Sąd Najwyższy nie przyjął skargi kasacyjnej w sporze o ważność testamentu ustnego

W związku ze skargą kasacyjną uczestniczek postępowania A.K. oraz M.M.

na postanowienie Sądu Okręgowego w Płocku z 23 lipca 2025 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do

rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Cel wymagania

przewidzianego w art. 3984 § 2 k.p.c. może być osiągnięty jedynie przez powołanie

I CSK 47/26

2

i uzasadnienie istnienia przesłanek umożliwiających realizację publicznoprawnych

funkcji skargi kasacyjnej. Tylko na tych przesłankach Sąd Najwyższy może oprzeć

rozstrzygnięcie o przyjęciu lub odmowie przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania. Dopuszczenie i rozpoznanie skargi kasacyjnej ustrojowo i procesowo

jest uzasadnione jedynie w tych sprawach, w których mogą być zrealizowane jej

funkcje publicznoprawne. Nie w każdej zatem sprawie, nawet w takiej, w której

rozstrzygnięcie oparte jest na błędnej subsumpcji czy wadliwej wykładni prawa,

skarga kasacyjna może być przyjęta do rozpoznania. Podkreślenia wymaga, że

Sąd Najwyższy nie jest trzecią instancją sądową i nie jest jego rolą korygowanie

ewentualnych błędów w zakresie stosowania czy wykładni prawa w każdej

indywidualnej sprawie.

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżące oparły na

przesłankach uregulowanych w art. 3989 § 1 pkt 1, 2 i 4 k.p.c. Przesłanki te nie

zostały spełnione.

Istotnym zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. jest

zagadnienie objęte podstawami kasacyjnymi, doniosłe z punktu widzenia

rozstrzygnięcia sprawy i nierozwiązane dotąd w orzecznictwie, którego wyjaśnienie

może się przyczynić do rozwoju prawa. Powołanie się przez skarżącego na takie

zagadnienie wymaga jego sformułowania oraz uzasadnienia występowania

w sprawie (zob. postanowienia SN: z 28 listopada 2003 r., II CK 324/03;

z 7 czerwca 2005 r., V CSK 3/05; z 13 lipca 2007 r., III CSK 180/07; z 22 listopada

2007 r., I CSK 326/07; z 26 września 2005 r., II PK 98/05; z 10 maja 2019 r., I CSK

627/18).

Zaś odwołanie się do przesłanki przedsądu, jaką jest potrzeba wykładni

przepisów prawnych, budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, wymaga wykazania, że określony przepis

prawa, mimo że budzi poważne wątpliwości, nie doczekał się wykładni albo

niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane przez skarżącego rozbieżności

w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub podobnych stanów faktycznych,

które należy przytoczyć. Stronę skarżącą obciąża obowiązek przedstawienia

odrębnej i pogłębionej argumentacji prawnej, wskazującej na zaistnienie powołanej

okoliczności uzasadniającej przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania,

I CSK 47/26

3

zawierającej szczegółowy opis tego, na czym polegają poważne wątpliwości

interpretacyjne (zob. postanowienie SN z 4 lutego 2026 r., I PSK 173/26).

Natomiast oparcie wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania na przesłance

oczywistej zasadności kasacyjnej obligowało autora skargi do wykazania

kwalifikowanej postaci naruszenia przytoczonych we wniosku przepisów prawa

materialnego lub procesowego, naruszenia dostrzegalnego prima facie, przy

wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej, bez studiowania akt sprawy

i prowadzenia bardziej złożonych rozumowań (zob. postanowienia Sądu

Najwyższego z 12 grudnia 2000, V CKN 1780/00, OSNC 2001, Nr 3, poz. 52; z 22

marca 2001 r., V CZ 131/00, OSNC 2001, Nr 10, poz. 156 oraz z 15 czerwca 2018

r., III CSK 38/18). Należy też przypomnieć, że zgodnie z powszechnie

aprobowanym w orzecznictwie i nauce prawa poglądem, o przyjęciu skargi

kasacyjnej do rozpoznania nie decyduje per se nawet oczywiste naruszenie

konkretnego przepisu, lecz jego skutek polegający na wydaniu oczywiście

sprzecznego z prawem i nieprawidłowego orzeczenia, które z tych przyczyn nie

może się ostać w obrocie prawnym (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z 15

