odbiegać od uzasadnienia ustnego, jednak

ustne motywy rozstrzygnięcia pozostają bez wpływu na treść i wykładnię

pisemnego uzasadnienia (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 29 kwietnia

2015 r., II CSK 596/14, niepubl.). Utożsamianie przez skarżącego zasadniczych

powodów rozstrzygnięcia z jego uzasadnieniem pisemnym jest więc

nieuprawnione, a argumentacja wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania oparta na twierdzeniach dotyczących treści ustnych motywów

wyrażonych przez Sąd Okręgowy, zamiast ujawnionych w uzasadnieniu pisemnym,

pozbawione oczywistego charakteru.

Argumentacja wniosku zmierzająca do podważenia stanowiska Sądu

Apelacyjnego, że strony ustaliły w umowie wynagrodzenie ryczałtowe, jest

I CSK 3729/24

4

nieczytelna i wewnętrznie sprzeczna, zważywszy, iż skarżący z jednej strony

zarzuca w tym zakresie Sądowi Apelacyjnemu błędną wykładnię umowy, a

jednocześnie podnosi, że wynagrodzenie ustalone przez strony było

wynagrodzeniem ryczałtowym, by następnie wskazywać, że było ono ryczałtowe

z możliwością modyfikacji, a następnie powoływać się na nieważność umowy, jak

i nieważność postanowień umownych ustalających wynagrodzenie z tego względu,

że umowa przyznawała wyłącznie pozwanemu prawo do obniżenia wynagrodzenia

ryczałtowego w przypadku jego zawyżenia, ale nie przyznawała powodowi

analogicznego prawa do jego podwyższenia w przypadku zaniżenia wyceny

kontraktu. Skarżący nie przedstawił jednak żadnej argumentacji przemawiającej za

przyjęciem, że ewentualne naruszenie zasady swobody kontraktowej przez

postanowienie przyznające uprawnienie do modyfikacji wynagrodzenia wyłącznie

pozwanemu i na jego korzyść skutkować powinno nieważnością całej umowy czy

też postanowienia przewidującego wynagrodzenie ryczałtowe a nie, stosownie do

art. 58 § 3 k.c., ograniczać się w swych skutkach do postanowienia

przewidującego uprawnienie pozwanego do obniżenia wynagrodzenia w przypadku

zawyżenia szacunku robót. Brak jest istotny, zważywszy, że stosownie do art. 632

§ 1 k.c. zasadą jest to, że przyjmujący zamówienie nie może żądać podwyższenia

wynagrodzenia, choćby w czasie zawarcia umowy nie można było przewidzieć

rozmiaru lub kosztów prac, a ryzyko nieuwzględnienia wszystkich prac

wymaganych dla realizacji całości przedmiotu zamówienia, zgodnie z opisem tego

przedmiotu dokonanym przez zamawiającego w formie dokumentacji projektowej,

specyfikacji technicznej wykonania i odbioru robót oraz przedmiarów, spoczywa na

wykonawcy (zob. np. wyrok Sądu Najwyższego z 8 marca 2018 r., II CSK 325/17,

niepubl.). Ponadto, w powołanym przez skarżącego załączniku nr 2 do Umowy

przewidziane zostało, że nieważność (zmiana/wyłącznie) poszczególnych jego

postanowień nie ma wpływu na ważność pozostałych i postanowienia nieważne

zostaną zastąpione warunkami odpowiadającymi celowi zawarcia tej umowy i

zamiarowi stron w chwili jej zawierania, zaś zgodnie z powołanym przez

skarżącego Załącznikiem nr 2 GW (generalny wykonawca, tak też oznaczony był w

umowie stron pozwany) miał prawo do zmiany zakresu prac, zlecenia robót

dodatkowych lub zamiennych oraz zastrzeżone zostało na jego rzecz prawo

I CSK 3729/24

5

weryfikacji wyceny Prac Dodatkowych, Zamiennych i Zaniechanych w oparciu o

obmiar powykonawczy, a w przypadku rozbieżności przynależna PW

(podwykonawcy, tak też oznaczony był w umowie stron powód) kwota

wynagrodzenia będzie iloczynem zaakceptowanych cen jednostkowych i obmiaru

powykonawczego. Podstawą faktyczną pozwu nie zostało uczynione twierdzenie,

że doszło do zmiany w zakresie wysokości wynagrodzenia należnego skarżącemu

w jakiejkolwiek dopuszczalnej formie ani że powód wykonał roboty nieobjęte

pisemną umową stron lub konsensusem stron co do ich wykonania i wpływu na

wartość ustalonego w pisemnej umowie ryczałtu.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że konstrukcja

wynagrodzenia ryczałtowego nie wyklucza żądania przez przyjmującego

zamówienie wynagrodzenia za prace nieobjęte umową, zatem w wypadku

wykonania stanowiących korzyść majątkową dla zamawiającego prac

dodatkowych, bez dokonania przez strony stosownej zmiany umowy, dopuszczalne

jest żądanie przez przyjmującego zamówienie zapłaty za wykonane roboty na

podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu (wyrok Sądu Najwyższego z

9 października 2014 r., I CSK 568/13, niepubl.). Ponadto, stosownie do art. 632 § 2

k.c. w wypadku, gdy wykonanie dzieła groziłoby przyjmującemu zamówienie

rażącą stratą, czyli stratą niweczącą przeprowadzoną przez wykonawcę kalkulację,

sąd może podwyższyć wynagrodzenie w takim wymiarze, w którym dochodzi do

przekroczenia tego ryzyka (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 24 maja 2019 r., I CSK

218/18, OSNC 2020, nr 5, poz. 4). Zgodnie ze stanowiskiem Sądu Apelacyjnego

żądanie powoda nie obejmowały jednak żądania zapłaty za roboty dodatkowe ani

zapłaty sumy podwyższonego ryczałtu mającego pokryć powodowi rażącą stratę na

podstawie art. 632 § 2 k.c. Skarżący nie postawił odpowiednich zarzutów

podważających powyższą ocenę, oczywiście zasadne nie mogą być w

konsekwencji zarzuty naruszenia art. 632 § 2 oraz art. 405 w zw. art. 3571 k.c.

poprzez ich niezastosowanie.

Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł,

jak w sentencji.

I CSK 3729/24

6

Roman Trzaskowski

(M.M.)

[a.ł]