Wykonawca dochodził od gminy zwrotu sumy gwarancji za 1,9 mln zł. SN odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej

Wyrokiem z 13 lipca 2016 r. Sąd Okręgowy w Krakowie oddalił powództwo

wykonawcy przeciwko inwestorowi, w tym o zapłatę 1 885 673,63 zł tytułem zwrotu

sumy pobranej przez inwestora z gwarancji ubezpieczeniowej, wykupionej przez

wykonawcę, wbrew warunkom łączącej strony umowy o roboty budowlane, oraz

o zapłatę 385 762,33 zł tytułem odsetek od sumy 1 885 673,63 zł (razem

2 271 435,96 zł). Sąd Apelacyjny w Krakowie wyrokiem z 10 marca 2017 r. oddalił

apelację wykonawcy. Sąd drugiej instancji uznał, że umowa stron wygasła per facta

concludentia, a tym samym inwestorowi nie przysługiwała kara umowna, zapłacona

przez gwaranta, za odstąpienie od umowy z przyczyn obciążających wykonawcę.

Jednak wykonawca dochodził zapłaty sumy wypłaconej przez gwaranta tytułem

I CSK 3934/23

2

bezpodstawnego wzbogacenia inwestora, a suma ta może przysługiwać

zlecającemu gwarancję co najwyżej tytułem naprawienia szkody.

Na skutek skargi kasacyjnej powodowego wykonawcy Sąd Najwyższy

wyrokiem z 23 października 2019 r. uchylił zaskarżony wyrok w części oddalającej

apelację, tj. co do sumy 2 271 435,96 zł z odsetkami. Sąd Najwyższy wskazał,

że roszczenie wykonawcy motywowane faktem spełnienia przez gwaranta

świadczenia na rzecz beneficjenta gwarancji (pozwanego inwestora) w warunkach,

gdy było ono bezpodstawnie przez niego uzyskane, może być traktowane jako

szkoda wykonawcy. W ocenie Sądu Najwyższego nie jest też wykluczone, aby

w tych okolicznościach wykonawca mógł się domagać zwrotu tego uzyskanego

przez inwestora bez podstawy prawnej świadczenia na podstawie przepisów

o bezpodstawnym wzbogaceniu, skoro inwestor uzyskał w ten sposób korzyść

z realizacji gwarancji, mimo braku spełnienia warunków materialnych

uzasadniających przesunięcie majątkowe pomiędzy inwestorem i wykonawcą. Sąd

Najwyższy uznał, że chociaż zakład ubezpieczeń spełniając świadczenie

gwarancyjne doprowadził do umorzenia własnego zobowiązania wynikającego

z umowy pomiędzy nim a wykonawcą (zleceniodawcą gwarancji), to równocześnie

w ten sposób doszło do zarachowania tego świadczenia przez inwestora na poczet

świadczenia wykonawcy ze stosunku podstawowego, którym była umowa o roboty

budowlane.

Zasadniczą przyczyną uwzględnienia skargi kasacyjnej był błąd sądów obu

instancji w zakresie wykładni norm prawa materialnego tworzących instytucję

bezpodstawnego wzbogacenia. Polegał on na uznaniu, że nie została spełniona -

przez wypłatę świadczenia gwarancyjnego na rzecz inwestora - przesłanka

zubożenia strony powodowej. W tym kontekście Sąd Najwyższy zauważył, że nie

były ustalane żadne okoliczności faktyczne pozwalające ocenić jaki charakter miała

gwarancja ubezpieczeniowa udzielona przez ubezpieczyciela na podstawie umowy

z wykonawcą, a same zapisy umowy zawartej przez strony nie są wystarczające

dla dokonania ocen prawnych istotnych dla podjęcia rozstrzygnięcia. Te braki w

zakresie ustaleń nie pozwalały także na ocenę, jaka może być podstawa materialna

dochodzonego przez wykonawcę świadczenia zwrotnego. Jednak niezależnie od

tego, która z podstaw zostanie przyjęta, świadczenie gwarancyjne, o ile zostało

I CSK 3934/23

3

uzyskane przez inwestora bez merytorycznych podstaw, podlega zwrotowi na rzecz

wykonawcy.

Po wyroku Sądu Najwyższego Sąd Apelacyjny przekazał sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania. Wyrokiem z 26 lutego 2021 r. Sąd

Okręgowy w Krakowie zasądził od inwestora na rzecz wykonawcy 2 262 446,72 zł

z odsetkami od 30 stycznia 2015 r. i w pozostałej części powództwo oddalił.

Wyrokiem zaskarżonym niniejszą skargą kasacyjną Sąd Apelacyjny

w Krakowie, na skutek apelacji inwestora, oddalił powództwo w całości.

