Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi banku w sporze o umowę kredytu

Wyrokiem z 7 marca 2023 r. w sprawie z powództwa M.K. (następcy

prawnego R.K.) i M.K. przeciwko Bank S.A. z siedzibą w W. Sąd Okręgowy w

Tarnobrzegu ustalił, że bliżej opisana umowa kredytu na cele mieszkaniowe

zawarta w dniu 16 maja 2008 r. między R.K. i M.K.1 i poprzednikiem prawnym

pozwanego […] Bankiem SA w W. jest nieważna w całości, zasądził od pozwanego

I CSK 54/25

2

na rzecz powódki M.K.1 kwotę 67.564,76 zł z tytułu zwrotu uiszczonych rat

kapitałowo-odsetkowych w okresie od czerwca 2008 r. do maja 2020 r. wraz z

odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 14 lipca 2022 r. do dnia zapłaty, zasądził

od pozwanego na rzecz powoda M.K. kwotę 49.339,06 zł z tytułu zwrotu

uiszczonych rat kapitałowo-odsetkowych w okresie od czerwca 2008 r. do września

2018 r. wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 14 lipca 2022 r. do dnia

zapłaty oraz oddalił powództwo w pozostałym zakresie. Apelacja pozwanego od

tego orzeczenia została oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z 5

września 2024 r.

Pozwany wniósł skargę kasacyjną, opierając wniosek o jej przyjęcie do

rozpoznania na przyczynach kasacyjnych objętych art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia

przysługującym od prawomocnych orzeczeń sądu drugiej instancji, służącym

ochronie interesu publicznego przez zapewnienie jednolitości wykładni i stosowania

prawa, wkład Sądu Najwyższego w rozwój orzecznictwa i nauki prawa oraz

eliminowanie z obrotu prawnego orzeczeń wydanych w postępowaniu nieważnym

lub orzeczeń oczywiście niezgodnych z prawem. Stosownie do 3989 § 1 k.p.c., Sąd

Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania w razie wykazania przez

stronę, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba

wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub

skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Z punktu widzenia funkcji oraz

założeń skargi kasacyjnej jako nadzwyczajnego środka zaskarżenia, rolą

„przedsądu” jest wstępna selekcja skarg pod kątem spełniania wymienionych wyżej

kryteriów (przyczyn kasacyjnych) kwalifikujących skargę do jej przedstawienia

Sądowi Najwyższemu w celu merytorycznego rozpoznania.

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący powołał

się na występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego dotyczącego

kwestii, czy na etapie oceny możliwości obowiązywania umowy po usunięciu

postanowienia abuzywnego dopuszczalne jest ustalenie treści umowy (stosunku

I CSK 54/25

3

prawnego), w zakresie, który był regulowany przez abuzywną normę, na podstawie

art. 65 § 1 i 2 k.c. lub art. 56 k.c. w z w. z art. 41 ustawy - Prawo wekslowe lub art.

56 k.c. w zw. z art. 358 § 2 k.c., lub też art. 56 k.c. w zw. z innymi opisanymi przez

skarżącego przepisami, z których na zasadzie analogii iuris lub analogii legis

wynika, że w polskim prawie obowiązuje generalna norma, zgodnie z którą wartość

waluty obcej określa się według kursu średniego Narodowego Banku Polskiego

(dalej NBP).

Skarżący powołał się także na zagadnienie prawne dotyczące kwestii, czy

oceniając możliwość obowiązywania umowy kredytu indeksowanego do franka

szwajcarskiego, po usunięciu postanowienia abuzywnego zgodnie z prawem

krajowym, należy brać po uwagę stan prawny z dnia zawarcia umowy, dnia

powstania sporu, czy dnia orzekania.

Według skarżącego, w sprawie występuje również istotne zagadnienia

prawne, polegające na ustaleniu, czy jeżeli bez abuzywnego postanowienia umowa

kredytu indeksowanego do franka szwajcarskiego nie może obowiązywać, to

dochodzi do automatycznej jego substytucji normą dyspozytywną, o ile tylko

zastosowanie środków krajowych zapewnia doprowadzenie do sytuacji jaka miałby

miejsce, gdyby umowa nie zawierała tego abuzywnego postanowienia.

