Po 30 latach małżeństwa uczestniczka chciała nierównych udziałów. SN odmówił przyjęcia skargi

Uczestniczka, E.K., wywiodła skargę kasacyjną od postanowienia Sądu

Okręgowego Warszawa-Praga w Warszawie z 12 czerwca 2024 r., wydanego w

sprawie z wniosku S.K. o podział majątku wspólnego.

Uzasadniając wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania skarżąca

przedstawiła istotne zagadnienie prawne dotyczące ciężaru dowodowego

I CSK 535/25

2

spoczywającego na osobie, która domaga się ustalenia nierównych udziałów

w majątku wspólnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie

występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów

prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności

w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna

jest oczywiście uzasadniona (art. 3989 § 1 k.p.c.).

Istotnym zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. jest

zagadnienie nowe, nierozwiązane dotychczas w orzecznictwie, którego wyjaśnienie

może przyczynić się do rozwoju prawa. Zagadnienie prawne powinno przede

wszystkim być sformułowane w oparciu o okoliczności mieszczące się w stanie

faktycznym sprawy wynikającym z dokonanych przez sąd ustaleń (zob.

postanowienie SN z 7 czerwca 2001 r., III CZP 33/01), a jednocześnie być

przedstawione w sposób ogólny i abstrakcyjny tak, aby umożliwić Sądowi

Najwyższemu udzielenie uniwersalnej odpowiedzi, niesprowadzającej się do samej

subsumpcji i rozstrzygnięcia konkretnego sporu (zob. postanowienia

SN: z 15 października 2002 r., III CZP 66/02; z 22 października 2002 r.,

III CZP 64/02, i z 5 grudnia 2008 r., III CZP 119/08). Konieczne jest przytoczenie

argumentów prawnych, które prowadzą do rozbieżnych ocen. Skarżący powinien

nie tylko wskazać przepis prawa (materialnego lub procesowego), którego dotyczy

zagadnienie, ale także przedstawić pogłębioną argumentację prawną w celu

wykazania, że zagadnienie jest istotne, a jego rozstrzygnięcie ma znaczenie dla

merytorycznego rozstrzygnięcia w jego sprawie (zob. m.in. postanowienia

SN: z 23 sierpnia 2007 r., I UK 134/07, i z 9 lutego 2011 r., III SK 41/10).

Zgodnie z art. 43 § 2 k.r.o. z ważnych powodów każdy z małżonków może

żądać, aby ustalenie udziałów w majątku wspólnym nastąpiło z uwzględnieniem

stopnia, w którym każdy z nich przyczynił się do powstania tego majątku. Warto

podkreślić, że wykazanie ważnych powodów, co jest oceniane przez wzgląd na

zasady współżycia społecznego, stanowi konieczną przesłankę dopuszczalności

ustalenia nierównych udziałów. Powyższe jest możliwe w sytuacji, gdy zostanie

I CSK 535/25

3

ustalone, że otrzymanie przez jednego z małżonków korzyści z tej części majątku

wspólnego, do której powstania on się nie przyczynił, pozostawałoby

w sprzeczności z poczuciem słuszności, o czym zadecydować należy w świetle

całokształtu okoliczności konkretnej sprawy.

Autorka skargi kasacyjnej nie przedstawiła wątpliwości w orzecznictwie,

z których wynikałaby potrzeba dokonania wyjaśnień przez Sąd Najwyższy.

Ustalenie znaczenia klauzuli generalnej „ważne powody” należy odnieść do

całokształtu postępowania małżonków w czasie trwania wspólności majątkowej.

W tym zakresie konieczne jest ustalenie, w jaki sposób wykonywane były ciążące

na uczestnikach obowiązki rodzinne, jak również, czy dochodziło do rażącego

i uporczywego nierealizowania obowiązków (zob. postanowienie SN

z 13 grudnia 2018 r., V CSK 565/17). W niniejszej sprawie Sądy meriti prawidłowo

uznały, że skarżąca nie wykazała zaistnienia ważnych powodów, które mogłyby

uzasadniać ustalenie nierównych udziałów stron w ich majątku wspólnych.

Problematyka przesłanek ustalenia przez sąd nierównych udziałów

w majątku wspólnym małżonków nie ma waloru nowości i jest przedmiotem

licznych orzeczeń Sądu Najwyższego oraz wypowiedzi piśmiennictwa (zob.

postanowienia SN z 24 kwietnia 2013 r., IV CSK 553/12, OSNC-ZD 2014, Nr B,

poz. 24 i z 6 kwietnia 2005 r., III CK 469/04). Ważne powody w rozumieniu

przytoczonego wyżej przepisu to okoliczności, które, oceniane z punktu widzenia

zasad współżycia społecznego, sprzeciwiają się przyznaniu jednemu z małżonków

korzyści z tej części majątku wspólnego, do której powstania się nie przyczynił.

