Kredyt indeksowany do waluty obcej. SN nie przyjął skargi banku

I CSK 3822/24

2

W skardze kasacyjnej wywiedzionej od wyroku Sądu Apelacyjnego

w Gdańsku z 11 marca 2024 r. pozwany Bank w W. wniósł o przyjęcie skargi do

rozpoznania na podstawie art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.

Zdaniem skarżącego w sprawie występują następujące istotne zagadnienia

prawne:

1) Czy możliwe jest ustalenie nieważności umowy kredytu indeksowanego

do waluty obcej wskutek uznania przez sąd, że postanowienia umowy kredytu

dotyczące sposobu ustalania kursu waluty obcej przez odesłanie do tabeli kursowej

stosowanej przez bank są sprzeczne z ustawą, zasadami współżycia społecznego,

jeżeli po ich usunięciu treść umowy nie wykracza poza granice swobody umów

w rozumieniu art. 3531 k.c. ani nie jest sprzeczna z treścią art 69 ust. 1 i 2 ustawy

z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe w brzmieniu sprzed nowelizacji

dokonanej ustawą z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz

niektórych innych ustaw?

2) Czy art. 358 k.c. w brzmieniu obowiązującym w dacie zawarcia umowy

może na zasadzie art. 56 k.c. zostać zastosowany jako przepis dyspozytywny

wprowadzając w miejsce postanowień umowy i regulaminu wyeliminowanych

ze stosunku prawnego z powodu nieważności, postanowienia wynikające

z ogólnych przepisów k.c.?

Skarżący podniósł ponadto, że istnieje potrzeba wykładni przepisów

prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności

w orzecznictwie sądów, tj.:

1) art. 3851 § 1,3 i 4 k.c. w zakresie możliwości uznania za indywidualnie

uzgodnione takiego postanowienia, którego treść konsument miał możliwość

negocjowania lub wybrania spośród kilku alternatywnie przedstawionych propozycji

postanowień, a nie przejawił takiej woli; w konsekwencji przyjęcie, że konsument

zaakceptował jego treść w postaci zaproponowanej przez przedsiębiorcę

i w związku z tym nie miał woli modyfikacji postanowień umowy zaoferowanej mu

przez przedsiębiorcę;

2) art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 58 § 1 i 3 k.c. zw. z art. 358 § 1 i 2 k.c.

w zw. z art. 56 k.c., w zakresie możliwości: stwierdzenia przez sąd nieuczciwości

I CSK 3822/24

3

tylko niektórych elementów warunku umownego w postaci klauzuli indeksacyjnej

(klauzuli ryzyka walutowego/waloryzacyjnej), tj. przez eliminację zapisu umownego

wyłącznie w zakresie wyliczenia wysokości zobowiązania kredytobiorcy oraz

ustalenia wysokości poszczególnych rat kredytu i ich zaliczenia na poczet

zobowiązania kredytowego z zastosowaniem tabeli kursowej stosowanej przez

bank (klauzuli przeliczeniowej) oraz zastąpienia go innym sposobem określenia

kursu waluty obcej wynikającym z przepisów prawa lub zwyczajów, np.

jednoznacznym postanowieniem odnoszącym się do średniego kursu banku

centralnego (NBP) w brzmieniu obowiązującym w dacie zawarcia umowy, co nie

rodziłoby potrzeby zastąpienia wyeliminowanej treści jakimkolwiek przepisem

prawa.

Powodowie wnieśli o odmowę przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania

i zasądzenie na ich rzecz kosztów zastępstwa procesowego według norm

przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną

do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, potrzeba

wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub

skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Za istotne zagadnienie prawne w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. uznaje

się zagadnienie dotychczas nierozstrzygnięte w orzecznictwie, a zatem takie, które

cechuje się przymiotem nowości i którego wyjaśnienie może sprzyjać rozwojowi

prawa (zob. np. postanowienia SN: z 21 stycznia 2022 r., I CSK 1285/22;

z 24 kwietnia 2023 r., I CSK 4950/22; z 20 grudnia 2023 r., I CSK 4003/23).

