Bank nie przeforsował skargi kasacyjnej w sporze o kredyt indeksowany do franka

W skardze kasacyjnej wywiedzionej od wyroku Sądu Apelacyjnego

w Warszawie z 13 marca 2024 r. pozwany Bank w W. wniósł o przyjęcie skargi do

rozpoznania na podstawie art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.

I CSK 3955/24

2

Zdaniem skarżącego w sprawie występują następujące istotne zagadnienia

prawne związane z wykładnią:

1) art. 3851 § 1 zd. drugie k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 dyrektywy Rady

93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach

konsumenckich (dalej: „dyrektywa 93/13”) oraz art. 3852 § 2 k.c. w zw. z motywem

dwudziestym pierwszym dyrektywy 93/13 sprowadzające się do odpowiedzi

na pytanie, czy w przypadku uznania w wyniku kontroli incydentalnej obecnych

w umowie o kredyt indeksowany kursem waluty obcej klauzul spreadowych

nieokreślających głównego przedmiotu umowy, za niedozwolone (nieuczciwe)

warunki umowne, prawidłowym jest przyjęcie nieważności całej umowy, skoro

klauzule ryzyka walutowego, określające - zgodnie z jednolitym orzecznictwem

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej - główny przedmiot tej umowy,

nie stanowią niedozwolonych (nieuczciwych) warunków umownych?

2) art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 oraz w zw.

z motywem dwudziestym pierwszym dyrektywy 93/13 sprowadzające się

do odpowiedzi na pytanie, czy w przypadku uznania w wyniku kontroli incydentalnej

obecnych w umowie o kredyt indeksowany do waluty obcej klauzul odnoszących

się do indeksacji kredytu kursem waluty obcej za niedozwolone (nieuczciwe)

warunki umowne i w konsekwencji przyjęcia upadku umowy jako konsekwencji

wyeliminowania z niej mechanizmu indeksacji, kierując się zasadą utrzymania

umowy w mocy oraz mając na uwadze postulat przywrócenia sytuacji prawnej

i faktycznej konsumenta, w jakiej znajdowałby się on w przypadku braku

nieuczciwych warunków umownych, prawidłowe jest odwołanie się, jako do

podstawy dla określenia oprocentowania zobowiązań kredytowych wyrażonych

w walucie polskiej, do stawki referencyjnej WIBOR, skoro w umowie wiążącej

strony stawka ta występuje i jest ona definiowana jako odnosząca się do kredytów

nieindeksowanych, wyrażonych w walucie polskiej?

3) art. 69 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (dalej:

„pr.bank.”), sprowadzające się do odpowiedzi na pytanie, czy wobec umożliwienia

kredytobiorcom posiadającym kredyty denominowane lub indeksowane do waluty

innej niż waluta polska dokonywania spłaty rat kapitałowo -odsetkowych oraz

I CSK 3955/24

3

dokonania przedterminowej spłaty pełnej lub częściowej kwoty kredytu

bezpośrednio w tej walucie na podstawie wyżej powołanego art. 69 ust. 3 pr.bank.,

wziąwszy pod uwagę aksjomat racjonalności krajowego ustawodawcy,

uzasadnione jest przyjęcie, że kredyty denominowane lub indeksowane do waluty

innej niż waluta polska są kredytami udzielonymi w złotych polskich, skoro

dokonanie przez kredytobiorcę spłaty raty kapitałowo- odsetkowej albo dokonanie

przedterminowej spłaty pełnej lub częściowej kwoty kredytu bezpośrednio

w walucie, do której denominowany lub indeksowany jest kredyt, prowadzi

do skutecznego spełnienia świadczenia wynikającego ze stosunku

zobowiązaniowego w postaci umowy kredytu oraz zaspokojenia wierzyciela

w osobie kredytodawcy, bez konieczności dokonywania jakichkolwiek przeliczeń

bądź innych operacji walutowych wpłacanych przez kredytobiorcę środków

w walucie innej, niż waluta krajowa?

4) art. 3851 § 1 zd. pierwsze k.c. w zw. z art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13,

sprowadzające się do odpowiedzi na pytanie, czy przedumowny obowiązek

informacyjny wobec konsumenta stanowi element postanowienia umownego,

w związku z czym ewentualny brak wypełnienia takiego, obowiązku może podlegać

badaniu jako samodzielna przesłanka abuzywności?

Skarżący podniósł ponadto, że istnieje potrzeba wykładni przepisów

prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności

w orzecznictwie sądów, tj.: 1) art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, art. 6 ust. 1 dyrektywy

93/13, art. 65 k.c., art. 354 k.c., art. 358 § 2 k.c., art. 3851 § 1 i 2 k.c., art. 3852 k.c.

i art. 69 ust. 3 pr.bank.; 2) art. 189 k.p.c.

