Klient banku powoływał chorobę i brak pouczeń. SN nie przyjął jego skargi kasacyjnej

I CSK 4058/24

2

W skardze kasacyjnej wywiedzionej od wyroku Sądu Apelacyjnego

w Warszawie z 18 kwietnia 2024 r. pozwany wniósł o przyjęcie skargi

do rozpoznania na podstawie art. 3989 § 1 pkt 3 i 4 k.p.c.

Zdaniem skarżącego ze względu na stan zdrowia – w tym sygnalizowaną

w postępowaniu chorobę psychiczną – nie był on w stanie skutecznie zgłosić

jakichkolwiek wniosków dowodowych na poparcie swoich twierdzeń.

Wskazał, że był wielokrotnie wzywany przez Sądy obu instancji

do uzupełnienia braków formalnych wielu pism, ale nie został przez nie pouczony

o celowości ustanowienia pełnomocnika z urzędu.

Pozwany podniósł ponadto, że orzekające w sprawie Sądy w sposób rażąco

wybiórczy podchodziły do oceny jego pism procesowych, np. nie dostrzegały

potrzeby zobowiązania go do sprecyzowania wniosków i twierdzeń polegających

na chęci przesłuchania pracowników powoda czy nieuwzględnienia w wysokości

roszczenia zaspokojenia się powoda ze składników majątku przypozwanej spółki,

pomimo że pozwany poruszał wielokrotnie przywołane wyżej wątki jako istotne

dla rozstrzygnięcia sprawy.

W konsekwencji został przez Sąd Apelacyjny realnie pozbawiony możności

obrony swoich praw, a naruszenie art. 381 w zw. z art. 227 i art. 212 § 2 k.p.c.

pozostaje na tyle wyraźne, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Dodatkowo pozwany podniósł, że za oczywistą zasadnością jego skargi

przemawia okoliczność, że Sąd Apelacyjny z urzędu nie dopatrzył się pozbawienia

go możności obrony swoich praw przez Sąd pierwszej instancji, a to przez

zaniechanie dokonania przez ten sąd stosownych pouczeń w zakresie celowości

ustanowienia pełnomocnika w sytuacji, gdy pozwany ewidentnie przejawiał

co najmniej braki w swojej zdolności postulacyjnej, a przy tym przedstawiał

dokumentację medyczną potwierdzającą ciężką chorobę psychiczną.

W ocenie skarżącego Sąd odwoławczy winien był stwierdzić nieważność

postępowania, znieść postępowanie i przekazać sprawę do ponownego

rozpoznania, zgodnie z art. 386 § 2 k.p.c., tak aby umożliwić pozwanemu realne

podjęcie obrony swoich praw przy pomocy zawodowego pełnomocnika, czego

jednak Sąd ten nie uczynił.

I CSK 4058/24

3

O oczywistej zasadności skargi kasacyjnej świadczy również okoliczność,

że Sąd odwoławczy z jednej strony przyjął, że najpóźniej w dniu 24 kwietnia 2020 r.

pozwany wykrył błąd, a z drugiej pominął, iż de facto oświadczenia o uchyleniu się

od skutków prawnych oświadczenia złożonego pod wpływem błędu skarżący

składał wielokrotnie w pismach kierowanych do powoda w dniu 4 czerwca 2020 r.,

a następnie za pośrednictwem Sądu pierwszej instancji: w sprzeciwie

z 8 października 2020 i następne w piśmie z 19 października 2020 r., w piśmie

z 26 listopada 2020 r. - wszędzie w tych pismach wskazywał na działanie pod

wpływem błędu wywołanym działaniami Banku i uchylał się od odpowiedzialności

za zgłaszane roszczenia - a zatem pozwany zmieścił się w okresie roku od

wykrycia błędu, co sąd odwoławczy dowolnie pominął, skupiając się jedynie

na ostatnim, sformalizowanym oświadczeniu z 24 lutego 2022 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna została ukształtowana w przepisach kodeksu