Problemy przedstawione przez skarżącego, na tle ustaleń faktycznych

poczynionych w przedmiotowej sprawie, nie spełniają powyższych wymagań,

ponieważ na obecnym etapie rozwoju orzecznictwa sądowego w sprawach

dotyczących konsumenckich kredytów hipotecznych denominowanych lub

indeksowanych do waluty obcej (w szczególności franka szwajcarskiego) nie mają

już one przymiotu nowości.

I CSK 3822/24

4

W szczególności trzeba zwrócić uwagę na uchwałę całej Izby Cywilnej Sądu

Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118),

w której Sąd ten wyjaśnił m.in. że w razie uznania, że postanowienie umowy

kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu

określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne

i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce

tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający

z przepisów prawa lub zwyczajów oraz przyjął, że w razie niemożliwości ustalenia

wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub

denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie.

Na podstawie art. 87 § 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie

Najwyższym uchwała ta ma moc zasady prawnej i wiąże Sąd Najwyższy

w niniejszej sprawie.

Tym samym Sąd Najwyższy potwierdził przyjmowane wcześniej stanowisko,

że nie ma możliwości odwołania się w celu wypełnienia luki w przedmiotowej

umowie kredytu do art. 358 § 2 k.c. lub art. 24 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r.

o Narodowym Banku Polskim (zob. np. postanowienie SN z 7 czerwca 2023 r.,

I CSK 913/23).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono już, że postanowienia

umowy (regulaminu), określające zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego

kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą,

pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter

niedozwolonych postanowień umownych. Ugruntowane jest także stanowisko,

według którego, jeżeli eliminacja niedozwolonego postanowienia umownego

doprowadzi do takiej deformacji regulacji umownej, że na podstawie pozostałej jej

treści nie da się odtworzyć treści praw i obowiązków stron, to nie można przyjąć,

iż strony pozostają związane pozostałą częścią umowy (zob. np. wyroki SN:

z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 27 lipca 2021 r., V CSKP 49/21; z 3 lutego

2022 r., II CSKP 459/22).

Wyeliminowanie z łączącej strony umowy abuzywnych postanowień

umownych wymaga dokonania oceny czy umowa w pozostałym zakresie jest

I CSK 3822/24

5

możliwa do utrzymania (zob. postanowienie SN z 27 marca 2025 r., I CSK 706/24).

Sąd Apelacyjny kwestię tę rozważył uznając, że obowiązywanie przedmiotowej

umowy po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków jest niemożliwe.

Należy także zauważyć, że jak wielokrotnie wskazywał Sąd Najwyższy,

przepisy dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych

warunków w umowach konsumenckich (dalej: „dyrektywa 93/13”) gwarantują

konsumentom ochronę ukierunkowaną na zniechęcanie przedsiębiorców do

wykorzystywania w zawieranych umowach nieuczciwych postanowień umownych.

Nieważność umowy mieści się w zakresie sankcji, jaką dyrektywa przewiduje

w związku z wykorzystywaniem przez przedsiębiorcę nieuczciwych postanowień

umownych (zob. np. postanowienie SN z 27 listopada 2023 r., I CSK 4821/22).

W wyroku z 26 marca 2019 r. (C-70/17 i C-179/17, Abanca Corporación Bancaria

SA i Bankia SA) TSUE wykluczył, aby sąd krajowy mógł zmieniać treść

nieuczciwych warunków zawartych w umowach. W świetle orzecznictwa TSUE,

w razie stwierdzenia abuzywności klauzuli ryzyka walutowego utrzymanie umowy

„nie wydaje się możliwe z prawnego punktu widzenia”, co dotyczy także klauzul

przeliczeniowych przewidujących spread walutowy (zob. wyroki TSUE: z 14 marca

2019 r., Zsuzsanna Dunai przeciwko ERSTE Bank Hungary Zrt., C-118/17;

z 5 czerwca 2019 r., GT przeciwko HS, C-38/17).