Ocena ważnych powodów uwzględnia nie tylko aspekt majątkowy, ale również

etyczny, co wyraża się w postulacie dokonywania ich analizy przy uwzględnieniu

zasad współżycia społecznego (zob. postanowienia SN z 22 września 1997 r., II

CKN 306/97 oraz z 21 listopada 2002 r., III CKN 1018/00). W orzecznictwie Sądu

Najwyższego wyjaśniono już także, że nie chodzi tu o winę w rozkładzie pożycia,

ale o winę odnoszoną do nieprzyczyniania się do powstania majątku wspólnego lub

przyczyniania się w mniejszym stopniu, niż to wynika z możliwości małżonka (zob.

postanowienia SN z 8 lutego 2018 r., II CNP 11/17 i z 7 czerwca 2000 r.,

III CKN 455/00). Ważnym powodem jest w szczególności naganne postępowanie

małżonka, przeciwko któremu jest skierowane żądanie ustalenia nierównych

I CSK 535/25

4

udziałów, polegające na tym, że w sposób rażący lub uporczywy nie przyczyniał się

on do powstania majątku wspólnego lub trwonił wspólne środki na zaspokajanie

własnych potrzeb, w tym alkohol, uszczuplając w ten sposób zasoby ze szkoda dla

interesów rodziny (zob. postanowienia SN z 26 listopada 1973 r., III CRN 227/73,

OSNCP 1974, poz. 189 oraz z 2 października 1997 r., II CKN 348/97).

Sam nierówny stopień przyczynienia się małżonków do powstania majątku

wspólnego nie może być uznany za ważny powód w ustaleniu nierównych udziałów

w majątku wspólnym.

Ustalenie nierównych udziałów w majątku wspólnym, o którym stanowi

art. 43 § 2 k.r.o., jest dopuszczalne w razie łącznego wystąpienia dwóch

przesłanek: przyczynienia się małżonków do powstania majątku wspólnego

w różnym stopniu oraz istnienia ważnych powodów, które uzasadniają ustalenie

nierównych udziałów. Przez przyczynienie się do powstania majątku wspólnego

rozumie się całokształt starań każdego z małżonków o założoną przez nich rodzinę

i zaspakajanie jej potrzeb, czyli nie tylko wysokość zarobków czy innych dochodów

osiąganych przez każdego z nich, lecz także, jaki użytek czynią oni z tych

dochodów, czy gospodarują nimi należycie i nie trwonią ich. O stopniu

przyczyniania się każdego z małżonków świadczą nie tylko osiągnięcia czysto

ekonomiczne. Przez ważne powody rozumie się takie okoliczności, które oceniane

z punktu widzenia zasad współżycia społecznego sprzeciwiają się przyznaniu

jednemu z małżonków korzyści z tej części majątku wspólnego, do powstania której

ten małżonek się nie przyczynił. Przy ocenie istnienia ważnych powodów należy

zatem mieć na względzie całokształt postępowania małżonków w czasie trwania

wspólności majątkowej w zakresie wykonywania ciążących na nich obowiązków

względem rodziny, którą przez swój związek założyli. „Ważne powody” nie stanowią

podstawy ustalenia nierównych udziałów, jeżeli stopień przyczynienia się

małżonków do powstania majątku wspólnego jest równy, jednocześnie - nawet

różny stopień przyczynienia się małżonków do powstania tego majątku nie stanowi

podstawy ustalenia nierównych udziałów, jeżeli nie przemawiają za tym "ważne

powody".

I CSK 535/25

5

Przez przyczynienie się do powstania majątku wspólnego rozumie się

całokształt starań każdego z małżonków o założoną przez nich rodzinę

i zaspokojenie jej potrzeb, a więc nie tylko wysokość zarobków czy innych

dochodów osiąganych przez każde z nich, lecz także i to, jaki użytek czynią oni

z tych dochodów, czy gospodarują nimi racjonalnie i nie trwonią ich lekkomyślnie.

Ważnymi powodami w rozumieniu art. 43 § 2 k.r.o. są natomiast względy natury

etycznej, które wskazują, że w konkretnych okolicznościach równość udziałów

pozostawałaby w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego (zob.

postanowienie SN z 18 października 2023 r., II CSKP 1596/22).

Podstawami skargi kasacyjnej nie mogą być objęte zarzuty błędnych ustaleń

faktycznych i oceny dowodów (art. 3983 § 3 k.p.c.), więc nie można z odwołaniem

się do nich kreować zagadnienia prawnego opartego na założeniu, że

w rzeczywistości miał miejsce stan faktyczny inny, niż ustalony przez sądy obu

instancji, czyli inny, niż stanowiący podstawę rozstrzygnięcia.

Nie jest rzeczą Sądu Najwyższego ustalanie stanu faktycznego

i dopuszczanie w sprawie nowych dowodów. Skarżąca błędnie traktuje skargę

kasacyjną jako trzecią instancję odwoławczą. Znamienne, że sądy obu instancji

wyczerpująco i wnikliwie odniosły się do ciężaru dowodu wykazania nierównych

udziałów w majątku. Sądy meriti trafnie wskazały, że wspólność ustawowa

małżeńska trwała 30 lat, w trakcie których obie strony zarobkowały cały czas. Spór

ogniskował się na celu wydatkowania środków.

Nie ma racji skarżąca, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne.

Nie spełniła ciążącego na niej obowiązku wykazania, że jej stopień przyczynienia

się do powiększenia majątku był większy. Incydentalne zdarzenia nie mogły

determinować rozstrzygnięcia o ustaleniu nierównych udziałów w majątku

wspólnym.

Sąd Najwyższy uznał, że nie ma innych przyczyn uzasadniających przyjęcie

skargi kasacyjnej do rozpoznania, w szczególności w postaci nieważności

postępowania (art. 3989 § 1 pkt 3 k.p.c.).

Z tej przyczyny Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 1 i 2 k.p.c. odmówił

przyjęcia skargi do rozpoznania. O kosztach postępowania kasacyjnego

I CSK 535/25

6

rozstrzygnął zaś na podstawie art. 98 k.p.c. w zw. z art. 99 k.p.c. w zw. z § 10 ust. 4

pkt 2 i § 2 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za

czynności radców prawnych.

Adam Doliwa

(P.H.)

[SOP]