Kolejne przedstawione przez skarżącego zagadnienie prawne dotyczy

kwestii, czy art. 358 § 2 k.c. stanowi szczegółowy przepis dyspozytywny, który

znajduje zastosowanie z mocy prawa (automatycznie) w miejsce abuzywnej

klauzuli kursowej określającej sposób ustalenia kursu franka szwajcarskiego, na

potrzeby operacji związanych z indeksowaniem przy wypłacie i przy spłacie

kredytu.

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący powołał

się także na występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego

dotyczącego kwestii, czy rozważając unieważnienie umowy o kredyt indeksowany

do waluty obcej na skutek uznania, że postanowienia odsyłające do tabeli kursów

(klauzula kursowa) mają charakter niedozwolony należy mieć na względzie

wyłącznie oświadczenie kredytobiorcy, czy badać również, czy określone

rozstrzygnięcie prowadzi do zrealizowania celu Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia

I CSK 54/25

4

5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich

(dalej jako „Dyrektywa 93/13").

Kolejne przedstawione przez skarżącego zagadnienie prawne dotyczy

kwestii, czy w przypadku orzeczenia bezskuteczności umowy kredytu

indeksowanego do waluty obcej w oparciu o przepisy o postanowieniach

abuzywnych (art. 3851 k.c. i n.) bank pozostaje w opóźnieniu wobec kredytobiorcy

co do zwrotu kwot uiszczonych w wykonaniu umowy w okresie przed złożeniem

przez kredytobiorcę, po pouczeniu przez Sąd, oświadczenia w przedmiocie woli

utrzymania w mocy umowy wobec abuzywności jej postanowień umownych, a w

konsekwencji czy dopuszczalne jest naliczanie odsetek za opóźnienie (art. 481 § 1

k.c.) za okres do chwili złożenia przez prawidłowo poinformowanego o skutkach

bezskuteczności umowy kredytobiorcę oświadczenia w przedmiocie woli

utrzymania umowy w mocy.

Według skarżącego, potrzeba wykładni przepisów budzących poważne

wątpliwości i wywołujących rozbieżności w orzecznictwie dotyczy 3851 § 1 i 2 k.c.

co do kwestii, które postanowienia charakterystyczne dla umów kredytu

indeksowanych do franka szwajcarskiego są abuzywne, w przypadku stwierdzenia

przez sąd, że uprawnienie banku do ustalania kursu franka szwajcarskiego narusza

rażąco interesy konsumenta i jest niezgodne z dobrymi obyczajami: czy abuzywna

jest wówczas wyłącznie klauzula kursowa określająca sposób ustalenia wartości

franka szwajcarskiego, czy też wszystkie postanowienia dotyczące indeksacji

kredytu, tj. klauzula Kursowa i klauzula ryzyka walutowego stanowiąca, że

wysokość zobowiązań z umowy kredytu zależna jest od zmiennej na przestrzeni

obowiązywania umowy wartości waluty obcej.

W nawiązaniu do tak sformułowanych przyczyn kasacyjnych należy

przypomnieć, że istotnym zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1

k.p.c. jest problem nowy i dotychczas niewyjaśniony, dotyczący ważnego

abstrakcyjnego zagadnienia jurydycznego, którego rozstrzygnięcie przez Sąd

Najwyższy przy okazji rozpoznania skargi kasacyjnej przyczyni się do rozwoju

prawa i orzecznictwa oraz będzie miało znaczenie nie tylko dla tej konkretnej,

jednostkowej sprawy, ale także dla innych podobnych spraw. Skarżący powinien

I CSK 54/25

5

sformułować to zagadnienie w sposób przyjęty przy przedstawianiu przez sąd

powszechny zagadnienia prawnego do rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy;

przedstawić pogłębiony wywód prawny uzasadniający zgłoszone wątpliwości,

wykazać zasadność preferowanego sposobu jego rozstrzygnięcia, a także

wadliwość rozwiązania przez Sąd drugiej instancji postawionego problemu

prawnego w sposób rzutujący na wynik sprawy. Na gruncie drugiej przyczyny

kasacyjnej (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.) rozbieżności w orzecznictwie należy

interpretować jako brak zgodności rozstrzygnięć w sprawach o takich samych lub

bardzo podobnych stanach faktycznych, w których mają zastosowanie te same

przepisy, wykładane lub stosowane w sposób prowadzący do odmiennych -

zróżnicowanych albo sprzecznych - orzeczeń albo decyzji procesowych. Wskazując

na tę przyczynę kasacyjną, skarżący powinien opisać, na czym polega trudność w

interpretacji określonych przepisów prowadząca do niepożądanego wyżej stanu

oraz zilustrować swoje twierdzenia przykładami takich rozbieżnych rozstrzygnięć.

