Bank nie dostał przyjęcia skargi w sporze o kredyt indeksowany do franka

W skardze kasacyjnej wywiedzionej od wyroku Sądu Apelacyjnego

w Białymstoku z 27 czerwca 2024 r. pozwany Bank w W. wniósł o przyjęcie skargi

do rozpoznania na podstawie art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.

Zdaniem skarżącego w sprawie występuje następujące istotne zagadnienie

prawne:

1) Czy przepis art. 358 k.c. w brzmieniu obowiązującym w dacie zawarcia

umowy (tj. w brzmieniu z 22 stycznia 2010 r.) na zasadzie art. 56 k.c. może zostać

zastosowany jako przepis dyspozytywny wprowadzając w miejsce postanowień

umowy i regulaminu wyeliminowanych ze stosunku prawnego z powodu

nieważności, postanowienia wynikające z ogólnych przepisów k.c.?

Skarżący podniósł ponadto, że istnieje potrzeba wykładni przepisów

prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności

w orzecznictwie sądów, tj.:

1) art. 3851 § 1,3 i 4 k.c. w zakresie możliwości uznania za indywidualnie

uzgodnione takiego postanowienia:

(i) którego treść, mimo że nie została ustalona w wyniku negocjacji między

konsumentem i przedsiębiorcą, jednak który konsument miał możliwość

negocjowania lub wybrania spośród kilku alternatywnie przedstawionych propozycji

postanowień, a nie przejawił takiej woli, w konsekwencji:

(ii) przyjęcie, że konsument zaakceptował jego treść w postaci

zaproponowanej przez przedsiębiorcę i w związku z tym nie miał woli modyfikacji

postanowień umowy zaoferowanej mu przez przedsiębiorcę;

2) art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 58 § 1 i 3 k.c. oraz art. 358 § 1 i 2 k.c.

w zw. z art. 56 k.c., w zakresie możliwości:

(i) stwierdzenia przez sąd nieuczciwości tylko niektórych elementów

warunku umownego w postaci klauzuli indeksacyjnej (klauzuli ryzyka

walutowego/waloryzacyjnej), i w konsekwencji eliminacji zapisu umownego

wyłącznie w zakresie wyliczenia wysokości zobowiązania kredytobiorcy oraz

I CSK 4088/24

3

ustalenia wysokości poszczególnych rat kredytu i ich zaliczenia na poczet

zobowiązania kredytowego, z zastosowaniem tabeli kursowej stosowanej przez

bank (klauzuli przeliczeniowej);

(ii) zastąpienia go innym sposobem określenia kursu waluty obcej

wynikającym z przepisów prawa lub zwyczajów, np. jednoznacznym

postanowieniem odnoszącym się do średniego kursu banku centralnego

(Narodowego Banku Polskiego), co nie rodziłoby potrzeby zastąpienia

wyeliminowanej treści jakimkolwiek przepisem prawa.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną powodowie wnieśli o odmowę przyjęcia

jej do rozpoznania i zasądzenie na ich rzecz kosztów postępowania kasacyjnego

według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną

do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, potrzeba

wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub

skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Za istotne zagadnienie prawne w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. uznaje

się zagadnienie dotychczas nierozstrzygnięte w orzecznictwie, a zatem takie, które

cechuje się przymiotem nowości i którego wyjaśnienie może sprzyjać rozwojowi

prawa (zob. np. postanowienia SN: z 21 stycznia 2022 r., I CSK 1285/22;

z 24 kwietnia 2023 r., I CSK 4950/22; z 20 grudnia 2023 r., I CSK 4003/23).

Problem przedstawiony przez skarżącego, na tle ustaleń faktycznych

poczynionych w przedmiotowej sprawie, nie spełnia powyższych wymagań,

ponieważ na obecnym etapie rozwoju orzecznictwa sądowego w sprawach

dotyczących konsumenckich kredytów hipotecznych denominowanych lub

indeksowanych do waluty obcej (w szczególności franka szwajcarskiego) nie ma

już on przymiotu nowości.

W szczególności trzeba zwrócić uwagę na uchwałę całej Izby Cywilnej Sądu

Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118),

I CSK 4088/24

4

w której Sąd ten wyjaśnił m.in. że w razie uznania, że postanowienie umowy

kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu

określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie

jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego

postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający

z przepisów prawa lub zwyczajów oraz przyjął, że w razie niemożliwości ustalenia

wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub

denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie.