Powodowie w odpowiedzi na skargę kasacyjną wnieśli o odmowę przyjęcia

jej do rozpoznania i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego według norm

przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną

do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, potrzeba

wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

I CSK 3955/24

4

rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania

lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Za istotne zagadnienie prawne w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. uznaje

się zagadnienie dotychczas nierozstrzygnięte w orzecznictwie, a zatem takie, które

cechuje się przymiotem nowości i którego wyjaśnienie może sprzyjać rozwojowi

prawa (zob. np. postanowienia SN: z 21 stycznia 2022 r., I CSK 1285/22;

z 24 kwietnia 2023 r., I CSK 4950/22; z 20 grudnia 2023 r., I CSK 4003/23).

Powołanie się na przyczynę kasacyjną wymienioną w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.

wymaga sformułowania problemu prawnego i uzasadnienia, że ma on znaczenie

dla rozwoju prawa lub precedensowy charakter. Zagadnienie prawne powinno przy

tym zostać oparte na konkretnych, powołanych we wniosku o przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania przepisach prawa, które jednocześnie pozostają

w związku z podstawami wniesionego środka prawnego. Zagadnienie takie

musi zostać ujęte w sposób abstrakcyjny - tak, aby jego rozstrzygnięcie mogło

uzyskać ogólniejsze znaczenie, a zarazem wiązać się z rozpoznawaną sprawą.

Konieczne jest także powołanie argumentów, które prowadzą do rozbieżnych

ocen przedstawionego problemu i zaprezentowanie możliwych kierunków

interpretacyjnych (zob. np. postanowienia SN: z 13 lipca 2007 r., III CSK 180/07;

10 kwietnia 2014 r., IV CSK 623/13; z 16 grudnia 2021 r., V CSK 289/21;

z 23 grudnia 2022 r., I CSK 3245/22; z 14 czerwca 2023 r., I CSK 1253/23;

z 4 września 2023 r., I CSK 1862/23; z 31 stycznia 2024 r., I CSK 2718/23).

Problemy przedstawione przez skarżącego, na tle ustaleń faktycznych

poczynionych w przedmiotowej sprawie, nie spełniają powyższych wymagań,

ponieważ na obecnym etapie rozwoju orzecznictwa sądowego w sprawach

dotyczących konsumenckich kredytów hipotecznych denominowanych lub

indeksowanych do waluty obcej (w szczególności franka szwajcarskiego) nie mają

już one przymiotu nowości.

W szczególności trzeba zwrócić uwagę na uchwałę całej Izby Cywilnej Sądu

Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118),

w której Sąd ten wyjaśnił m.in. że w razie uznania, że postanowienie umowy

kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu

I CSK 3955/24

5

określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne

i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce

tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający

z przepisów prawa lub zwyczajów oraz przyjął, że w razie niemożliwości ustalenia

wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub

denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie.

Tym samym Sąd Najwyższy potwierdził przyjmowane wcześniej stanowisko,

że nie ma możliwości odwołania się w celu wypełnienia luki w przedmiotowej

umowie kredytu do art. 358 § 2 k.c., art. 69 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r.

pr.bank., art. 24 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku Polskim

ani art. 41 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. Prawo wekslowe (zob. np.

postanowienie SN z 7 czerwca 2023 r., I CSK 913/23).

Co do pierwszego i drugiego zagadnienia prawnego wskazać należy,

że klauzule walutowe, czy też indeksacyjne, to postanowienia przewidujące

przeliczenie oddawanej do dyspozycji kwoty kredytu oraz spłacanych rat na inną

walutę, podczas gdy klauzula spreadowa określa sposób indeksacji, który może

przybierać różne formy, przy czym w praktyce najczęściej odsyła do tabel

kursowych ustalanych jednostronnie przez bank. Jak wskazano w postanowieniu

SN z 23 sierpnia 2022 r., I CSK 1669/22, w razie eliminacji klauzul spreadowych,

zniesiony zostaje nie tylko mechanizm indeksacji oraz różnic kursów walutowych,

ale również - pośrednio - zanika ryzyko kursowe, przez co dochodzi do zmiany

charakteru głównego przedmiotu umowy i jej upadku.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że postanowienia umowy

(regulaminu), określające zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu

na złotówki przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające

bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych

postanowień umownych. Ugruntowane jest także stanowisko, według którego, jeżeli

eliminacja niedozwolonego postanowienia umownego doprowadzi do takiej

deformacji regulacji umownej, że na podstawie pozostałej jej treści nie da się

odtworzyć treści praw i obowiązków stron, to nie można przyjąć, iż strony pozostają

związane pozostałą częścią umowy (zob. np. wyroki SN: z 2 czerwca 2021 r.,

I CSK 3955/24

6

I CSKP 55/21; z 27 lipca 2021 r., V CSKP 49/21; z 3 lutego 2022 r., II CSKP

459/22).

