Kredytobiorcy przeciwko bankowi o nieistnienie umowy. SN odmówił przyjęcia skargi banku

Wyrokiem z 30 maja 2023 r. Sąd Okręgowy w Lublinie ustalił, że nie istnieje

stosunek prawny wynikający z umowy kredytu na cele mieszkaniowe […] zawartej

1 września 2008 r. pomiędzy D.W. i S.W. (uprzednie nazwisko K.) a Bankiem.1

spółką akcyjną w W., którego następcą prawnym jest Bank spółka akcyjna w W.

(pkt I) i zasądził od pozwanego na rzecz powodów po 5 908,50 zł tytułem zwrotu

I CSK 3977/24

2

kosztów procesu, wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia

uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.

Wyrokiem z 24 lipca 2024 r. Sąd Apelacyjny w Lublinie oddalił apelację

pozwanego (pkt I) i zasądził od niego na rzecz powodów koszty postępowania

apelacyjnego (pkt II).

Wyrok ten został zaskarżony w całości skargą kasacyjną przez pozwany. We

wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący wskazał

na potrzebę wykładni przepisów art. 3851 § 1 i 2 k.c., a także zwrócił uwagę

na występowanie w sprawie szeregu istotnych zagadnień prawnych wyłaniających

się na tle kredytów odnoszących się do waluty obcej, w szczególności dotyczących

dopuszczalności zastąpienia abuzywnych postanowień umownych normą, zgodnie

z którą wartość waluty obcej określa się według kursu średniego NBP; możliwości

dalszego obowiązywania umowy po wyeliminowaniu wadliwych postanowień

i stanu prawnego uwzględnianego podczas tej oceny.

Powodowie wnieśli o odmowę przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania

i zasądzenie na ich rzecz kosztów zastępstwa prawnego przed Sądem

Najwyższym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna została ukształtowana w przepisach Kodeksu

postępowania cywilnego jako nadzwyczajny środek zaskarżenia, nakierowany na

ochronę interesu publicznego przez zapewnienie rozwoju prawa, jednolitości

orzecznictwa oraz prawidłowej wykładni, a także w celu usunięcia z obrotu

prawnego orzeczeń wydanych w postępowaniu dotkniętym nieważnością lub

oczywiście wadliwych, nie zaś jako ogólnie dostępny środek zaskarżenia orzeczeń

umożliwiający rozpoznanie sprawy w kolejnej instancji sądowej. Koniecznej selekcji

skarg pod kątem realizacji tego celu służy instytucja tzw. przedsądu, ustanowiona

w art. 3989 k.p.c., w ramach której Sąd Najwyższy dokonuje wstępnej oceny skargi

kasacyjnej. Ten etap postępowania przed Sądem Najwyższym jest ograniczony

wyłącznie do zbadania przesłanek przewidzianych w art. 3989 § 1 pkt 1-4 k.p.c., nie

służy zaś merytorycznej ocenie skargi kasacyjnej. W razie spełnienia co najmniej

I CSK 3977/24

3

jednej z tych przesłanek, przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania jest

usprawiedliwione.

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do

rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Nakładając na

skarżących obowiązek wskazania i uzasadnienia oznaczonej przesłanki przyjęcia

skargi kasacyjnej do rozpoznania, ustawodawca zmierzał do zagwarantowania, że

skarga kasacyjna, nadzwyczajny środek zaskarżenia prawomocnych orzeczeń,

będzie pełnić przypisane jej funkcje publicznoprawne. Ograniczenie przesłanek do

czterech ma więc zapewnić, że przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

ustrojowo i procesowo jest uzasadnione jedynie w tych sprawach, w których mogą

być zrealizowane jej funkcje publicznoprawne, a skarga kasacyjna nie stanie się

instrumentem wykorzystywanym w każdej sprawie. Tak więc, nie w każdej sprawie,

nawet w takiej, w której rozstrzygnięcie oparte jest na błędnej subsumpcji czy

wadliwej wykładni prawa, skarga kasacyjna może być przyjęta do rozpoznania,

w przeciwnym razie Sąd Najwyższy stałby się wbrew obowiązującym regulacjom

sądem trzeciej instancji. Nie jest rolą Sądu Najwyższego korygowanie

ewentualnych błędów w zakresie stosowania czy wykładni prawa w każdej

indywidualnej sprawie.