Na podstawie art. 87 § 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie

Najwyższym uchwała ta ma moc zasady prawnej i wiąże Sąd Najwyższy

w niniejszej sprawie.

Tym samym Sąd Najwyższy potwierdził przyjmowane wcześniej stanowisko,

że nie ma możliwości odwołania się w celu wypełnienia luki w przedmiotowej

umowie kredytu do art. 358 § 2 k.c. lub art. 24 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r.

o Narodowym Banku Polskim (zob. np. postanowienie SN z 7 czerwca 2023 r.,

I CSK 913/23).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że postanowienia umowy

(regulaminu), określające zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu

na złotówki przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające

bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych

postanowień umownych. Ugruntowane jest także stanowisko, według którego, jeżeli

eliminacja niedozwolonego postanowienia umownego doprowadzi do takiej

deformacji regulacji umownej, że na podstawie pozostałej jej treści nie da się

odtworzyć treści praw i obowiązków stron, to nie można przyjąć, iż strony pozostają

związane pozostałą częścią umowy (zob. np. wyroki SN: z 2 czerwca 2021 r.,

I CSKP 55/21; z 27 lipca 2021 r., V CSKP 49/21; z 3 lutego 2022 r., II CSKP

459/22).

Wyeliminowanie z łączącej strony umowy abuzywnych postanowień

umownych wymaga dokonania oceny czy umowa w pozostałym zakresie jest

możliwa do utrzymania (zob. postanowienie SN z 27 marca 2025 r., I CSK 706/24).

I CSK 4088/24

5

Sąd Apelacyjny kwestię tę rozważył uznając, że obowiązywanie przedmiotowej

umowy po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków jest niemożliwe.

Powołanie się na potrzebę wykładni przepisów budzących poważne

wątpliwości (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.) wymaga wykazania, że określony przepis

prawa, mimo że budzi poważne wątpliwości, nie doczekał się wykładni albo

niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane przez skarżącego rozbieżności

w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub podobnych stanów faktycznych,

które należy przytoczyć.

Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w postanowieniu z 20 września 2023 r., I CSK

5136/22, potrzeba, o której mowa w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. oznacza, że określony

przepis, istotny z punktu widzenia podstawy prawnej zaskarżonego orzeczenia,

może być rozumiany na różne sposoby, a orzecznictwo i nauka prawa albo nie

wypracowały w tym przedmiocie żadnego poglądu, albo prezentują rozbieżne

stanowiska. W konsekwencji przyjąć należy, że nie istnieje potrzeba wykładni

przepisów prawa, podobnie jak nie występuje w sprawie istotne zagadnienie

prawne, jeżeli Sąd Najwyższy co do podnoszonych kwestii wyraził już swój pogląd

we wcześniejszym orzecznictwie, a nie zachodzą okoliczności uzasadniające

zmianę przyjętego stanowiska (zob. m.in. postanowienia SN: z 23 kwietnia 2015 r.,

I CSK 691/14; z 30 listopada 2023 r., I CSK 6472/22).

Wywody skarżącego nie czynią zadość wskazanym wymaganiom; przepisy

przywołane przez pozwanego zostały już bowiem wielokrotnie omówione przez Sąd

Najwyższy.

Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy, w celu ustalenia, czy konkretne postanowienie

umowne jest "nieuzgodnione indywidualnie", należy zbadać, czy konsument miał

na treść danego postanowienia "rzeczywisty wpływ" (art. 3851 § 3 zd. 1 k.c.).

Nie wystarczy wykazać, że druga strona umowy dowiedziała się o treści klauzuli

w odpowiednim czasie. Dowód zaistnienia okoliczności indywidualnego

uzgodnienia treści postanowienia umowy lub wzorca umownego nie dotyczy

przy tym jedynie faktu prowadzenia w tym przedmiocie między stronami negocjacji,

lecz wspólnego ustalenia ostatecznego brzmienia klauzuli (osiągnięcia konsensu)

w wyniku "rzetelnych i wyrównanych negocjacji". Nie może o tym zawsze

I CSK 4088/24

6

decydować wzmianka o indywidualnym uzgodnieniu, która w niektórych

przypadkach ma za zadanie jedynie stworzyć pozór wspólnych ustaleń (wyrok SN

z 10 października 2025 r., II CSKP 198/24).

