Działka bez zabudowy a status konsumenta w sporze frankowym. SN odmówił przyjęcia skargi banku

Wyrokiem z 29 grudnia 2022 r. Sąd Okręgowy w Szczecinie zasądził

od Banku spółki akcyjnej w W. na rzecz A.S. i I.S. bliżej określone kwoty wyrażone

w polskich złotych i we frankach szwajcarskich z odsetkami ustawowymi za

opóźnienie (pkt I) oraz zasądził od pozwanego na rzecz powodów koszty procesu

(pkt II).

I CSK 568/25

2

Wyrokiem z 30 października 2024 r. Sąd Apelacyjny w Szczecinie oddalił

apelację pozwanego (pkt I) i zasądził od niego na rzecz każdego z powodów koszty

postępowania apelacyjnego (pkt II).

Skargę kasacyjną od powyższego orzeczenia wywiódł pozwany bank,

zaskarżając je w całości. Wnosząc o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania,

skarżący wskazał na jej oczywistą zasadność w zakresie „art. 221 k.c. w zw. z art.

3851 § 1 i 2 k.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie, skutkujące ustaleniem, że

powód posiada status konsumenta w ramach spornej umowy kredytu

i w konsekwencji zastosowanie art. 3851 § 1 i 2 k.c. wobec podmiotu, do którego

nie ma zastosowania ochrona przewidziana w tym przepisie w sytuacji, gdy powód

nigdy nie przeznaczył kredytowanej nieruchomości na cele mieszkaniowe, do dnia

dzisiejszego działka pozostaje niezabudowana i znajduje się o blisko 150 km od

ośrodka życiowego”.

Ponadto zdaniem skarżącego Sąd Apelacyjny naruszył dyspozycję

art. 481 § 1 k.c. w zw. z art. 5 i art. 6 ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r.

o rozpatrywaniu reklamacji przed podmioty rynku finansowego, o Rzeczniku

Finansowym i o Funduszu Edukacji Finansowej i źle orzekł o roszczeniu

odsetkowym należnym powodom.

Skarżący wniósł również o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

na podstawie art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. z uwagi na występujące w sprawie istotne

zagadnienie prawne, wywołujące rozbieżne oceny prawne, które powiązał

m.in. z możliwością abstrakcyjnej kontroli postanowień umowy w przypadku

całkowitej, przedterminowej spłaty kredytu; możliwością zastąpienia abuzywnych

postanowień umowy odesłaniem na mocy art. 358 § 2 k.c. do obiektywnych

mierników wysokości świadczenia takich, jak kurs średni NBP; a także

powiązanego z pytaniem czy dopuszczalne i skuteczne jest podniesienie przez

pozwanego nieuznającego powództwa w zakresie roszczenia o ustalenie

nieistnienia umowy kredytu indeksowanego - w ramach kaskadowej linii obrony -

zarzutu potrącenia swojej wierzytelności na wypadek ustalenia nieistnienia

stosunku prawnego z powodu nieważności całej umowy kredytu przez sąd

badający sprawę, w tym w szczególności przy uwzględnieniu zagadnienia czy

I CSK 568/25

3

zgłoszony w toku sprawy procesowy zarzut potrącenia - oparty o dyspozycję

art. 2031 k.p.c. - wywiera jednocześnie skutki o charakterze materialnoprawnym

i procesowym bez konieczności składania jakiegokolwiek dodatkowego

oświadczenia o potrąceniu o charakterze materialnoprawnym, a także zagadnienia

odnoszącego się do momentu postawienia w stan wymagalności roszczenia

restytucyjnego pozwanego banku (o zwrot wypłaconego kapitału) istniejącego

względem powoda, stanowiącego podstawę zgłaszanego zarzutu potrącenia,

wynikającego z ustalenia nieistnienia stosunku prawnego z powodu nieważności

całej umowy kredytu, przy uwzględnieniu tzw. teorii bezskuteczności zawieszonej,

o której mowa w uchwale siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r.,

III CZP 6/21.

Powodowie w odpowiedzi na skargę kasacyjną wnieśli o odmowę przyjęcia

jej do rozpoznania i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W art. 3989 § 1 k.p.c. ustawodawca zawarł zamknięty katalog przesłanek,

na podstawie których Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania.

Nakładając na skarżących obowiązek wskazania i uzasadnienia oznaczonej

przesłanki przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, ustawodawca zmierzał

do zagwarantowania, że jako nadzwyczajny środek zaskarżenia prawomocnych

orzeczeń, skarga kasacyjna będzie pełnić przypisane jej funkcje publicznoprawne.

