Spór o nieważność kredytu indeksowanego do franka. SN odmówił przyjęcia skargi banku

Wyrokiem z dnia 5 kwietnia 2024 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie oddalił

apelację pozwanego Banku od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 17

maja 2022 r, ustalającego, że bliżej oznaczona umowa o kredyt hipoteczny jest

nieważna.

W skardze kasacyjnej, w uzasadnieniu wniosku o jej przyjęcie do

rozpoznania, pozwany wskazał przyczyny kasacyjne określone w art. 3989 § 1 pkt 1

i 2 k.p.c. Jego zdaniem w sprawie wystąpiły istotne zagadnienie prawne,

wyrażające się w następujących pytaniach:

1) czy możliwe jest ustalenie nieważności umowy kredytu indeksowanego do

waluty obcej wskutek uznania przez Sąd za niedozwolone postanowień umowy

kredytu dotyczących sposobu ustalania kursu waluty obcej poprzez odesłanie do

tabeli kursowej stosowanej przez bank, jeżeli po ich usunięciu treść umowy nie

I CSK 3752/24

2

wykracza poza granice swobody umów w rozumieniu art. 3531 k.c. ani nie jest

sprzeczna z treścią art. 69 ustępy 1 i 2 Prawa Bankowego w brzmieniu sprzed

nowelizacji ustawą z dnia 29 lipca 2011 roku o zmianie ustawy - Prawo bankowe

oraz niektórych innych ustaw?;

2) czy przepis art. 358 k.c. w brzmieniu obowiązującym w dacie zawarcia

umowy (tj. w brzmieniu z dnia 20 lipca 2010 r.) na zasadzie art. 56 k.c. może zostać

zastosowany jako przepis dyspozytywny wprowadzając w miejsce postanowień

umowy i regulaminu wyeliminowanych ze stosunku prawnego z powodu

nieważności, postanowienia wynikające z ogólnych przepisów Kodeksu cywilnego?

W ocenie skarżącego w sprawie istnieje też potrzeba wykładni przepisów

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, tj.:

1) art. 3851 § 1, 3 i 4 k.c. - w zakresie możliwości uznania za indywidualnie

uzgodnione takiego postanowienia umownego: (i) którego treść, mimo iż nie została

ustalona w wyniku negocjacji między konsumentem i przedsiębiorcą, jednak który

konsument miał możliwość negocjowania lub wybrania spośród kilku alternatywnie

przedstawionych propozycji postanowień, a nie przejawił takiej woli, w

konsekwencji: (ii) przyjęcie, że konsument zaakceptował jego treść w postaci

zaproponowanej przez przedsiębiorcę i w związku z tym nie miał woli modyfikacji

postanowień umowy zaoferowanej mu przez przedsiębiorcę;

2) art. 3851 § 1 i 2 w związku z art. 58 § 1 i 3 oraz art. 358 § 1 i 2 k.c., w

zakresie możliwości: (i) stwierdzenia przez Sąd nieuczciwości tylko niektórych

elementów warunku umownego w postaci klauzuli indeksacyjnej (klauzuli ryzyka

walutowego/waloryzacyjnej), i w konsekwencji eliminacji zapisu umownego

wyłącznie w zakresie wyliczenia wysokości zobowiązania kredytobiorcy oraz

ustalenia wysokości poszczególnych rat kredytu i ich zaliczenia na poczet

zobowiązania kredytowego, z zastosowaniem tabeli kursowej stosowanej przez

bank (klauzuli przeliczeniowej); oraz (ii) zastąpienia go innym sposobem określenia

kursu waluty obcej wynikającym z przepisów prawa lub zwyczajów, np.

jednoznacznym postanowieniem odnoszącym się do średniego kursu banku

centralnego (Narodowego Banku Polskiego), co nie rodziłoby potrzeby zastąpienia

wyeliminowanej treści jakimkolwiek przepisem prawa.