października 2015 r., III CSK 198/15; z 13 kwietnia 2016 r., V CSK 622/15.;

z 2 czerwca 2016 r., III CSK 113/16; z 27 października 2016 r., III CSK 217/16; z 29

września 2017 r., V CSK 162/17; z 7 marca 2018 r., I CSK 664/17; z 18 kwietnia

2018 r., II CSK 726/17 z 5 października 2018 r., V CSK 168/18, postanowienie

Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2026 r., I CSK 2487/24).

Skarżące wskazały, że „zagadnienie dotyczy rozumienia pojęcia „świadek

testamentu ustnego” oraz standardu, jaki musi spełniać osoba pełniąca tę rolę.

Chodzi o odpowiedź, czy wymóg obecności co najmniej trzech świadków może być

uznany za spełniony przez samą fizyczną obecność i podpis pod pismem

stwierdzającym treść testamentu, czy też konieczne jest rzeczywiste wysłuchanie,

zrozumienie i przyjęcie do wiadomości treści oświadczenia woli testatora przez

każdego ze świadków.” Dalej w skardze kasacyjnej wskazano, że „Sąd Najwyższy

wyjaśnił, że świadek musi mieć świadomość roli oraz zdolność percepcji treści

oświadczenia, a sama obecność nie wystarcza, aby spełnić wymóg z art. 952 § 1

k.c. (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 czerwca 2010 r., sygn. III CSK

317/09; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 lutego 2006 r., sygn. II CK

I CSK 47/26

4

419/05). Jednocześnie podkreślono, że forma szczególna ma charakter iuris stricti,

a niespełnienie minimalnej liczby świadków skutkuje nieważnością testamentu

ustnego (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 2002 r., sygn. III CZP

22/02; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 1 grudnia 2021 r., sygn. I NSNc

47/21). W niniejszej sprawie rozbieżność ocen sądów co do statusu konkretnej

osoby jako świadka unaocznia potrzebę ujednolicenia praktyki i jednoznacznego

potwierdzenia wskazanych standardów.”

Poza tym według skarżących „wykładni wymaga także przesłanka „obawy

rychłej śmierci” jako samodzielna podstawa dopuszczalności testamentu ustnego.”

Jednocześnie wskazały one, że „Sąd Najwyższy wyłożył, że obawa ta oznacza

poczucie rychłego zgonu oparte na rzeczywistych zdarzeniach bezpośrednio

zagrażających życiu, a nie na samym subiektywnym lęku (postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 12 marca 2019 r., sygn. II CSK 465/18). Następstwo zgonu nie

może legalizować ex post formy szczególnej ani zastępować dowodu istnienia

obawy na moment testowania. Judykatura utrwala dwutorową ocenę tej przesłanki,

wymagając łącznego wystąpienia elementu subiektywnego i obiektywnego, przy

jednoczesnym badaniu okoliczności istniejących w chwili sporządzania testamentu

(postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 marca 1974 r., sygn. III CRN 5/74;

postanowienie 14 Sądu Najwyższego z dnia 7 czerwca 2019 r., sygn. I CSK

269/18; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 3 grudnia 2010 r., sygn. I CSK

37/10).”

Ponadto w ocenie skarżących skarga była „oczywiście uzasadniona

w rozumieniu art. 398 § 1 pkt 4 k.p.c., ponieważ zaskarżone rozstrzygnięcie

pozostaje w sprzeczności z powołanymi standardami orzeczniczymi. Uznanie za

świadka osoby, która nie wysłuchała i nie zrozumiała treści oświadczenia testatora,

narusza art. 952 § 1 k.c. w świetle wykładni przedstawionej przez Sąd Najwyższy.