Wyeliminowanie z łączącej strony umowy abuzywnych postanowień

umownych wymaga dokonania oceny czy umowa w pozostałym zakresie jest

możliwa do utrzymania. Sąd Apelacyjny kwestię tę rozważył uznając, że

obowiązywanie przedmiotowej umowy po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków

jest niemożliwe.

Określenie oprocentowania zobowiązania kredytowego w oparciu o stawkę

referencyjną WIBOR odnoszącą się do kredytów nieindeksowanych, nie było

możliwe również w sytuacji, gdy z ustaleń faktycznych sądu meriti, którymi Sąd

Najwyższy był związany, wynika, że strony zawarły umowę kredytu indeksowanego

kursem CHF przewidującą zmienną stopę procentową ustalaną jako suma stopy

referencyjnej LIBOR 3M (CHF) oraz stałej marży banku w wysokości 1,35 punktów

procentowych. Nie było zatem możliwe zastąpienie przez sąd postanowień

niedozwolonych innymi, polegającymi np. na wprowadzeniu do umowy stawki

WIBOR w miejsce oprocentowania według stawki LIBOR.

W judykaturze wyjaśniono także, że nie można dokonać wykładni umów

kredytowych na podstawie art. 65 § 2 k.c. lub art. 56 k.c., już po usunięciu z nich

postanowień abuzywnych, w celu ustalenia zgodnego celu i zamiaru stron co do

sposobu ustalenia kursu CHF oraz zaznaczono, że niedopuszczalne jest

przekształcenie kredytu powiązanego z walutą obcą w kredyt złotowy

oprocentowany stawką LIBOR lub WIBOR (zob. postanowienie SN z 29 września

2023 r., I CSK 6848/22).

Trzecie ze sformułowanych zagadnień prawnych nie jest powiązane

ze sporem w przedmiotowej sprawie ani z twierdzeniami i przesłankami, które

doprowadziły do wydania zaskarżonego orzeczenia. Skarżący przedstawiając

to zagadnienie nie dostrzegł, że oceny czy postanowienie umowne jest

niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.), dokonuje się według stanu z chwili zawarcia

umowy (zob. uchwała siedmiu sędziów SN z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17,

OSNC 2019, nr 1, poz. 2). Mamy zatem do czynienia ze skutkiem ex tunc,

co oznacza, że zdarzenia o charakterze następczym w stosunku do daty zawarcia

I CSK 3955/24

7

umowy zawierającej klauzule abuzywne pozostają bez znaczenia dla takiego

charakteru tych postanowień umownych (wyjątek stanowi wola konsumenta).

Abuzywności poszczególnych klauzul zawartych w umowach kredytu nie

wyeliminowało zatem wprowadzenie w 2011 r. ust. 3 do art. 69 pr.bank, w wyniku

czego kredytobiorcy uzyskali w ramach umowy o kredyt denominowany lub

indeksowany do waluty innej niż waluta polska możliwość dokonywania spłat rat

kapitałowo-odsetkowych oraz dokonania przedterminowej spłaty pełnej lub

częściowej kwoty kredytu bezpośrednio w walucie obcej.

Odnosząc się do ostatniego z przedstawionych zagadnień należy zaznaczyć,

że także ta kwestia nie wpisuje się w realia niniejszej sprawy, ponieważ

stwierdzenie braku wypełnienia przedumownego obowiązku informacyjnego wobec

konsumenta nie było samodzielną przesłanką uznania za niedozwolone/ abuzywne

wskazanych przez Sąd postanowień spornej umowy. Natomiast orzecznictwo Sądu

Najwyższego jednolicie stoi na stanowisku, że przedkontraktowy obowiązek

informacyjny w zakresie ryzyka kursowego powinien zostać wykonany w sposób

jednoznacznie i zrozumiale unaoczniający konsumentowi, który z reguły posiada

elementarną znajomość rynku finansowego, że zaciągnięcie tego rodzaju kredytu

jest bardzo ryzykowne, a efektem może być obowiązek zwrotu kwoty wielokrotnie

wyższej od pożyczonej, mimo dokonywania regularnych spłat (zob. np. wyrok SN

z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18). Ten obowiązek nie został wypełniony

prawidłowo przez skarżącego.