Obecnie nie budzi już wątpliwości, że art. 3851 i n. k.c. wprowadzają

instrument wzmocnionej względem zasad ogólnych kontroli postanowień

narzuconych przez przedsiębiorcę konsumentom, uzupełniony szczególną sankcją

mającą niwelować niekorzystne skutki zastosowania klauzul abuzywnych. Z tych

względów przepisy te mają pierwszeństwo względem przepisów regulujących

naruszenia ograniczeń swobody umów wynikające z zasad współżycia

społecznego (art. 58 § 2 k.c.) i właściwości (natury) stosunku prawnego (art. 3531

k.c.) oraz konsekwencje tych naruszeń, co nie oznacza, że skutkiem stwierdzenia

abuzywności postanowienia umownego nie może być nieważność umowy (zob.

wyrok SN z 12 kwietnia 2023 r., II CNPP 11/22, i orzecznictwo powołane w jego

uzasadnieniu). Samo postanowienie umowne przyznające bankowi uprawnienie

do posługiwania się tabelą określająca kurs waluty, nie pozostaje jednak

w sprzeczności z zasadą swobody umów, nie narusza zasad współżycia

I CSK 3822/24

6

społecznego i nie jest sprzeczne z naturą zobowiązania wynikającego z zawarcia

umowy kredytowej (art. 3531 k.c.). Podobnie należy ocenić zamieszczenie

w umowie kredytowej klauzuli przeliczeniowej służącej określeniu wysokości

zobowiązania kredytobiorcy przy wykorzystaniu kursu takiej waluty jak CHF (zob.

wyrok SN z 10 czerwca 2025 r., II CSKP 665/23).

Powołanie się na potrzebę wykładni przepisów budzących poważne

wątpliwości (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.) wymaga wykazania, że określony przepis

prawa, mimo że budzi poważne wątpliwości, nie doczekał się wykładni albo

niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane przez skarżącego rozbieżności

w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub podobnych stanów faktycznych,

które należy przytoczyć.

Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w postanowieniu z 20 września 2023 r., I CSK

5136/22, potrzeba, o której mowa w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. oznacza, że określony

przepis, istotny z punktu widzenia podstawy prawnej zaskarżonego orzeczenia,

może być rozumiany na różne sposoby, a orzecznictwo i nauka prawa albo nie

wypracowały w tym przedmiocie żadnego poglądu, albo prezentują rozbieżne

stanowiska. W konsekwencji przyjąć należy, że nie istnieje potrzeba wykładni

przepisów prawa, podobnie jak nie występuje w sprawie istotne zagadnienie

prawne, jeżeli Sąd Najwyższy co do podnoszonych kwestii wyraził już swój pogląd

we wcześniejszym orzecznictwie, a nie zachodzą okoliczności uzasadniające

zmianę przyjętego stanowiska (zob. m.in. postanowienia SN: z 23 kwietnia 2015 r.,

I CSK 691/14; z 30 listopada 2023 r., I CSK 6472/22).

Wywody skarżącego nie czynią zadość wskazanym wymaganiom; przepisy

przywołane przez pozwanego zostały już bowiem wielokrotnie omówione przez Sąd

Najwyższy.

Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy, w celu ustalenia, czy konkretne postanowienie

umowne jest "nieuzgodnione indywidualnie", należy zbadać, czy konsument miał

na treść danego postanowienia "rzeczywisty wpływ" (art. 3851 § 3 zd. 1 k.c.).

Nie wystarczy wykazać, że druga strona umowy dowiedziała się o treści klauzuli

w odpowiednim czasie. Dowód zaistnienia okoliczności indywidualnego

uzgodnienia treści postanowienia umowy lub wzorca umownego nie dotyczy

I CSK 3822/24

7

przy tym jedynie faktu prowadzenia w tym przedmiocie między stronami negocjacji,

lecz wspólnego ustalenia ostatecznego brzmienia klauzuli (osiągnięcia konsensu)

w wyniku "rzetelnych i wyrównanych negocjacji". Nie może o tym zawsze

decydować wzmianka o indywidualnym uzgodnieniu, która w niektórych

przypadkach ma za zadanie jedynie stworzyć pozór wspólnych ustaleń (zob. wyrok

SN z 10 października 2025 r., II CSKP 198/24).

Innymi słowy do zrealizowania przesłanki rzeczywistego wpływu konsumenta

na treść postanowień umownych (art. 3851 § 3 k.c.) konieczne jest udowodnienie

wspólnego ustalenia ostatecznego brzmienia klauzuli, w wyniku rzetelnych

negocjacji, w ramach których konsument miał realny wpływ na treść postanowienia

umownego, chyba że zostało ono sformułowane przez konsumenta i włączone

do umowy na jego żądanie, a dokonanie przez konsumenta wyboru między

różnego rodzaju umowami (wzorcami umów) oferowanymi przez bank nie stanowi

formy indywidualnego uzgodnienia postanowień umowy w rozumieniu art. 3851 § 1

i 3 k.c. (zob. postanowienie SN z 28 listopada 2025 r., I CSK 3163/24).