I CSK 3752/24

3

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z art. 3981 § 1 k.p.c. wynika, że skarga kasacyjna przysługuje co do zasady

od prawomocnych orzeczeń sądów drugiej instancji, a więc orzeczeń wieńczących

dwuinstancyjne postępowanie sądowe, w którym sądy obu instancji dysponują

pełną kognicją w zakresie faktów i dowodów. Jednakże zgodnie z art. 3989 § 1

k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania tylko wtedy, gdy

w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni

przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub

skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. W zamyśle ustawodawcy skarga

kasacyjna stanowi zatem nadzwyczajny środek zaskarżenia, którego rozpoznanie

przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej doniosłości,

wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego, a mającymi swoje źródło w

interesie publicznym, w szczególności przez zapewnienie jednolitej wykładni i

stosowania prawa. Wyłączną podstawą oceny pod kątem przyjęcia skargi

kasacyjnej do rozpoznania są wskazane w niej przyczyny kasacyjne wraz z

uzasadnieniem (art. 3984 § 2 k.p.c.).

Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego, skarżący, który

jako uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazał

przyczynę określoną w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., powinien odpowiednio

sformułować zagadnienie prawne, wskazać przepisy prawa, na których tle

zagadnienie się wyłoniło oraz przedstawić argumentację jurydyczną uzasadniającą

możliwość rozbieżnych ocen prawnych oraz świadczącą o istotności tego

zagadnienia (zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego: z 10 maja 2001 r., II CZ

35/01, OSNC 2002, Nr 1, poz. 11; z 2 grudnia 2014 r., II CSK 376/14, niepubl.; z 9

kwietnia 2015 r., V CSK 547/14, niepubl.). Zagadnienie jest istotne, jeżeli jego

rozstrzygnięcie ma znaczenie dla ukierunkowania praktyki sądowej i rozstrzygnięcia

sprawy, w której zagadnienie powstało (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego

z 18 września 2012 r., II CSK 180/12, niepubl. oraz z 2 grudnia 2014 r., II CSK

376/14, niepubl.), wywołuje poważne wątpliwości, a zarazem nie było dotychczas

rozstrzygnięte w judykaturze albo dotychczasowe orzecznictwo wymaga zmiany

I CSK 3752/24

4

(zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 24 sierpnia 2016 r., II CSK 94/16,

niepubl.).

Powołanie się na przyczynę kasacyjną przewidzianą w art. 3989 § 1 pkt 2

k.p.c. wymaga natomiast wykazania przez stronę skarżącą, że chodzi o wykładnię

przepisów prawa, których treść i znaczenie nie zostały dostatecznie wyjaśnione

w dotychczasowym orzecznictwie lub, że istnieje potrzeba zmiany ich

dotychczasowej wykładni, podania, w drodze stosownego jurydycznego wywodu,

na czym owe wątpliwości polegają, a także że mają one poważny oraz rzeczywisty

charakter i ich rozstrzygnięcie wiąże się z rozpatrywaną sprawą i jest istotne z

punktu widzenia wyniku postępowania oraz publicznoprawnych funkcji skargi

kasacyjnej. Jeżeli podstawą wniosku w tym zakresie jest twierdzenie o

występujących w orzecznictwie sądowym rozbieżnościach wynikających z

dokonywania przez sądy różnej wykładni przepisu, konieczne jest wskazanie

rozbieżnych orzeczeń, dokonanie ich analizy i wykazanie, że rozbieżność wynika z

różnej wykładni przepisu (por.m.in. postanowienia z 15 października 2002 r., II CZ

102/02, niepubl.; z 28 marca 2007 r., II CSK 84/07, niepubl.; z 8 lipca 2008 r. I CSK

111/08, niepubl.; z 20 listopada 2015 r., III CSK 269/15, niepubl.; z 20 maja 2016 r.,

V CSK 692/15, niepubl.; z 3 sierpnia 2017 r., IV CSK 85/17, niepubl.; z 7 grudnia

2017 r., I CSK 499/17, niepubl.; z 26 kwietnia 2018 r., IV CSK 571/17, niepubl.).

Zagadnienia i wątpliwości prawne sformułowane przez pozwanego nie

czynią zadość wskazanym wymaganiom, były już bowiem wielokrotnie

rozstrzygane przez Sąd Najwyższy. W orzecznictwie tego Sądu ukształtowanym na

gruncie art. 3851 i n. k.c. wyjaśniono już, że określenie wysokości należności

obciążającej konsumenta z odwołaniem do tabel kursów ustalanych jednostronnie

przez bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów, jest nietransparentne,

pozostawia pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób obarcza

kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność stron, w

związku z czym jest niedopuszczalne (por. wyroki Sądu Najwyższego z 22 stycznia

2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, Nr 11, poz. 134, z 1 marca 2017 r., IV CSK