postępowania cywilnego jako nadzwyczajny środek zaskarżenia (środek prawny),

nakierowany na ochronę interesu publicznego przez zapewnienie rozwoju prawa,

jednolitości orzecznictwa oraz prawidłowej wykładni, a także w celu usunięcia

z obrotu prawnego orzeczeń wydanych w postępowaniu dotkniętym nieważnością

lub oczywiście wadliwych, nie zaś jako ogólnie dostępny środek zaskarżenia

orzeczeń umożliwiający rozpoznanie sprawy w kolejnej instancji sądowej (zob. np.

postanowienia SN: z 22 marca 2007 r., III CZ 16/07; z 13 czerwca 2018 r., II CSK

71/18; z 7 lipca 2022 r., I CSK 2151/22; z 28 września 2023 r. I CSK 6680/22,

i z 12 stycznia 2024 r., I CSK 2817/23).

Koniecznej selekcji skarg pod kątem realizacji tego celu służy instytucja

tzw. „przedsądu” ustanowiona w art. 3989 k.p.c., w ramach której Sąd Najwyższy

dokonuje wstępnej oceny skargi kasacyjnej. Ten etap postępowania przed Sądem

Najwyższym jest ograniczony wyłącznie do zbadania przesłanek przewidzianych

w art. 3989 § 1 pkt 1 - 4 k.p.c., nie zaś merytorycznej oceny skargi kasacyjnej.

W razie wystąpienia co najmniej jednej z tych przesłanek, przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania jest usprawiedliwione (zob. np. postanowienie SN

z 17 czerwca 2021 r., IV CSK 1/21).

I CSK 4058/24

4

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną

do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, potrzeba

wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub

skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Mając powyższe na względzie podkreślić należy, że cel wymagania

przewidzianego w art. 3984 § 2 k.p.c. może być osiągnięty jedynie przez

prawidłowe powołanie i wyczerpujące uzasadnienie istnienia przesłanek

o charakterze publicznoprawnym, które - zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. - będą mogły

stanowić podstawę oceny skargi kasacyjnej pod kątem przyjęcia jej do

rozpoznania.

W tym kontekście zauważyć trzeba, że wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej

do rozpoznania wraz z uzasadnieniem jest odrębną konstrukcyjnie i funkcjonalnie

częścią skargi (art. 3984 § 2 k.p.c.) i nie jest rzeczą Sądu Najwyższego

poszukiwanie w innych częściach wniesionego środka prawnego argumentów

na uzasadnienie podniesionych w nim twierdzeń (zob. postanowienia SN:

z 22 kwietnia 2015 r., IV CSK 613/14 oraz z 30 maja 2001 r., III CZ 36/01, OSNC

2002, nr 2, poz. 22).

Odnosząc się w pierwszej kolejności do powołanej w skardze przyczyny

kasacyjnej z art. 3989 § 1 pkt 3 k.p.c., stwierdzić należy, że wymieniona tam

nieważność postępowania dotyczy bezpośrednio wyłącznie postępowania przed

sądem drugiej instancji. Nie oznacza to, że nieważność postępowania przed sądem

pierwszej instancji jest obojętna dla ewentualnego przyjęcia skargi kasacyjnej

do rozpoznania. Ma ona także znaczenie, ale Sąd Najwyższy nie bierze jej pod

rozwagę z urzędu (zob. art. 39813 § 1 k.p.c.).

Sąd Najwyższy może ją uwzględnić jako spełniającą przesłankę określoną

w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., o ile strona powoła się w tym zakresie na oczywistą

zasadność skargi kasacyjnej i uzasadni swoje stanowisko zarzucając sądowi

drugiej instancji naruszenie art. 378 § 1 i art. 386 § 2 k.p.c. przez pominięcie

nieważności postępowania w niższej instancji (zob. np. postanowienia SN:

I CSK 4058/24

5

z 7 maja 2021 r., IV CSK 631/20; z 23 maja 2014 r., II PK 30/14 i z 7 maja 2021 r.,

IV CSK 631/20).