Wszystkie sformułowane przez skarżącego wątpliwości prawne zostały już

rozstrzygnięte w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE)

oraz Sądu Najwyższego. Wskazano w nim, że określenie wysokości świadczenia z

tytułu zwrotu kredytu obciążającego konsumenta z odwołaniem do tabel kursów

walut obcych ustalanych jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych

kryteriów, jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku i

w ten sposób obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem, narusza

równorzędność stron, w związku z czym tego rodzaju postanowienia umowne mają

charakter niedozwolony w rozumieniu art. 3851 k.c. (zob. wyroki Sądu Najwyższego

z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, Nr 11, poz. 134, z 1 marca 2017

r., IV CSK 285/16, z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, z 11 grudnia 2019 r., V CSK

382/18, OSNC-ZD 2021, Nr 2, poz. 20; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18, z 24

lutego 2022 r., II CSKP 45/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22). Klauzule

kształtujące mechanizm indeksacji, określają główne świadczenie kredytobiorcy w

rozumieniu art. 3851 § 1 zdanie drugie k.c., a zatem podlegają kontroli, jeśli nie

zostały sformułowane w jednoznaczny sposób (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 4

kwietnia 2019 r., I CSK 159/17, z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, z 21 czerwca 2021

r., I CSKP 55/21 oraz z 3 lutego 2022 r., II CSKP 459/22). Postanowienia umowne

I CSK 54/25

6

są wyrażone prostym i zrozumiałym językiem, gdy umowa przedstawia w sposób

przejrzysty konkretne działanie mechanizmu, do którego odnosi się dane

postanowienie, umożliwiając konsumentowi orientację, w oparciu o jednoznaczne i

zrozumiałe kryteria, co do wypływających dla niego z tej umowy konsekwencji

ekonomicznych (zob. wyroki TSUE: z 20 września 2017 r., C-186/16; z 3

października 2019 r., C-260/18 oraz z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13; wyroki Sądu

Najwyższego z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, z 10 maja 2022 r., II CSKP

285/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22 i z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22).

Sąd Najwyższy wyjaśnił już również, że klauzula ryzyka walutowego i klauzula

kursowa określająca przeliczenie zobowiązań stron (tzw. klauzula spreadowa) - w

ramach przyjętego w umowie mechanizmu waloryzacji są ze sobą ściśle

powiązane, co ma istotne znaczenie z perspektywy oceny, czy określają one

główne świadczenia stron, czy zostały sformułowane w sposób jednoznaczny, a

także w płaszczyźnie możliwości utrzymania umowy w mocy, a ich rozszczepienie

jest zabiegiem sztucznym (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 20 lutego 2023 r.,

II CSKP 809/22 i z 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22 i dalsze powołane tam

orzecznictwo). Oceny abuzywności postanowienia umownego dokonuje się według

stanu z chwili zawarcia umowy, a nie następczo, co oznacza, że ocena

niedozwolonego charakteru postanowienia nie może uwzględniać okoliczności

powstałych po zawarciu umowy - w tym także sposobu stosowania postanowienia

umowy w praktyce (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20

czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1. poz. 2). Uznanie klauzul

przeliczeniowych za abuzywne oznacza, że są one - z mocy samego prawa od

momentu zawarcia umowy - bezskuteczne (nie wiążą) konsumentów (art. 3851 § 1

k.c.), aczkolwiek strony pozostają związane umową w pozostałym zakresie, jeśli

jest to tylko możliwe. Stwierdzenie niedozwolonego charakteru postanowienia w

umowie kredytu może uzasadniać uznanie umowy za nieważną. Umowa będzie

dotknięta nieważnością, gdy bez abuzywnych postanowień jej obowiązywanie nie

jest możliwe w świetle prawa krajowego i nie zaszły przesłanki umożliwiające

zastosowanie regulacji zastępczej, a konsument postanowień abuzywnych nie

potwierdził, nie udzielając następczo świadomej i wolnej zgody na te klauzule i tym

samym odmawiając przywrócenia im skuteczności z mocą wsteczną (zob. uchwała

I CSK 54/25

7

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC

2021, Nr 9, poz. 56; uchwała Sądu Najwyższego z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20,