Oparcie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na potrzebie

wykładni przepisów prawa budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.) wymaga wykazania

jaki konkretny przepis prawa, zastosowany w danej sprawie, jest przedmiotem

rozbieżnej wykładni w judykaturze sądowej i na czym rozbieżność ta polega, co

wymaga przytoczenia orzeczeń sądów wydanych w takich samych lub istotnie

zbliżonych stanach faktycznych, względnie, jaki konkretny przepis prawa,

zastosowany w danej sprawie, wymaga interpretacji ze strony Sądu Najwyższego,

z czego potrzeba ta wynika i z jakich powodów dotychczasowy dorobek doktryny

i orzecznictwa jest w tej mierze niewystarczający. Nieodzowne jest ponadto,

podobnie jak w przypadku przyczyny kasacyjnej określonej w art. 3989 § 1

I CSK 3977/24

4

pkt 1 k.p.c., wykazanie związku między oczekiwaną od Sądu Najwyższego

wykładnią prawa a wynikiem postępowania kasacyjnego (postanowienia Sądu

Najwyższego: z 15 października 2002 r., II CZ 102/02; z 29 lipca 2015 r.,

I CSK 980/14; z 19 czerwca 2018 r., IV CSK 56/18).

Istotnym zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. jest

zagadnienie nowe, nierozwiązane dotychczas w orzecznictwie, którego wyjaśnienie

może przyczynić się do rozwoju prawa. Zagadnienie prawne powinno, przede

wszystkim, być sformułowane w oparciu o okoliczności mieszczące się w stanie

faktycznym sprawy wynikającym z dokonanych przez sąd ustaleń

(zob. postanowienie SN z 7 czerwca 2001 r., III CZP 33/01), a jednocześnie być

przedstawione w sposób ogólny i abstrakcyjny tak, aby umożliwić Sądowi

Najwyższemu udzielenie uniwersalnej odpowiedzi, niesprowadzającej się do samej

subsumpcji i rozstrzygnięcia konkretnego sporu (zob. postanowienia SN:

z 15 października 2002 r., III CZP 66/02; z 22 października 2002 r., III CZP 64/02;

z 5 grudnia 2008 r., III CZP 119/08).

Odnosząc się do przesłanki wykładni przepisów budzących poważne

wątpliwości, należy zauważyć, że Sąd Najwyższy wypowiadał się już w przedmiocie

zastosowania art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13.

Przedmiotem rozważań w wyrokach składających się na dominującą linię

orzeczniczą Sąd Najwyższy czynił kwestie dotyczące postanowień zawierających

mechanizmy przeliczania franków szwajcarskich na złote przy wykorzystaniu kursu

jednostronnie ustalanego przez bank. Zakwestionował również możliwość

zastąpienia nieuczciwych postanowień umownych przepisami prawa krajowego

o charakterze dyspozytywnym. Sąd Najwyższy wyjaśnił, że konsekwencją

stwierdzenia, że dane postanowienie umowne ma charakter niedozwolony

w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. jest działająca ex lege sankcja bezskuteczności

niedozwolonego postanowienia, połączona z przewidzianą w art. 3851 § 2 k.c.

zasadą związania stron umową w pozostałym zakresie (m.in uchwały SN:

z 29 czerwca 2007 r., III CZP 62/07, OSNC 2008, Nr 7-8, poz. 87; z 7 maja 2021 r.,

III CZP 6/21, OSNC 2021, Nr 9, poz. 56; wyroki SN: z 30 maja 2014 r.,

III CSK 204/13; z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16; z 24 października 2018 r.,

II CSK 632/17).