Powołanie się na potrzebę wykładni przepisów budzących poważne

wątpliwości (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.) wymaga wykazania, że określony przepis

prawa, mimo że budzi poważne wątpliwości, nie doczekał się wykładni albo

niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane przez skarżącego rozbieżności

w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub podobnych stanów faktycznych,

które należy przytoczyć (zob. m.in. postanowienia SN: z 28 marca 2007 r., II CSK

84/07; z 13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08; z 31 października 2023, I CSK

2890/23; z 30 listopada 2023 r., I CSK 5560/22, i z 21 grudnia 2023 r., I CSK

3439/23). Konieczne jest opisanie tych wątpliwości lub rozbieżności, wskazanie

argumentów, które prowadzą do rozbieżnych ocen prawnych, a także

I CSK 3955/24

8

przedstawienie własnej propozycji interpretacyjnej (zob. np. postanowienia SN:

z 8 lipca 2009 r., I CSK 111/09; z 9 listopada 2023 r., I CSK 6588/22).

Wywody skarżącego nie czynią zadość wskazanym wymaganiom. Pozwany

w uzasadnieniu przesłanki zamieszczonej w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. powtarza

częściowo argumenty zaprezentowane już przy zagadnieniach prawnych (które jak

wykazano powyżej okazały się chybione). Ponadto brak w uzasadnieniu przyczyny

kasacyjnej z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. powołania aktualnego na dzień wniesienia

skargi kasacyjnej orzecznictwa Sądu Najwyższego z lat 2020-2023 oraz

dostępnego piśmiennictwa dotyczącego przedmiotowej materii sprawia, że nie

można przyjąć, że pozwany wyjaśnił – co jest niezbędne – z jakich powodów

dotychczasowy dorobek doktryny i orzecznictwa jest niewystarczający

dla dokonania wykładni wskazanych w skardze przepisów (zob. postanowienie SN

z 21 września 2023 r., I CSK 2353/23).

Stanowisko wyrażone w powołanych w skardze kasacyjnej wyrokach SN

z 19 września 2023 r. w sprawach: II CSKP 1627/22, II CSKP 1495/22, i II CSKP

1110/22 ma natomiast charakter odosobniony i zostało następnie odrzucone.

Nieuprawnione byłoby zastąpienie przez sąd postanowień niedozwolonych

innymi, polegającymi np. na odwołaniu się do kursu walut stosowanego przez

Narodowy Bank Polski. Możliwość takiej zmiany umowy przez sąd stałaby

w sprzeczności z celami prewencyjnymi dyrektywy 93/13, gdyż przedsiębiorcy

wiedzieliby, że nawet w razie zastosowania klauzuli niedozwolonej umowa zostanie

skorygowana przez sąd w sposób możliwie najpełniej odpowiadający ich woli,

a jednocześnie dopuszczalny w świetle przepisów o niedozwolonych

postanowieniach umownych (zob. np. wyrok SN z 30 czerwca 2022 r., II CSKP

656/22; postanowienie SN z 20 października 2023 r., I CSK 1696/23).

Zauważyć trzeba ponadto, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego

ugruntował się już pogląd, zgodnie z którym interes prawny w rozumieniu art. 189

k.p.c. należy rozumieć szeroko. Może on wynikać z bezpośredniego zagrożenia

prawa powoda lub zmierzać do zapobieżenia temu zagrożeniu. Uwzględnić należy

sytuację prawną żądającego, ocenianą w płaszczyźnie zarówno obecnych, jak

i przyszłych, ale obiektywnie prawdopodobnych stosunków prawnych z jego

I CSK 3955/24

9

udziałem. Wskazuje się, że przez interes prawny należy rozumieć istniejącą po

stronie podmiotu prawa chęć uzyskania określonej korzyści w sferze jego sytuacji

prawnej, a korzyść ta polega na stworzeniu stanu pewności prawnej co do aktualnej

sytuacji prawnej powoda, wzmacniającego możliwość ochrony tej sytuacji przez

stworzenie prejudycjalnej przesłanki skuteczności tej ochrony (zob. np.: wyroki SN:

z 10 maja 2022, II CSKP 163/22; z 18 maja 2022 r., II CSKP 1030/22,

i postanowienie SN z 29 grudnia 2021 r., I CSK 336/21).

W sprawie nie zachodzi także nieważność postępowania, którą Sąd

Najwyższy bierze pod rozwagę - w granicach zaskarżenia - z urzędu (art. 39813 § 1

k.p.c.).

Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł,

jak w sentencji.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1,

11 i 3 w zw. z art. 99 w zw. z art. 108 § 1 w zw. z art. 39821 w zw. z art. 391 § 1

k.p.c. przy uwzględnieniu § 2 pkt 7 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 oraz § 20

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie

opłat za czynności radców prawnych. Suma zwrotu kosztów została rozdzielona

na powodów w częściach równych zgodnie z uchwałą SN z 16 listopada 2023 r.,

III CZP 54/23 (OSNC 2024, nr 6, poz. 57).

Maciej Kowalski

(a.z.)

[r.g.]