OSNC 2021, Nr 6, poz. 40; wyroki TSUE z 3 października 2019 r., C-260/18 i z 29

kwietnia 2021 r., C-19/20, oraz wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V

CSK 382/18, OSNC-ZD, 2021, Nr 2, poz. 20, z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21

i z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22). Sąd Najwyższy wypowiedział się także w

kwestii, czy bez dotkniętych abuzywnością. klauzul przeliczeniowych, umowa

kredytu indeksowanego do waluty obcej może nadal obowiązywać, wskazując, że

wyeliminowanie tych klauzul prowadzi także do upadku klauzuli ryzyka walutowego,

charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i

uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, co jest

równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż należy ją uznać za

umowę o odmiennej istocie i charakterze niż zamierzone przez strony, choćby

nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu. Wyłączył

dopuszczalność zastąpienia abuzywnych postanowień umownych przepisami

dyspozytywnymi lub zwyczajami, przez zastosowanie średniego kursu NBP w

oparciu o art. 358 § 2 k.c. lub art. 41 prawa wekslowego, ewentualnie w oparciu o

wykładnię umowy przy zastosowaniu art. 65 k.c. (zob. wyroki z 8 listopada 2022 r.,

II CSKP 1153/22 i z 31 stycznia 2023 r., II CSKP 941/22). Wskazał, że jeżeli bez

niedozwolonych postanowień umownych umowa nie może obowiązywać, a nie są

spełnione przesłanki uzupełnienia luki przez regulację zastępczą i konsument nie

wyraził świadomie i swobodnie woli sanowania postanowienia, umowa jest trwale

bezskuteczna (nieważna), a podstawą tej nieważności jest art. 58 k.c. (zob. wyroki

Sądu Najwyższego z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21; z 25 lipca 2023 r., II

CSKP 1487/22; z 25 października 2023 r., II CSKP 820/23; z 9 stycznia 2024 r., II

CSKP 874/22 oraz z 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22). W orzecznictwie Sądu

Najwyższego wyjaśniono także, że - w braku szczególnych rozwiązań

intertemporalnych - miarodajny dla rozstrzygnięcia, czy umowa może obowiązywać

bez klauzuli abuzywnej, jest stan prawny obowiązujący w chwili zawarcia umowy.

Wskazuje na to charakter sankcji zastosowanej w art. 3851 § 1 k.c., która polega na

tym, że niedozwolone postanowienie umowne jest od początku, z mocy samego

prawa, dotknięte bezskutecznością, przy czym jest to bezskuteczność „na korzyść

I CSK 54/25

8

konsumenta”, co oznacza, że może on udzielić następczo świadomej i wolnej

zgody na to postanowienie i w ten sposób przywrócić mu skuteczność z mocą

wsteczną (por. wyrok Sądu Najwyższego z 15 października 2024 r., II CSKP 474/23

i uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2018 r., III

CZP 29/17, OSNC 2019, Nr 1, poz. 2 i z dnia 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC

2021, Nr 9, poz. 56). Sąd Najwyższy wypowiedział się także co do znaczenia

nowelizacji prawa bankowego dokonanej tak zwaną ustawą antyspreadową czyli

ustawą z 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych

innych ustaw (Dz. U. Nr 165, poz. 984) dla bytu prawnego umów zawartych przed

wejściem w życie tej noweli (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 11 grudnia 2019 r.,

V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr B, poz. 20; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i

z 28 października 2022 r., II CSKP 894/22), a także co do znaczenia art. 111 ust. 1

pkt 4 prawa bankowego oraz art. 24 ust. 3 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. o

Narodowym Banku Polskim- tekst jedn.: Dz. U. z 2005 r. Nr 1, poz. 2 (zob. wyrok

Sądu Najwyższego z 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22).