Sąd Apelacyjny ustalił, że powód jako wykonawca i pozwany jako inwestor

zawarli 12 grudnia 2011 r. umowę o roboty budowlane. Na mocy umowy o

udzielenie gwarancji ubezpieczeniowej, zawartej przez wykonawcę z

ubezpieczycielem, inwestor uzyskał gwarancję ubezpieczyciela zapłaty swoich

wszelkich roszczeń wobec wykonawcy, powstałych w okresie od 12 grudnia 2011 r.

do 12 października 2013 r., do sumy 1 885 672,63 zł, jeżeli staną się w tym czasie

wymagalne, a nie zostaną spełnione przez wykonawcę. Z dniem wypłaty

świadczenia gwarancyjnego ubezpieczyciel nabywał roszczenie zwrotne wobec

wykonawcy obejmujące sumę wypłaty, powiększoną o koszty realizacji gwarancji

oraz o odsetki ustawowe. Wykonawca zobowiązał się nieodwołalnie i

bezwarunkowo zapłacić gwarantowi tę sumę w terminie 7 dni od doręczenia mu

wezwania do zapłaty.

Inwestor zażądał od gwaranta wypłaty gwarancji powołując się przy tym na

nienależyte wykonywanie umowy. Inwestor wskazał na niewłaściwe wykonanie

zobowiązania, które miało polegać na składanych w ramach procedury

przetargowej nieprawdziwych danych o kondycji finansowej i majątkowej

wykonawcy oraz możliwości technicznych w zakresie terminowego oraz jakościowo

właściwego zrealizowania przedmiotu umowy. Mimo wezwań ze strony

zamawiającego o przyspieszenie postępu prac wykonawca nie realizował swoich

zobowiązań w stosunku do zamawiającego. Należy zatem uznać, że zamawiający

miał wszelkie podstawy by domagać się wypłaty gwarancji z tytułu nienależytego

wykonania umowy.

I CSK 3934/23

4

W toku wykonywania umowy wierzyciele wykonawcy złożyli wnioski

o ogłoszenie jego upadłości, co skutkowało wszczęciem postępowania

upadłościowego. Inwestor 14 listopada 2012 r. złożył wykonawcy oświadczenie

o odstąpieniu od umowy powołując się na wszczęcie postępowania

upadłościowego. Postępowanie zostało jednak umorzone z uwagi na cofnięcie

wniosków przez wierzycieli, którzy zostali zaspokojeni przez wykonawcę.

Następnie inwestor i podwykonawca ponownie złożyli wnioski o ogłoszenie

upadłości wykonawcy i postanowieniem z 12 grudnia 2013 r. została ogłoszona

upadłość wykonawcy, jednak 31 lipca 2014 r. postępowanie upadłościowe zostało

umorzone z uwagi na brak majątku upadłego, który pozwoliłby na zaspokojenie

kosztów postępowania.

Na wypadek uznania, że wykonawcy przysługuje dochodzona wierzytelność,

inwestor w toku procesu, 18 października 2021 r, złożył oświadczenie o potrąceniu

z dochodzoną wierzytelnością swojej wierzytelności w wysokości 5 703 721,84 zł

z tytułu nienależytego wykonania umowy o roboty budowlane.

Sąd drugiej instancji uznał, że złożenie wniosku o wypłatę świadczenia

gwarancyjnego przez ubezpieczyciela w wysokości 1 885 673,63 zł miało swoją

uzasadnioną podstawę i z tej przyczyny powództwo podlegało oddaleniu. Ponadto

wykonawca nie wykazał poniesienia szkody, która wynikałaby przyczynowo

z wypłaty inwestorowi świadczenia przez gwaranta, gdyż wykonawca nie zwrócił

gwarantowi sumy wypłaconej inwestorowi. Nawet gdyby gwarant wystąpił

w przyszłości z roszczeniem regresowym w stosunku do wykonawcy, mógłby on

skutecznie uchylić się od jego spełnienia podnosząc zarzut przedawnienia.

Wykonawca wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania ze względu

na:

1. wystąpienie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego: czy zleceniodawcy

gwarancji przysługuje wobec beneficjenta gwarancji roszczenie o zapłatę

bezpodstawnie wypłaconej sumy gwarancji, jeżeli zleceniodawca gwarancji nie

uiścił jeszcze tej sumy gwarantowi;

2. oczywistą zasadność skargi przez uwzględnienie zarzutu potrącenia

dochodzonej wierzytelności mimo niewymagalności roszczenia objętego

I CSK 3934/23

5

potrąceniem, a także naruszeniem następujących przepisów prawa materialnego

i procesowego:

- art. 386 § 4 k.p.c. w zw. z art. 3983 § 3 k.p.c. oraz w zw. z art. 176 ust 1

Konstytucji poprzez poczynienie przez Sąd Apelacyjny ustaleń dotyczących

zasadności istnienia wierzytelności zamawiającego objętej oświadczeniem

o potrąceniu;

- art. 65 § 1 k.c. w zw. z § 1 umowy o udzielenie gwarancji

ubezpieczeniowej;

- art. 471 k.c. w sytuacji, gdy odpowiedzialność zamawiającego względem

wykonawcy kształtowała się na podstawie stosunku umownego;

- art. 361 § 1 k.c. poprzez błędną jego wykładnie w zw. z art. 471 k.c.

polegającą na bezpodstawnym przyjęciu, że brak zapłaty przez wykonawcę

żądanej przez gwaranta kwoty oraz dotychczasowe niedochodzenie tego

roszczenia przez gwaranta na drodze sądowej od wykonawcy niweczy fakt

„poniesienia" szkody;

- art. 5 k.c., art. 117 § 1 i 2 k.c. oraz art. 123 § 1 pkt 2 k.c. w konsekwencji

nieuprawnionego uznania, że wykonawca z uwagi na upływ terminu przedawnienia

mógłby skutecznie uchylić się od spełnienia wierzytelności na rzecz gwaranta.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Jeżeli beneficjent gwarancji realizuje gwarancję z naruszeniem umowy

łączącej go ze zleceniodawcą gwarancji, to na podstawie art. 471 k.c. odpowiada

za szkodę wynikłą z naruszenia umowy. Tą szkodą co do zasady będzie suma

wypłacona przez gwaranta, którą to sumę zleceniodawca gwarancji powinien

zwrócić gwarantowi. Jeżeli nie są spełnione warunki odpowiedzialności z art. 471

k.c., to beneficjent gwarancji jest bezpodstawnie wzbogacony, jeżeli suma

wypłacona przez gwaranta nie przysługiwała beneficjentowi na mocy umowy

łączącej go ze zleceniodawcą gwarancji. Okoliczność, czy beneficjent rzeczywiście

zwrócił gwarantowi wypłaconą sumę, nie jest istotna. Artykuł 405 k.c. ustanawia

obowiązek wzbogaconego wydania korzyści uzyskanej bez podstawy prawnej, a

I CSK 3934/23

6

nie obowiązek zrekompensowania zubożenia. Także w przypadku

odpowiedzialności na podstawie art. 471 k.c. zwrócenie gwarantowi wypłaconej

gwarancji nie jest istotne. Szkodą zleceniodawcy jest dług wobec gwaranta.

Ewentualne późniejsze przedawnienie się tego długu nie ma wpływu na

odpowiedzialność beneficjenta gwarancji za realizację gwarancji wbrew umowie.

Zatem co do zasady powodowemu wykonawcy przysługuje roszczenie przeciwko

inwestorowi o zwrot sumy gwarancji i w tym zakresie uzasadnienie zaskarżonego

wyroku jest błędne.

Jednak Sąd odwoławczy jako przyczynę oddalenia powództwa wskazał

także swoją ocenę, że inwestor nie naruszył umowy realizując gwarancję, a suma

gwarancji pokryła szkodę inwestora wynikłą z niewykonywania przez wykonawcę

zamówionych robót budowlanych. Szkodą tą była różnica wynagrodzenia

zapłaconego wykonawcom zastępczym i niewypłaconej wykonawcy części jego

wynagrodzenia. Skarżący podważał skuteczność oświadczenia o potrąceniu tej

wierzytelności inwestora, lecz skuteczność potrącenia nie jest istotna, ponieważ

wierzytelność inwestora wobec wykonawcy o odszkodowanie wygasła do sumy

gwarancji przez zrealizowanie gwarancji. Oświadczenie o potrąceniu zostało

złożone tylko na wypadek uznania, że suma wypłacona przez gwaranta nie

naprawiła szkody inwestora do wysokości gwarancji. Przy tym prawidłowość

obliczenia przez inwestora wysokości swojej szkody nie jest przedmiotem wniosku

o przyjęcie skargi do rozpoznania. Inwestor obliczył swoją szkodę na 5 703 721,84

zł, a do uznania zaskarżonego wyroku za odpowiadający prawu, mimo częściowo

błędnego uzasadnienia, wystarcza szkoda w wysokości 1 885 672,63 zł.

Dlatego Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. odmówił przyjęcia

skargi kasacyjnej do rozpoznania.

Na podstawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c. pozwanemu przysługuje od skarżącego

zwrot kosztów postepowania kasacyjnego w wysokości stawki minimalnej

określonej w stosowanym odpowiednio § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Min.

Sprawiedl. w sprawie opłat za czynności adwokackie.

I CSK 3934/23

7

(G.G.)

[SOP]