285/16, niepubl., z 19 września 2018 r., I CNP 39/17, niepubl., z 24 października

2018 r., II CSK 632/17, niepubl., z 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17, niepubl., z 27

lutego 2019 r., II CSK 19/18, niepubl., z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, OSP

I CSK 3752/24

5

2019, z. 12, poz. 115, z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, niepubl., z 29 października

2019 r., IV CSK 309/18, niepubl., z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, Glosa 2020,

nr 4, s. 67 i n., z 30 września 2020 r., I CSK 556/18, niepubl., z 24 lutego 2022 r., II

CSKP 45/22, niepubl., z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl., z 27 maja 2022

r., II CSKP 314/22, niepubl., z dnia 8 listopada 2022 r., II CSKP 674/22, niepubl., z

dnia 25 października 2023 r., II CKSP 820/23, niepubl., z dnia z dnia 29 listopada

2023 r., II CSKP 1460/22 i II CSKP 1753/22, oba niepubl. i z dnia 24 maja 2024 r.,

II CSKP 1560/22, niepubl.).

Stanowisko to znajduje wsparcie w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości

Unii Europejskiej, dotyczącym postanowień dyrektywy 93/13, a w szczególności w

wyroku z dnia 18 listopada 2021 r., C-212/20, M.P., B.P. przeciwko „A.",

prowadzącemu działalność za pośrednictwem 'A.' S.A., dotyczącym postanowienia

zastrzeżonego w umowie kredytu indeksowanego do franka szwajcarskiego

przewidującego, że raty kredytu są wyrażone w walucie obcej i w dniu

wymagalności pobierane są z rachunku bankowego kredytobiorcy, według kursu

sprzedaży zgodnie z tabelą obowiązującą w banku na koniec dnia roboczego

poprzedzającego dzień wymagalności raty spłaty kredytu (pkt 19). Przypominając,

że przewidziane w art. 5 dyrektywy 93/13 wymaganie przejrzystości postanowień

umownych musi podlegać wykładni rozszerzającej i nie może zostać zawężone do

ich prostego i zrozumiałego charakteru pod względem formalnym i gramatycznym

(pkt 41), Trybunał zwrócił tam uwagę, iż w przypadku spornej klauzuli indeksacyjnej

problem dotyczy nie tyle jej jednoznaczności, ile niewskazania sposobów ustalania

kursu wymiany stosowanego do obliczenia rat spłaty, gdyż nie precyzuje ona

wszystkich czynników uwzględnianych przez bank w celu ustalenia kursu wymiany

stosowanego przy obliczaniu rat spłaty kredytu hipotecznego (pkt 47-48). We

wcześniejszym swym orzecznictwie zaś wyjaśnił, że dla poszanowania wymogu

przejrzystości zasadnicze znaczenie ma kwestia, czy umowa kredytu przedstawia

w sposób przejrzysty powód i szczególne cechy mechanizmu zamiany waluty

obcej, a także stosunek pomiędzy tym mechanizmem a mechanizmem

przewidzianym w innych warunkach umowy, tak aby konsument był w stanie

zrozumieć, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego

z tej umowy konsekwencje ekonomiczne (pkt 49). Istotne jest zatem to, czy w

I CSK 3752/24

6

świetle całokształtu istotnych okoliczności faktycznych, w tym reklamy i informacji

dostarczonych przez kredytodawcę w ramach negocjacji danej umowy kredytu,

właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i racjonalny przeciętny

konsument może nie tylko dowiedzieć się o istnieniu wahań kursów wymiany

ogólnie obserwowanych na rynku walutowym, ale również oszacować - potencjalnie

istotne - konsekwencje ekonomiczne, jakie ma dla niego zastosowanie kursu

sprzedaży przy obliczaniu rat kredytu, którymi zostanie ostatecznie obciążony, a w

rezultacie także całkowity koszt zaciągniętego przez siebie kredytu (pkt 50).