Problematyka nieważności postępowania ze względu na wystąpienie

przyczyny z art. 379 pkt 5 k.p.c. znajduje odzwierciedlenie w orzecznictwie Sądu

Najwyższego, w którym przyjmuje się, że niemożność obrony swych praw zachodzi

wówczas, gdy w postępowaniu sądowym pozbawiono stronę, wbrew jej woli,

całkowitej możności podejmowania lub świadomego zaniechania czynności

procesowych zmierzających do ochrony jej sfery prawnej. Nie ma przy tym

znaczenia z czyjego powodu pozbawienie możności obrony nastąpiło, tj. czy było to

efektem działania sądu, strony przeciwnej, czy też osoby trzeciej. Jednocześnie

przyjmuje się, że pozbawienie możności obrony zachodzi w sytuacji, gdy strona

została pozbawiona uprawnień procesowych wskutek wadliwego postępowania

innego podmiotu, a nie wtedy gdy strona na skutek własnego działania z uprawnień

tych nie skorzystała (zob. np. wyroki SN: z 9 stycznia 2001 r., II CKN 1211/00;

z 28 stycznia 2004 r., IV CK 418/02; z 7 lipca 2005 r., II UK 271/04, OSNP 2006,

nr 5-6, poz. 95 oraz postanowienie SN: z 8 marca 2002 r., III CKN 461/99

i z 17 lutego 2004 r., III CK 226/02).

Odwołując się do aktualnego orzecznictwa Sądu Najwyższego zauważyć

można także stanowisko, że choroba lub inna ułomność psychiczna strony sama

przez się nie powoduje nieważności postępowania z powodu niemożności obrony

przez stronę swych praw (zob. wyroki SN z: 19 czerwca 2008 r., V CSK 50/08,

19 lutego 2010 r., IV CSK 318/09 oraz postanowienie SN z 2 grudnia 2015 r., IV CZ

58/15).

Podkreślenia wymaga, że nie dochodzi do nieważności postępowania, jeżeli

strona podjęła czynności w postępowaniu sądowym, a doznawała jedynie pewnych

utrudnień w obronie swoich praw, związanych z brakiem fachowego przygotowania

(zob. postanowienie SN z 27 września 2018 r., I UK 400/17).

Mając powyższe na względzie stwierdzić należy, że okoliczności sprawy nie

dają podstaw do przyjęcia, że w sprawie zachodzi nieważność postępowania przed

Sądem Apelacyjnym.

I CSK 4058/24

6

Wbrew twierdzeniom skarżącego obydwoje pozwani zostali bardzo

obszernie pouczeni przez Sąd Okręgowy przy doręczaniu odpisów

nakazu zapłaty o swoich prawach i obowiązkach związanych z postępowaniem,

m.in. o konieczności przedstawienia twierdzeń i dowodów w sprzeciwie pod

rygorem ich pominięcia, jak również o możliwości wystąpienia o przyznanie

pełnomocnika z urzędu itp.

Uzasadnienie zaskarżonego orzeczenia wskazuje przy tym, że Sąd

odwoławczy wziął pod uwagę, że pozwany w toku postępowania przed Sądem

pierwszej i drugiej instancji występował samodzielnie - bez pomocy profesjonalnego

pełnomocnika i podejmował stosowne czynności.

Na rozprawie apelacyjnej 8 listopada 2022 r., po złożeniu przez pozwanego

zaświadczenie z 24 października 2022 r. potwierdzającego fakt leczenie się przez

niego psychiatrycznie, Sąd drugiej instancji postanowił z urzędu dopuścić dowód

z przesłuchania pozwanego na okoliczność sytuacji i stanu jego zdrowia w dacie

udzielania poręczenia, przebytych i trwających schorzeń oraz podjętego leczenia,

a następnie postanowił z urzędu uzupełnić materiał dowodowy przez ustalenie,

gdzie leczył się pozwany, zebranie dokumentacji lekarskiej, a następnie ustalenie,

czy jego świadomość w momencie udzielania poręczenia nie była wyłączona

na drodze dopuszczenia dowodu z opinii biegłych kardiologa i psychiatry.