Ponadto z ustaleń faktycznych zaakceptowanych przez Sąd Apelacyjny,

którymi to ustaleniami Sąd Najwyższy jest związany (art. 39813 § 2 k.p.c.) wynika,

że sporna umowa została sporządzona przez bank na standardowym wzorcu,

a powodowie mieli jedynie wpływ na kwotę udzielonego kredytu i okres

kredytowania. O braku rzeczywistego wpływu powodów na treść poszczególnych

postanowień umownych świadczą również okoliczności jej zawarcia. Umowa

została bowiem przedstawiona powodom do przeczytania w wersji gotowej

do podpisu w placówce banku, przygotowanej według standardowego wzorca.

Sporne klauzule waloryzacyjne zostały przy tym zamieszczone w oddzielnym

regulaminie, który co oczywiste nie mógł być przedmiotem negocjacji. Treść

stosunku prawnego stron nie była zatem efektem pertraktacji.

Na ocenę przedmiotowej kwestii wpływ ma również okoliczność, że z ustaleń

poczynionych w sprawie wynika także, że powodowie nie zostali należycie

pouczeni o ryzyku walutowym - nie przedstawiono im żadnych symulacji wysokości

zadłużenia i wysokości raty w przypadku znacznego wzrostu kursu waluty obcej.

I CSK 3822/24

8

Co do punktu drugiego zauważyć należy, że pozwany w uzasadnieniu

przesłanki zamieszczonej w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. powtarza częściowo

argumenty zaprezentowane już przy zagadnieniach prawnych, które jak wykazano

powyżej okazały się chybione. Ponadto brak w uzasadnieniu przyczyny kasacyjnej

z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. powołania aktualnego na dzień wniesienia skargi

kasacyjnej orzecznictwa Sądu Najwyższego z lat 2020-2024 oraz dostępnego

piśmiennictwa dotyczącego przedmiotowej materii sprawia, że nie można przyjąć,

że pozwany wyjaśnił – co jest niezbędne – z jakich powodów dotychczasowy

dorobek doktryny i orzecznictwa jest niewystarczający dla dokonania wykładni

wskazanych w skardze przepisów (zob. postanowienie SN z 21 września 2023 r.,

I CSK 2353/23).

Stanowisko wyrażone w powołanych w skardze kasacyjnej wyrokach SN

z 19 września 2023 r. w sprawach: II CSKP 1627/22, II CSKP 1495/22, i II CSKP

1110/22 ma charakter odosobniony. Innych orzeczeń Sądu Najwyższego

pochodzących z przywołanego okresu skarżący nie powołał.

Nieuprawnione byłoby zastąpienie przez sąd postanowień niedozwolonych

innymi, polegającymi np. na odwołaniu się do kursu walut stosowanego przez

Narodowy Bank Polski. Możliwość takiej zmiany umowy przez sąd stałaby

w sprzeczności z celami prewencyjnymi dyrektywy 93/13, gdyż przedsiębiorcy

wiedzieliby, że nawet w razie zastosowania klauzuli niedozwolonej umowa zostanie

skorygowana przez sąd w sposób możliwie najpełniej odpowiadający ich woli,

a jednocześnie dopuszczalny w świetle przepisów o niedozwolonych

postanowieniach umownych (zob. np. wyrok SN z 30 czerwca 2022 r., II CSKP

656/22; postanowienie SN z 20 października 2023 r., I CSK 1696/23).

W sprawie nie zachodzi także nieważność postępowania, którą Sąd

Najwyższy bierze pod rozwagę - w granicach zaskarżenia - z urzędu (art. 39813 § 1

k.p.c.).

Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł,

jak w sentencji.

I CSK 3822/24

9

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1,

11 i 3 w zw. z art. 99 w zw. z art. 108 § 1 w zw. z art. 39821 w zw. z art. 391 § 1

k.p.c.

Maciej Kowalski

(a.z.)

[SOP]