Ograniczenie przesłanek do czterech ma zapewnić, że przyjęcie skargi kasacyjnej

do rozpoznania ustrojowo i procesowo jest uzasadnione jedynie w tych sprawach,

w których mogą być zrealizowane jej funkcje publicznoprawne, a skarga kasacyjna

nie stanie się instrumentem wykorzystywanym w każdej sprawie.

Skarżący nie zdołał wykazać, że skarga kasacyjna jest oczywiście zasadna

w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. Wniosek o przyjęcie skargi na tej podstawie

nie został bowiem przez powoda należycie uzasadniony. Obowiązkiem skarżącego

było przedstawienie wyodrębnionego wywodu prawnego, w którym z powołaniem

na argumenty mieszczące się w zakresie kognicji Sądu Najwyższego, wykazałby,

że zachodzi niewątpliwa, widoczna na pierwszy rzut oka, bez konieczności głębszej

analizy, sprzeczność orzeczenia z przepisami prawa nie podlegającymi różnej

I CSK 568/25

4

wykładni i w wyniku takiego naruszenia prawa zapadło w drugiej instancji

orzeczenie oczywiście wadliwe. Pozwany tymczasem w ramach uzasadnienia

wniosku o przyjęciu skargi kasacyjnej na ww. podstawie zawarł jedynie lakoniczne

uzasadnienia, wraz z odesłaniem do poczynionych dalej rozważań uzasadnienia

zarzutów skargi. Skarżący nie dostrzegł tym samym, że nie jest rolą Sąd

Najwyższego poszukiwanie na łamach skargi kasacyjnej argumentów dla jej

przyjęcia do rozpoznania.

W tym kontekście szczególnie uwydatnia się nieuzasadnione stanowisko

skarżącego o tym, aby pozbawić powodów statusu konsumentów jedynie z tego

względu, że dotychczas nie zabudowali własnej nieruchomości stanowiącej część

powierzchni ziemskiej i tylko z tego powodu odmówić im ochrony gwarantowanej

przez sądy orzekające w sprawach podobnych, tj. których przedmiotem jest

wadliwość postanowień umownych umów kredytów de facto uzależniających

wysokość świadczenia od kursów walut obcych.

Niezależnie od powyższego należy wskazać, że podnoszone przez

skarżącego kwestie nie świadczą w żadnej mierze o oczywistej zasadności skargi

kasacyjnej, ale stanowią niedopuszczalną polemikę ze stanowiskiem wyrażonym

przez Sąd w zaskarżonym orzeczeniu. Stwierdzając w sprawie konsumencki

charakter umowy, wbrew twierdzeniom skargi, Sądy meriti nie naruszyły dyspozycji

żadnego z obowiązujących przepisów prawa materialnego. Zwłaszcza, że w toku

procesu nie wykazano, aby umowa mogła mieć charakter związany z jakąkolwiek

działalnością zawodową i gospodarczą powodów. O oczywistej zasadności skargi

nie może świadczyć także odmienna niż dokonana przez Sądy ocena kwestii daty,

od której w sprawie należne są powodom odsetki od roszczenia głównego.

Skarga kasacyjna strony pozwanej nie zawiera ponadto dostatecznych

argumentów dla uznania, że w sprawie zachodzą przesłanki

z art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.

Istotnym zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. jest

natomiast zagadnienie nowe, nierozwiązane dotychczas w orzecznictwie, którego

wyjaśnienie może przyczynić się do rozwoju prawa. Zagadnienie prawne powinno,

przede wszystkim, być sformułowane w oparciu o okoliczności mieszczące się

I CSK 568/25

5

w stanie faktycznym sprawy wynikającym z dokonanych przez sąd ustaleń

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z 7 czerwca 2001 r., III CZP 33/01),

a jednocześnie być przedstawione w sposób ogólny i abstrakcyjny tak, aby

umożliwić Sądowi Najwyższemu udzielenie uniwersalnej odpowiedzi,

niesprowadzającej się do samej subsumpcji i rozstrzygnięcia konkretnego sporu

(por. postanowienia Sądu Najwyższego: z 15 października 2002 r., III CZP 66/02;

z 22 października 2002 r., III CZP 64/02; z 5 grudnia 2008 r., III CZP 119/08).

Wskazane przez skarżącego przepisy oraz przedstawione zagadnienia

prawne nie czynią zadość tym wymaganiom. Nie rozważając ponownie wszystkich

podnoszonych przez skarżącego kwestii, które jak zaznaczano powyżej, stanowiły

już przedmiot wielu wypowiedzi Sądu Najwyższego, były szczegółowo

i wyczerpująco omawiane, należy zauważyć, że Sąd Najwyższy jednolicie

przyjmuje, że niedozwolone są postanowienia umowne pozostawiające możliwość

ustalenia kursu CHF, a tym samym wysokości świadczeń stron, arbitralnej decyzji

jednej z nich; takie postanowienie umowne uznawane jest za niedopuszczalne

w każdej sytuacji (por. np. wyroki Sądu Najwyższego: z 22 stycznia 2016 r.,

I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134; z 24 października 2018 r.,

II CSK 632/17; z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18;

z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21).