I CSK 3977/24

5

Również w orzecznictwie TSUE wyjaśniono, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13

należy interpretować w ten sposób, iż warunek umowny uznany za nieuczciwy

należy co do zasady uznać za nigdy nieistniejący, tak by nie wywoływał on skutków

wobec konsumenta. W związku z tym sądowe stwierdzenie nieuczciwego

charakteru takiego warunku powinno mieć z reguły skutek w postaci stworzenia

sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta, w jakiej znajdowałby się on w braku tego

warunku. TSUE wykluczył też, aby sąd krajowy mógł zmieniać treść nieuczciwych

warunków zawartych w umowach [wyrok TSUE z 26 marca 2019 r. w sprawie

Abanca Corporación Bancaria SA przeciwko Albertowi Garcíi Salamance

Santosowi (C-70/17) oraz Bankia SA przeciwko Alfonsowi Antoniowi Lau Mendozie

i Verónice Yulianie Rodríguez Ramírez (C-179/17), pkt 54 wraz z powołanym

orzecznictwem]. Oznacza to, że nieuprawnione byłoby zastąpienie przez sąd

postanowień niedozwolonych innymi. Możliwość takiej zmiany umowy przez sąd

stałaby w sprzeczności z celami prewencyjnymi dyrektywy 93/13 [wyrok TSUE

z 21 grudnia 2016 r. w sprawie Francisco Gutiérrez Naranjo przeciwko Cajasur

Banco SAU (C-154/15), Ana María Palacios Martínez przeciwko Banco Bilbao

Vizcaya Argentaria SA (BBVA) (C-307/15), Banco Popular Español, SA przeciwko

Emiliowi Irlesowi Lópezowi i Teresie Torres Andreu (C-308/15), pkt 61-62], gdyż

przedsiębiorcy wiedzieliby, że nawet w razie zastosowania klauzuli niedozwolonej

umowa zostanie skorygowana przez sąd w sposób możliwie najpełniej

odpowiadający ich woli, a jednocześnie dopuszczalny w świetle przepisów

o niedozwolonych postanowieniach umownych.

Z kolei w wyroku TSUE z 8 września 2022 r. (C-80/21, C-81/21, C-82/21,

Deutsche Bank Polska i Bank Millennium) wskazano, że art. 6 ust. 1 i art. 7

ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż stoją one na

przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którym sąd krajowy może

stwierdzić nieuczciwy charakter nie całości warunku umowy zawartej między

konsumentem a przedsiębiorcą, lecz jedynie elementów tego warunku, które

nadają mu nieuczciwy charakter, w związku z czym warunek ten pozostaje, po

usunięciu takich elementów, częściowo skuteczny, jeżeli takie usunięcie

sprowadzałoby się do zmiany treści tego warunku, który ma wpływ na jego istotę,

czego zweryfikowanie należy do sądu odsyłającego (pkt 64). Odwołując się do

I CSK 3977/24

6

swojego dotychczasowego dorobku orzeczniczego, Trybunał podkreślił, że

możliwość zastąpienia nieuczciwego postanowienia umownego przepisem prawa

krajowego o charakterze dyspozytywnym ma charakter wyjątkowy i jest

ograniczona do przypadków, w których usunięcie nieuczciwego postanowienia

umownego zobowiązywałoby sąd do unieważnienia umowy jako całości, narażając

tym samym konsumenta na szczególnie szkodliwe skutki tak, że ten ostatni

zostałby tym ukarany (pkt 67, 71). W razie możliwości stwierdzenia nieważności

sąd krajowy nie może zastąpić nieuczciwych warunków (klauzul abuzywnych)

przepisem krajowym o charakterze dyspozytywnym (pkt 68) czy ogólnym (pkt 77),

przy czym kluczowe znaczenie ma wola wyrażona przez konsumenta (pkt 74, 78).