Przyjęcie obawy rychłej śmierci w oparciu o następstwo zgonu i ocenę ex post,

z pominięciem okoliczności przeciwnych, bez wykazania obiektywnych podstaw tej

obawy na chwilę testowania, narusza reguły wynikające z utrwalonej linii

orzeczniczej.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazuje się, że „istotne zagadnienie

prawne” to problem dotychczas nierozważany, którego wyjaśnienie przyczyni się do

I CSK 47/26

5

rozwoju prawa. Jeśli skarżące same cytują orzeczenia, w których sygnalizowany

przez nie problem jest już omówiony wykazują, że zagadnienie jest już znane,

a zatem nie może być przyczyną przyjęcia skargi na podstawie art. 3989 § 1 pkt 1

k.p.c. Sąd Najwyższy podkreślił, że nie występuje istotne zagadnienie prawne,

jeżeli we wcześniejszym orzecznictwie SN wyraził już pogląd na określony temat,

a nie zachodzą okoliczności uzasadniające zmianę tego poglądu (zob.

postanowienie SN z dnia 16 stycznia 2003 r., I PK 230/02, OSNP 2003, nr 13, poz.

5).

Ponadto Sąd Najwyższy wielokrotnie wskazywał już, że do wypełnienia

przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c., rozbieżności sygnalizowane przez skarżących

muszą być ujawnione w orzecznictwie sądów powszechnych lub Sądu

Najwyższego, a nie być jedynie kwestią sporu w jednym procesie. Argumentacja

skarżących w tym zakresie, potwierdza, że również w tej części skargi chodzi

o stosowanie prawa w konkretnej sytuacji, a nie o problem z kwalifikowaną

potrzebą wykładni określonego przepisu, adekwatną dla podstawy przedsądu z art.

3989 § 1 pkt 2 k.p.c. Można zatem przyjąć, że intencją wniosku o przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania jest kwestionowanie rozstrzygnięcia w tej sprawie, a nie

realna potrzeba wykładni przepisów budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów.

Skarżące nie wykazały również oczywistej zasadności skargi kasacyjnej.

Przede wszystkim nie jest możliwe jednoczesne wykazywanie, że w sprawie

istnieje istotne zagadnienie prawne lub potrzeba wykładni określonych przepisów

prawa oraz, że skarga oparta na naruszeniu tych przepisów jest oczywiście

uzasadniona. Albo jest tak, że wykładnia danych przepisów jest prosta i w związku

z tym ich naruszenie jest oczywiste, albo tak, że wykładnia ta rodzi wątpliwości,

wobec czego naruszenie przepisów nie może być oczywiste (zob. postanowienie

Sądu Najwyższego z 29 lipca 2015 r., I CSK 980/14). Zatem nie do pogodzenia

z oczywistością skargi jest formułowanie w niej zagadnień prawnych,

wymagających rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy, czy też wskazywanie na

potrzebę wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z 14 kwietnia lipca 2011 r., II UK 24/11). Taka konstrukcja wniosku

I CSK 47/26

6

o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania dyskwalifikuje jego zasadność już na

samym wstępie (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 17 marca 2021 r., V CSK

204/20). Nie sposób zatem uznać, że skarga kasacyjna jest oczywiście zasadna.

Wobec powyższego, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł

jak w sentencji. Oddalenie wniosku wnioskodawczyni E.P. o zwrot kosztów

postępowania kasacyjnego wynika stąd, że w złożonej w jej imieniu odpowiedzi na

skargę kasacyjną brak jest wniosku o odmowę przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania. Oznacza to, że zapadłe rozstrzygnięcie nie jest zgodne z jej

oczekiwaniem co do wyniku sprawy.

M.L.

Krzysztof Wesołowski

[SOP]