Zauważyć także należy, że w toku całego postępowania pozwany

samodzielnie składał liczne pisma procesowe – w tym wniósł sprzeciw od nakazu

zapłaty w postępowaniu upominawczym oraz apelację, a także prezentował

twierdzenia i przedstawiał stosowną dokumentację medyczną, których celem było

doprowadzenie do oddalenia powództwa. Wyłącza to uznanie, że stan zdrowia

pozwanego sprawił, że działał nieporadnie w stopniu, który uniemożliwiłby mu

aktywny i świadomy udział w postępowaniu sądowym i tym samym, że był

pozbawiony możności obrony swych praw.

W tym kontekście przypomnieć należy, że w orzecznictwie Sądu

Najwyższego prezentowane jest stanowisko, że brak pouczenia strony działającej

osobiście przez sąd na podstawie art. 5 i art. 212 k.p.c. nie prowadzi

I CSK 4058/24

7

do nieważności postępowania, lecz może być przyczyną uchybienia procesowego

podlegającego ocenie w kategoriach wpływu na wynik sprawy.

Z art. 5 i art. 212 § 2 k.p.c. nie wynika powinność sądu o charakterze

ogólnego obowiązku udzielania w każdym wypadku pouczeń osobom stającym

przed sądem, tylko dlatego, że występują bez profesjonalnego pełnomocnika.

Udzielenie pouczenia zależy od oceny i uznania sądu uwiarygodnionego konkretną

sytuacją procesową i staje się powinnością sądu tylko w sytuacjach zupełnie

wyjątkowych, kiedy zachodzi potrzeba zapobieżenia nierówności podmiotów

toczącego się postępowania, a więc wówczas, gdy strona z uwagi na swoją

nieporadność i stopień skomplikowania sprawy nie jest w stanie zrozumieć istoty

prowadzonego postępowania i podjąć w związku z tym stosownych czynności

procesowych (zob. np. postanowienia SN: z 23 marca 2018 r., II CSK 641/17;

z 15 stycznia 2019 r., II UZ 35/18, i z 22 września 2021 r., III USK 275/21).

Powołanie się na oczywistą zasadność skargi kasacyjnej (art. 3989 § 1

pkt 4 k.p.c.) stawia skarżącemu szczególnie wysokie wymagania. Zgodnie

z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego, podzielanym przez doktrynę,

oczywista zasadność skargi oznacza, że dla przeciętnego prawnika podstawy

wskazane w skardze prima facie zasługują na uwzględnienie. Sytuacja taka będzie

miała miejsce tylko wtedy, gdy bez wątpienia wystąpiły zarzucane uchybienia, jest

pewne, że miały one wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia albo podniesione we

wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania argumenty oczywiście

uzasadniają zasadność wniesionego środka prawnego. Oczywiste jest przy tym

tylko to, co można dostrzec od razu - bez potrzeby głębszej analizy

czy przeprowadzenia wnikliwych badań lub dociekań. Innymi słowy, podnoszone

uchybienia muszą mieć kwalifikowany charakter i być dostrzegalne na pierwszy rzut

oka - już nawet przy pobieżnej lekturze skargi (zob. m.in. postanowienia SN:

z 27 kwietnia 2006 r., I CZ 15/06; z 7 maja 2010 r., V CSK 459/09; z 15 czerwca

2018 r., III CSK 38/18; z 17 grudnia 2019 r., IV CSK 307/19, z 28 stycznia 2022 r.,

I CSK 584/22; z 7 czerwca 2023 r., I CSK 742/23; z 20 października 2023 r., I CSK

1673/23).