TSUE stwierdził również, że „z akt sprawy przedłożonych Trybunałowi nie wynika,

by istniały przepisy prawa polskiego o charakterze dyspozytywnym, mające

zastąpić uchylone nieuczciwe warunki umowne”. Jednocześnie podkreślił

niedopuszczalność sądowej modyfikacji treści postanowienia nieuczciwego

w drodze wykładni sądowej (pkt 79-80). Generalnie zatem w omawianej sytuacji

sąd powinien stwierdzić nieważność umowy, jeżeli konsument został

poinformowany o skutkach takiego rozstrzygnięcia i wyraził na to zgodę, chyba

że wywołałoby ono dla niego szczególnie negatywne skutki.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniano również, że postanowienia

umowy (regulaminu), określające zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego

kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą,

pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter

niedozwolonych postanowień umownych (wyroki Sądu Najwyższego z 22 stycznia

2016 r., I CSK 1049/14, z z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, z 7 listopada 2019 r.,

IV CSK 13/19, z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21, z 27 lipca 2021 r.,

V CSKP 49/21). Postanowienia takie, pozwalające bankowi swobodnie kształtować

kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień umownych. Mają

one charakter abuzywny, bowiem kształtują prawa i obowiązki konsumenta

w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy, przez

uzależnienie wysokości świadczenia banku oraz wysokości świadczenia

konsumenta od wyłącznej decyzji banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na

złotówki w chwili jego wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności

I CSK 3977/24

7

poszczególnych spłacanych rat, służy bowiem określeniu wysokości świadczenia

konsumenta. Takie postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego

ustalenia kursów walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego

działania banku. W ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym

ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron. Takie uregulowanie umowne należy

uznać za niedopuszczalne, niezależnie od tego, czy swoboda przedsiębiorcy

(banku) w ustaleniu kursu jest pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona,

np. w razie wprowadzenia możliwych maksymalnych odchyleń od kursu ustalanego

z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów.

Sformułowane przez skarżącego zagadnienia i problemy nie są zatem nowe.

Zostały one poddane całościowej analizie w uchwale składu całej Izby Cywilnej

Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC z 2024 r., r. 12,

poz. 118). W orzeczeniu tym wyjaśniono m.in., że w razie uznania,

że postanowienie umowy kredytu indeksowanego, odnoszące się do sposobu

określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie

jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego

postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający

z przepisów prawa lub zwyczajów. Ponadto Sąd Najwyższy przesądził także, że

w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie

kredytu indeksowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie.

Mając na względzie powyższe, Sąd Najwyższy stoi na stanowisku,

że najistotniejsze dla rozstrzyganej sprawy problemy prawne były już wyjaśniane

w orzecznictwie. W związku z tym przedstawione w skardze kasacyjnej

zagadnienie prawne nie ma waloru nowości i nie jest zagadnieniem istotnym,

którego wyjaśnienie przyczyni się do rozwoju prawa. W istocie zagadnienie prawne

wskazane przez skarżącego jest pytaniem o trafność stanowiska Sądu

odwoławczego wyrażonego w związku z rozstrzygnięciem tej konkretnej sprawy

i polemiką z tym stanowiskiem, związaną z zastosowaniem konkretnych przepisów

prawa, a nie problemem oddającym istotność zagadnienia prawnego.

I CSK 3977/24

8

Końcowo należy wskazać, że według Sądu Najwyższego, nie ma przy tym

innych przyczyn uzasadniających przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania,

w szczególności nieważności postępowania (art. 3989 § 1 pkt 3 k.p.c.).

Z tych względów Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania (art. 3989 § 1 k.p.c.).

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono zgodnie z art. 98 § 1,

11 i 3 w związku z art. 99 k.p.c. i § 2 pkt 7, § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności

radców prawnych.

Agnieszka Jurkowska-Chocyk

(R.N.)

[a.ł]