Wprawdzie Trybunał dostrzegł, że kurs wymiany zmienia się w długim okresie i w

przypadku umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej na okres 40 lat

kredytodawca nie może przewidzieć zmiany obciążenia finansowego, jakie może

pociągnąć za sobą mechanizm indeksacji przewidziany w umowie (pkt 51),

jednakże stwierdził, iż okoliczność ta nie może uzasadniać niewskazania w

postanowieniach umowy oraz w ramach informacji dostarczonych przez

przedsiębiorcę w trakcie negocjacji umowy kryteriów stosowanych przez bank w

celu ustalenia kursu wymiany mającego zastosowanie do obliczania rat spłaty, co

umożliwiłoby konsumentowi określenie w każdej chwili tego kursu wymiany (pkt

53). Konsument bowiem musi móc zrozumieć, do czego się zobowiązuje,

zwłaszcza co do sposobu obliczenia rat spłaty kredytu, który zaciąga (pkt 54). W

rezultacie Trybunał stwierdził, że art. 5 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten

sposób, iż treść klauzuli umowy kredytu zawartej między przedsiębiorcą a

konsumentem ustalającej cenę zakupu i sprzedaży waluty obcej, do której kredyt

jest indeksowany, powinna, na podstawie jasnych i zrozumiałych kryteriów,

umożliwić właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie uważnemu i

racjonalnemu konsumentowi zrozumienie sposobu ustalania kursu wymiany waluty

obcej stosowanego w celu obliczenia kwoty rat kredytu, w taki sposób, aby

konsument miał możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić kurs wymiany

stosowany przez przedsiębiorcę (pkt 55, teza). Przypominając również, że

przestrzeganie wymagania transparentności postanowienia stanowi jeden z

czynników, które sąd krajowy powinien wziąć pod uwagę przy dokonywaniu oceny

abuzywności tego postanowienia na podstawie art. 3 ust. 1 tej dyrektywy 93/13 (pkt

58), Trybunał zasugerował, iż przedmiotowe postanowienie dotyczące indeksacji,

I CSK 3752/24

7

niepozwalające konsumentowi na samodzielne określenie w każdej chwili kursu

wymiany stosowanego przez przedsiębiorcę, ma abuzywny charakter (pkt 64).

Sąd Najwyższy wielokrotnie wypowiadał się także - z uwzględnieniem m.in.

zasady proporcjonalności - co do tego, czy bez dotkniętych abuzywnością tzw.

klauzul przeliczeniowych umowa kredytu indeksowanego do waluty obcej może

nadal obowiązywać, wskazując, że wyeliminowanie tych klauzul prowadzi także do

upadku klauzuli ryzyka walutowego, charakterystycznego dla umowy kredytu

indeksowanego do waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki

oprocentowania ze stawką LIBOR, co jest równoznaczne z tak daleko idącym

przekształceniem umowy, iż należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie i

charakterze niż zamierzone przez strony, choćby nadal chodziło tu tylko o inny

podtyp czy wariant umowy kredytu (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11

grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20, z dnia 13 kwietnia

2022 r., II CSKP 15/22, niepubl., z dnia 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i II CSKP

382/22, niepubl., z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, niepubl, z dnia 20 maja

2022 r., II CSKP 796/22, niepubl., z dnia 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22,

niepubl., z dnia 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, niepubl., z dnia 31 stycznia

2023 r., II CSKP 941/22, niepubl., z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22,

niepubl., z dnia 10 marca 2023 r., II CSKP 1017/22, niepubl., z dnia 27 kwietnia

2023 r., II CSKP 1016/22, niepubl., z dnia 25 maja 2023 r., II CSKP 1311/22,

niepubl., z dnia 6 czerwca 2023 r., II CSKP 1159/22, niepubl., z dnia 25 lipca 2023

r., II CSKP 1487/22, niepubl., z dnia 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22, niepubl., z

dnia 8 listopada 2023 r., II CSKP 1530/22, niepubl., z dnia 21 listopada 2023 r., II

CSKP 1675/22 i II CSKP 701/23, niepubl., z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP

1460/22, niepubl. i z dnia 24 stycznia 2024 r., II CSKP 1496/22, niepubl.). Rzecz

bowiem w tym, że bez postanowień określających sposób wyznaczenia kursu

miarodajnego dla przeliczenia złotówki na franki szwajcarskie i na odwrót (bez

uzupełnienia związanej z tym luki), klauzule przewidujące indeksację

(ucieleśniające też ryzyko walutowe), w ogóle nie mogą wywrzeć skutku (por. np.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, z dnia 25 lipca

2023 r., II CSKP 1487/22 i z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22). Właśnie

dlatego w orzecznictwie Sądu Najwyższego zwraca się uwagę na ścisłe powiązanie

I CSK 3752/24

8

klauzuli ryzyka walutowego i klauzuli spreadowej (por. wyroki Sądu Najwyższego z

dnia 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, OSP 2021, z. 2, poz. 7, z dnia 10 maja