Innymi słowy do zrealizowania przesłanki rzeczywistego wpływu konsumenta

na treść postanowień umownych (art. 3851 § 3 k.c.) konieczne jest udowodnienie

wspólnego ustalenia ostatecznego brzmienia klauzuli, w wyniku rzetelnych

negocjacji, w ramach których konsument miał realny wpływ na treść postanowienia

umownego, chyba że zostało ono sformułowane przez konsumenta i włączone

do umowy na jego żądanie, a dokonanie przez konsumenta wyboru między

różnego rodzaju umowami (wzorcami umów) oferowanymi przez bank nie stanowi

formy indywidualnego uzgodnienia postanowień umowy w rozumieniu art. 3851 § 1

i 3 k.c. (zob. postanowienie SN z 28 listopada 2025 r., I CSK 3163/24).

Na marginesie warto dodać, że z ustaleń faktycznych zaakceptowanych

przez Sąd Apelacyjny, którymi to ustaleniami Sąd Najwyższy jest związany

(art. 39813 § 2 k.p.c.) wynika, że powodowie nie mieli wpływu na kształt spornych

postanowień; zawarto je bowiem we wzorcu umownym i nie zostały one

indywidualnie uzgodnione.

Co do punktu drugiego zauważyć należy, że pozwany w uzasadnieniu

przesłanki zamieszczonej w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. powtarza częściowo

argumenty zaprezentowane już przy zagadnieniach prawnych, które jak wykazano

powyżej okazały się chybione. Ponadto brak w uzasadnieniu przyczyny kasacyjnej

z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. powołania aktualnego na dzień wniesienia skargi

kasacyjnej orzecznictwa Sądu Najwyższego z lat 2023-2024 oraz dostępnego

piśmiennictwa dotyczącego przedmiotowej materii sprawia, że nie można przyjąć,

że pozwany wyjaśnił – co jest niezbędne – z jakich powodów dotychczasowy

dorobek doktryny i orzecznictwa jest niewystarczający dla dokonania wykładni

wskazanych w skardze przepisów (zob. postanowienie SN z 21 września 2023 r.,

I CSK 2353/23).

Stanowisko wyrażone w powołanych w skardze kasacyjnej wyrokach SN

z 19 września 2023 r. w sprawach: II CSKP 1627/22, II CSKP 1495/22, i II CSKP

1110/22 ma charakter odosobniony i zostało następnie odrzucone.

I CSK 4088/24

7

W judykaturze wyjaśniono już, że klauzula ryzyka walutowego nie może

funkcjonować bez klauzuli kursowej określającej przeliczenie zobowiązań stron

celem ustalenia wysokości ich świadczenia. Z kolei klauzula spreadowa nie ma racji

bytu w umowie, w której nie zastosowano mechanizmu przeliczeniowego

i wynikającej z niego narażenia konsumenta na ryzyko kursowe. W konsekwencji

klauzule te, składające się na przyjęty w umowach kredytowych mechanizm

przeliczeniowy, są ze sobą ściśle powiązane (zob. uzasadnienie przywołanej

powyżej uchwały SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, i cytowane tam

orzecznictwo).

Nieuprawnione byłoby zastąpienie przez sąd postanowień niedozwolonych

innymi, polegającymi np. na odwołaniu się do kursu walut stosowanego przez

Narodowy Bank Polski. Możliwość takiej zmiany umowy przez sąd stałaby

w sprzeczności z celami prewencyjnymi dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia

1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, gdyż

przedsiębiorcy wiedzieliby, że nawet w razie zastosowania klauzuli niedozwolonej

umowa zostanie skorygowana przez sąd w sposób możliwie najpełniej

odpowiadający ich woli, a jednocześnie dopuszczalny w świetle przepisów

o niedozwolonych postanowieniach umownych (zob. np. wyrok SN z 30 czerwca

2022 r., II CSKP 656/22; postanowienie SN z 20 października 2023 r., I CSK

1696/23).

W sprawie nie zachodzi także nieważność postępowania, którą Sąd

Najwyższy bierze pod rozwagę - w granicach zaskarżenia - z urzędu (art. 39813 § 1

k.p.c.).

Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł,

jak w sentencji.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1,

11 i 3 w zw. z art. 108 § 1 w zw. z art. 39821 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

przy uwzględnieniu § 2 pkt 7 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 oraz § 20 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat

za czynności adwokackie. Suma zwrotu kosztów została rozdzielona na powodów

I CSK 4088/24

8

w częściach równych zgodnie z uchwałą SN z 16 listopada 2023 r., III CZP 54/23

(OSNC 2024, nr 6, poz. 57).

Maciej Kowalski

(a.z.)

[a.ł]