Brak także potrzeby odniesienia się przez Sąd Najwyższy do

sformułowanego zagadnienia prawnego sformułowanego na gruncie art. 3851 k.c.

w zw. art. 481 § 1 k.c. dotyczącego terminu, od którego konsument może domagać

się odsetek ustawowych za opóźnienie. Przedstawione zagadnienie oparte zostało

na założeniu, że konsument może powołać się na restytucyjny skutek upadku

umowy kredytu w związku ze stwierdzeniem abuzywności postanowień tej umowy

dopiero po złożeniu przezeń oświadczenia, że nie wyraża zgody na związanie się

niedozwolonym postanowieniem umownym, które miałoby w ten sposób uzyskać

konstytutywny charakter. Tymczasem z uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia

wynika, że początek biegu naliczania odsetek ustawowych za opóźnienie Sądy

meriti ustaliły po dniu złożenia przez powodów oświadczenia, że mają

świadomość o możliwych konsekwencjach związanych z ustaleniem nieistnienia

kredytu i dalszym domaganiu się ustalenia jego nieistnienia, a które to

oświadczenie powodowie złożyli podczas pisemnych zeznań, tj. w dniu 14 lipca

2022 r. Ponadto, założenie to zostało zanegowane w wyroku TSUE z dnia 7

grudnia 2023, C-140/22, w którego sentencji stwierdzono, że art. 6 ust. 1 i art. 7

ust. 1 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych

I CSK 54/25

9

warunków w umowach konsumenckich (Dz.Urz. UE L nr 95, s. 29; dalej:

„Dyrektywa 93/13” ) należy wykładać w ten sposób, iż w kontekście uznania

nieważności w całości umowy kredytu hipotecznego zawartej z konsumentem

przez instytucję bankową ze względu na to, że umowa ta zawiera nieuczciwy

warunek, bez którego nie może ona dalej obowiązywać, stoją one na

przeszkodzie wykładni prawa krajowego, zgodnie z którą wykonywanie praw,

które konsument wywodzi z tej dyrektywy, jest uzależnione od złożenia przez tego

konsumenta przed sądem oświadczenia, w którym twierdzi on, po pierwsze, że

nie wyraża zgody na utrzymanie w mocy tego warunku, po drugie, że jest

świadomy z jednej strony faktu, że nieważność wspomnianego warunku pociąga

za sobą nieważność wspomnianej umowy, a z drugiej - konsekwencji tej

nieważności, i po trzecie, że wyraża zgodę na uznanie tej umowy za nieważną. W

wyroku z dnia 14 grudnia 2023 r., C-28/22, Trybunał uznał natomiast, że

skuteczność ochrony przyznanej konsumentom przez dyrektywę 93/13 byłaby

zagrożona, gdyby konsumenci ci, powołując się na prawa, które wywodzą z tej

dyrektywy, byli narażeni na ryzyko nieotrzymania odsetek za opóźnienie od kwot,

które powinny im zostać zwrócone ze względu na nieważność takiej umowy od

momentu upływu terminu nałożonego na przedsiębiorcę do wykonania

świadczenia, po tym jak przedsiębiorca ten otrzyma wezwanie do zwrotu tych

kwot. W konsekwencji również w orzecznictwie Sądu Najwyższego opowiedziano

się za stanowiskiem, że możliwość żądania przez konsumentów odsetek

ustawowych za opóźnienie nie może być uzależniona od złożenia bankowi przez

konsumentów wskazanego oświadczenia, a domaganie się przez konsumentów

odsetek ustawowych za opóźnienie w zapłacie należnych im kwot jest możliwe po

otrzymaniu przez bank ich żądania, aby bank dokonał zwrotu spłaconych przez

nich, w oparciu o nieważną umowę kredytu, należności i jest skuteczne z

upływem wyznaczonego przez konsumentów terminu do spełnienia tego

świadczenia przez kredytodawcę (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 6 września

2024 r., II CSKP 690/23, z 16 marca 2026 r., II CSKP 327/24). Brak zatem

podstaw do przyjęcia, że na gruncie niniejszej sprawy powstała potrzeba

odniesienia się przez Sąd Najwyższy do przedstawionej przez skarżącego

wątpliwości.

I CSK 54/25

10

W tym stanie rzeczy orzeczono, jak w sentencji. O kosztach postępowania

kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i § 11 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 i

art. 39821 k.p.c., a także § 2 pkt 6 i § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności

radcow prawnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1935 z późn. zm.).

Agnieszka Piotrowska

(A.D.)

[a.ł]