2022 r., II CSKP 285/22, z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, z dnia 13 maja

2022 r., II CSKP 464/22, niepubl., z dnia 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22,

niepubl., z dnia 28 października 2022 r., II CSKP 902/22 i II CSKP 910/22, niepubl.,

z dnia 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z dnia 26 stycznia 2023 r., II CSKP

722/22, z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, z dnia 8 marca 2023 r., II CSKP

1095/22, z dnia 12 kwietnia 2023 r., II CSKP 1531/22, z dnia 18 kwietnia 2023 r., II

CSKP 1511/22, z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, z dnia 29 listopada 2023

r., II CSKP 1460/22 i II CSKP 1753/22 oraz z dnia 6 września 2024 r., II CSKP

1644/22, niepubl.). Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul

utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe (por.

np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD

2021, z. B, poz. 20, z dnia 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, niepubl., z dnia 10

maja 2022 r., II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22, niepubl., z dnia 13 maja 2022 r., II

CSKP 293/22, niepubl, z dnia 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22, niepubl., z dnia 8

listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, niepubl., z dnia 26 stycznia 2023 r., II CSKP

722/22, niepubl., z dnia 31 stycznia 2023 r., II CSKP 941/22, niepubl., z dnia 20

lutego 2023 r., II CSKP 809/22, niepubl., z dnia 10 marca 2023 r., II CSKP 1017/22,

niepubl., z dnia 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1016/22, niepubl., z dnia 25 maja 2023

r., II CSKP 1311/22, niepubl., z dnia 6 czerwca 2023 r., II CSKP 1159/22, niepubl.,

z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, niepubl., z dnia 28 lipca 2023 r., II CSKP

611/22, niepubl., z dnia 8 listopada 2023 r., II CSKP 1530/22, niepubl., z dnia 21

listopada 2023 r., II CSKP 1675/22 i II CSKP 701/23, niepubl., z dnia 29 listopada

2023 r., II CSKP 1460/22, niepubl. i II CSKP 1753/22, z dnia 19 stycznia 2024 r., II

CSKP 874/22, niepubl., z dnia 24 stycznia 2024 r., II CSKP 1496/22, niepubl. oraz z

dnia 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl.). Jeżeli zaś bez niedozwolonych

postanowień umownych umowa nie może obowiązywać, a nie są spełnione

przesłanki uzupełnienia luki przez regulację zastępczą i konsument nie wyraził

świadomie i swobodnie woli sanowania postanowienia, umowa jest trwale

bezskuteczna (nieważna), a podstawą tej nieważności jest art. 58 k.c. (por. wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 16 września 2021 r., I CSKP 166/21, niepubl., z dnia 25

I CSK 3752/24

9

lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, niepubl., z dnia 25 października 2023 r., II CSKP

820/23, z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, niepubl. oraz z dnia 6 września

2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl.).

Sąd Najwyższy wskazywał też - zgodnie z wiążącymi wskazówkami

wynikającymi z judykatury Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej - jakie

przesłanki muszą być spełnione, aby niedozwolone postanowienie umowne

odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej (w umowie kredytu

indeksowanego czy denominowanego) mogło zostać zastąpione innym sposobem

określenia kursu waluty obcej. W szczególności w uzasadnieniu uchwały składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego - zasada prawna - z dnia 7 maja 2021 r., III

CZP 6/21 (OSNC 2021, Nr 9, poz. 56) wskazano, że zastąpienie takie wchodzi w

rachubę tylko wtedy, gdy (koniunkcja przesłanek): 1) po wyłączeniu klauzuli

abuzywnej umowa nie może obowiązywać, o czym decyduje obiektywne podejście

w świetle prawa krajowego, a zatem wola jednej ze stron, w tym konsumenta, nie

ma w tym zakresie rozstrzygającego znaczenia (por. też wyroki Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 15 marca 2012 r., C-453/10, Jana

Pereničova, pkt 33-34, z dnia 14 marca 2019 r., C-118/17, Zsuzsanna Dunai, pkt

40, 51, z dnia 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179, Abanca Corporación Bancaria,

pkt 57, z dnia 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak, pkt 39-41, z dnia 29

kwietnia 2021 r., C-19/20, I.W. i R.W., pkt 83, 89, z dnia 2 września 2021 r., C-