Analogicznie oceniane są przez Sąd Najwyższy klauzule przeliczeniowe

w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego do waluty obcej, jako

określające główne świadczenie stron (por. np. wyroki Sądu Najwyższego:

z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; z 11 grudnia

2019 r., V CSK 382/18; z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 3 lutego 2022 r.,

II CSKP 415/22; podobnie w orzecznictwie TSUE, por. wyroki: z 30 kwietnia

2014 r., C-26/13, Kásler i Káslerné Rábai, pkt 49-50; z 26 lutego 2015 r., C-143/13,

Matei, pkt 54; z 23 kwietnia 2015 r., C-96/14, Van Hove, pkt 33; z 20 września

2017 r., C-186/16, Andriciuc i in., pkt 35; z 14 marca 2019 r., C-118/17, Dunai,

pkt 48; z 3 października 2019 r., C-260/18, Dziubak, pkt 44).

W świetle ustalonego dorobku orzeczniczego Sądu Najwyższego

oraz Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, jest niewątpliwe, że skutkiem

I CSK 568/25

6

uznania przez sąd określonych postanowień umownych za niedozwolone

(nieuczciwe), jest działająca z mocy samego prawa ich bezskuteczność, rodząca

konieczność pominięcia ich przez Sąd z urzędu, jak gdyby nigdy nie zostały

wprowadzone do umowy (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56, a także wyroki Sądu

Najwyższego: z 30 maja 2014 r., III CSK 204/13; z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16;

z 24 października 2018 r., II CSK 632/17, a także zamiast wielu: wyrok Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 21 grudnia 2016 r. w połączonych sprawach

C-154/15, C-307/15 i C-308/15, Francisco Gutiérrez Naranjo i in. przeciwko Cajasur

Banco SAU, pkt 61-62).

Nie ulega jednak wątpliwości, że jeżeli eliminacja niedozwolonego

postanowienia umownego doprowadzi do takiej gruntownej zmiany (deformacji)

umowy, że na podstawie pozostałej jej treści nie da się odtworzyć treści praw

i obowiązków stron, to nie można przyjąć, iż strony pozostają związane umową

także w części pozostałej po eliminacji nieuczciwych klauzul (art. 6 ust. 1 dyrektywy

93/13, stanowiący, że „nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez

sprzedawców lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta,

a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to

możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków” (por. wyrok Sądu

Najwyższego z 10 maja 2022 r., II CSKP 694/22).

Przedmiot wielu wypowiedzi Sądu Najwyższego stanowiła także ostatnia

z podnoszonych przez skarżącego kwestii, tj. ewentualnego zarzutu potrącenia

roszczenia, który przede wszystkim w tzw. sprawach frankowych nie może być

oceniany inaczej niż w przypadku pozostałych stosunków prawnych (por. m.in.

postanowienie Sądu Najwyższego z 29 września 2023 r., I CSK 5/23 i powołane

tam orzecznictwo). W przedmiotowej sprawie należy jednak podkreślić, że wbrew

wywodom skargi Sąd Apelacyjny nie odmawiał skarżącemu prawa do powołania się

na ten zarzut, a jedynie stwierdził, że pozostał on bezskuteczny. Sąd Apelacyjny

zwrócił wprost uwagę na brak uprzedniego wezwania powodów do zapłaty

(roszczenie restytucyjne jako bezterminowe staje się wymagalne dopiero po

wezwaniu do zapłaty, zgodnie z art. 455 k.c.). Skuteczne skorzystanie z zarzutu

potrącenia wymaga wymagalności przynajmniej wierzytelności potrącającego,

I CSK 568/25

7

a skoro roszczenie banku nie było wymagalne, to nie było warunków do

wzajemnego umorzenia wierzytelności stron. Sąd odwoławczy zwrócił też uwagę,

że podkreślenia przy tym wymaga, iż roszczenie o wynagrodzenie za korzystanie

z kapitału nie ma w polskim porządku prawnym podstawy materialno-prawnej, co

zresztą potwierdził TSUE w wyroku z 15 czerwca 2023 r ., C-520/21.

Z tych względów Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania (art. 3989 § 1 k.p.c.).

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono zgodnie z art. 98 § 1, 11

i 3 w związku z § 2 pkt 7, § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości

z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie.

Agnieszka Jurkowska-Chocyk

(R.N.)

[SOP]