I CSK 4058/24

8

Podkreślenia wymaga, że przesłanka z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. obejmuje

jedynie uchybienia przepisom prawa materialnego albo procesowego, zarzucanym

sądowi drugiej instancji w skardze kasacyjnej, o charakterze elementarnym, które

polegają w szczególności na oparciu rozstrzygnięcia na wykładni przepisu

oczywiście sprzecznej z jednolitą i ugruntowaną jego wykładnią przyjmowaną

w orzecznictwie i nauce prawa, na zastosowaniu przepisu, który już nie

obowiązywał względnie na oczywiście błędnym zastosowaniu określonego przepisu

w ustalonym stanie faktycznym.

Należy też wskazać, że zgodnie z powszechnie aprobowanym

w orzecznictwie i nauce prawa stanowiskiem, o przyjęciu skargi kasacyjnej

do rozpoznania w związku z wystąpieniem przyczyny kasacyjnej z art. 3989 § 1

pkt 4 k.p.c. nie decyduje per se nawet oczywiste naruszenie konkretnego przepisu,

lecz jego skutek polegający na wydaniu oczywiście nieprawidłowego orzeczenia,

które nie może się ostać (zob. np. postanowienie SN z 1 grudnia 2023 r., I CSK

5300/22 i przywołane tam orzecznictwo).

Skarżący nie przedstawił przekonujących od razu, widocznych prima facie,

twierdzeń wykazujących racje podważające rozstrzygnięcie poddane krytyce

i zaskarżeniu.

Pozwany nie wykazał, że został pozbawiony możności obrony swych praw

w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji. Przeciwnie, okoliczności

przedstawione powyżej nie wskazują, że Sąd Apelacyjny naruszył ustawę

procesową i nie wziął z urzędu pod rozwagę nieważności postępowania przed

Sądem Okręgowym, co mogłoby przesądzać o oczywistej zasadności skargi

kasacyjnej pozwanego. Brak jest również podstaw do przyjęcia aby postępowanie

przed Sądem Apelacyjnym było dotknięte nieważnością z powodu pozbawienia

pozwanego możności obrony swych praw.

Także pozostałe argumenty skarżącego nie wskazują, że wystąpiła

przesłanka z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. Uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania nie wskazuje na czym konkretnie polegało naruszenie

wskazanych tam regulacji ustawy procesowej, ani nie przedstawia argumentów

I CSK 4058/24

9

wskazujących, że zarzucane uchybienia mogły doprowadzić do wydania oczywiście

wadliwego orzeczenia.

Co do kwestii uchylenia się przez pozwanego od skutków prawnych złożenia

oświadczenia woli pod wpływem błędu, stwierdzić należy, że skarżący nie powołał

w przedmiotowym uzasadnieniu wniosku żadnych regulacji prawa materialnego,

które mogłyby zostać naruszone przez Sąd odwoławczy. W konsekwencji

zagadnienie to nie może być badane na etapie przedsądu.

Bez znaczenia jest przy tym, że skarżący w ramach podstaw wniesionego

środka prawnego zarzucił naruszenie określonych przepisów kodeksu cywilnego.

Jak zostało to już podniesione nie jest rzeczą Sądu Najwyższego poszukiwanie

w innych częściach skargi kasacyjnej argumentów na uzasadnienie przyjęcia jej

do rozpoznania.

Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł,

jak w sentencji.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 102

w zw. z art. 108 § 1 w zw. z art. 39821 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

O wynagrodzeniu należnym pełnomocnikowi pozwanego tytułem

nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu w postępowaniu kasacyjnym

z urzędu orzeczono na podstawie § 2 pkt 1, § 4 ust. 1 i 3 i § 8 pkt 7 w zw. z § 16

ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r.

w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu

terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata

z urzędu.

Maciej Kowalski

(a.z.)

[SOP]