932/19, OTP Jelzálogbank i in., pkt 49-50, z dnia 8 września 2022 r., C-80/21, C-

81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 74, z dnia 8 września 2022 r., w połączonych

sprawach C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 67, 74 oraz z dnia 12

października 2023 r., C-645/22, Luminor Bank, pkt 29, 37); 2) całkowity upadek

umowy naraża konsumenta na „szczególnie niekorzystne konsekwencje”, w świetle

okoliczności istniejących lub możliwych do przewidzenia w czasie sporu (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 2023 r., II CSKP 617/22, niepubl.; por. też

wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 3 października 2019 r.,

C-260/18, Kamil Dziubak, pkt 51, z dnia 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-

82/21, D.B.P., pkt 67, z dnia 27 kwietnia 2023 r., C-705/21, AxFina Hungary, pkt 41

oraz z dnia 23 listopada 2023 r., C-321/22, Provident Polska, pkt 87), z

uwzględnieniem rzeczywistych i bieżących interesów konsumenta i z

I CSK 3752/24

10

zastrzeżeniem, że „do celów tej oceny decydująca jest wola wyrażona przez

konsumenta w tym względzie” w tym sensie, że jeżeli sąd poinformował

konsumenta w sposób obiektywny i wyczerpujący o skutkach prawnych oraz

szczególnie szkodliwych skutkach ekonomicznych, jakie może mieć dla niego

unieważnienie umowy, sąd ten nie może, po uwzględnieniu jego woli stwierdzenia

nieważności umowy, sprzeciwić się zrzeczeniu się przez niego ochrony przyznanej

im przez dyrektywę 93/13 (por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

z dnia 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 78 w związku z

pkt 74-75, z dnia 16 marca 2023 r., C-6/22, M.B.,U.B.,M.B. przeciwko X S.A. (M.B. i

in.), pkt 43-45 i teza oraz z dnia 12 października 2023 r., C-645/22, Luminor Bank,

pkt 29; postanowienie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 18

października 2023 r., C-117/23, Eurobank Bulgaria, pkt 66), a z drugiej strony sąd

nie może chronić konsumenta przed upadkiem umowy, jeżeli ocenia, że nie naraża

on go na „szczególnie niekorzystne konsekwencje”, choćby konsument domagał się

tej ochrony (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 12

października 2023 r., C-645/22, Luminor Bank, pkt 38, 40-41); 3) istnieje przepis

dyspozytywny albo przepis „mający zastosowanie, gdy strony danej umowy wyrażą

na to zgodę”, który mógłby zastąpić wyłączone niedozwolone postanowienie

umowne, umożliwiając utrzymanie umowy (z korzyścią dla konsumenta); jeżeli

niedozwolone postanowienie umowne odzwierciedlało obowiązujący przepis

ustawowy mający zastosowanie w przypadku porozumienia stron, w rachubę

wchodzi także zastąpienie niedozwolonego postanowienia „tym stanowiącym punkt

odniesienia przepisem ustawowym w nowym brzmieniu przyjętym już po zawarciu

umowy” (por. np. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 26

marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17 Abanca Corporación Bancaria, pkt 59-64 i teza).

In casu zaś powódka - po pouczeniu o konsekwencjach abuzywności - nie

zaakceptowała następczo wadliwego postanowienia, a tym samym nie uznała, iż

całkowity upadek umowy naraża ją na „szczególnie niekorzystne konsekwencje”.

Sąd Najwyższy, pod wypływem orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej, wypowiadał się również – także w kontekście postulatu ograniczenia

zakresu abuzywności tzw. klauzul spreadowych - co do dopuszczalności oceny

abuzywności fragmentów postanowień (postanowień rozumianych jako jednostki

I CSK 3752/24

11

redakcyjne), wskazując, że przepisy dyrektywy 93/13 stoją na przeszkodzie temu,

żeby uznany za nieuczciwy warunek został częściowo utrzymany w mocy przez

usunięcie elementów przesądzających o jego nieuczciwym charakterze, w

przypadku gdyby to usunięcie sprowadzało się do mającej wpływ na istotę tych

warunków zmiany ich treści i że jedynie wtedy, gdyby nieuczciwy element warunku

stanowił zobowiązanie umowne odrębne od pozostałych postanowień, które

mogłoby być przedmiotem zindywidualizowanego badania jego nieuczciwego

charakteru, sąd krajowy mógłby go usunąć (por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości

Unii Europejskiej z dnia 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, Bank BPH, pkt 70-71, z dnia

8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 63-64 i teza oraz z dnia

23 listopada 2023 r., C-321/22, Provident Polska, pkt 89-90; por. też wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 8 marca 2023 r., II CSKP 617/22, niepubl., z dnia 25

października 2023 r., II CKSP 820/23, niepubl. oraz z dnia 29 listopada 2023 r., II

CSKP 1460/22 i II CSKP 1753/22, niepubl.); reguła ta została odniesiona również

do różnych postanowień tego samego warunku (por. wyrok Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 23 listopada 2023 r., C-321/22, Provident

Polska, pkt 91-93, 96). Sąd Najwyższy wyjaśnił przy tym, że nie ma podstaw do

przyjęcia, iż postanowienia przewidujące przeliczenie kwoty wypłaconych w

złotówkach środków kredytowych na CHF na podstawie kursu kupna waluty CHF z

tabeli kursowej banku oraz przeliczenie rat kapitałowo-odsetkowych spłacanych w

zł według kursu sprzedaży CHF z tabeli kursowej Banku, zawierały – każde z nich -

różne i odrębne zobowiązania umowne. Wyeliminowanie z tych postanowień

odwołania do spornych Tabel oznaczałoby, że przewidywałyby one przeliczenie

wypłat czy spłat złotówkowych na CHF, jednakże nie wskazywały kursu

miarodajnego dla tych przeliczeń. Zważywszy zaś, że bez wskazania miarodajnego

kursu przeliczenie takie jest niemożliwe, należy uznać, iż usunięcie odesłania do

Tabel wpływałoby na istotę postanowień indeksacyjnych, gdyż nie pozwalałoby one

na określenie wysokości spłat złotówkowych. Odesłania te nie mogą być

przedmiotem odrębnego badania pod kątem abuzywności także dlatego, że w

żadnym razie nie kształtują odrębnych obowiązków, lecz stanowią istotną część

mechanizmu indeksacji, który - jako całość - decyduje o wysokości spłat

obciążających kredytobiorcę (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 25 października

I CSK 3752/24

12

2023 r., II CKSP 820/23, z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22 i II CSKP

1753/22 oraz z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, niepubl.).

Wątpliwość odnosząca się do uznania spornych klauzul za indywidualnie

negocjowane wykracza poza poczynione w sprawie ustalenia faktyczne, gdyż

zakłada, że in casu konsument miał możliwość ich negocjacji lub wybrania spośród

kilku alternatywnie przedstawionych propozycji postanowień, tymczasem w sprawie

nie ustalono, iż powódka miała realną możliwość oddziaływania na treść tych

klauzul (okoliczność, że konsument znał treść danego postanowienia i rozumiał je,

nie jest wystarczająca). Jest to zgodne z interpretacją przyjmowaną przez Sąd

Najwyższy, który wyjaśnił, że dla zrealizowania przesłanki rzeczywistego wpływu

konsumenta na treść postanowień umownych konieczne jest udowodnienie

wspólnego ustalenia ostatecznego brzmienia klauzuli, w wyniku rzetelnych

negocjacji w ramach, których konsument miał realny wpływ na treść określonego

postanowienia umownego, chyba że zostało ono sformułowane przez konsumenta i

włączone do umowy na jego żądanie (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

6 marca 2019 r., I CSK 462/18, niepubl.). Wyjaśnił również, że dokonanie przez

konsumenta wyboru między różnego rodzaju umowami oferowanymi przez bank

nie stanowi formy indywidualnego uzgodnienia postanowień umowy w rozumieniu

art. 3851 § 1 i 3 k.c., nie świadczy bowiem o rzeczywistym wpływie konsumenta na

treść postanowień umowy, którą wiąże się z bankiem (por. wyrok Sądu

Najwyższego z 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1027/22, niepubl., postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 28 września 2023 r., I CSK 6388/22, niepubl., z dnia 5

października 2023 r., I CSK 420/23, niepubl. i z dnia 9 sierpnia 2024 r., I CSK

1807/23 i I CSK 1849/23, niepubl.). Istotne jest to, czy konsument wywarł na treść

postanowienia rzeczywisty wpływ (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 maja

2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.).

Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy

postanowił, jak w sentencji.

I CSK 3752/24

13

Roman Trzaskowski

(M.M.)

[a.ł]