SN odmówił przyjęcia skargi banku w sporze o kredyt indeksowany i zasądził 2700 zł kosztów

Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie

występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów

prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności

w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna

jest oczywiście uzasadniona (art. 3989 § 1 k.p.c.). Obowiązkiem skarżącego jest

I CSK 573/26

2

sformułowanie i uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

w nawiązaniu do powyższych przesłanek, a rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego

w kwestii przyjęcia bądź odmowy przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania

wynika z oceny, czy okoliczności powołane przez skarżącego odpowiadają tym,

o których jest mowa w art. 3989 § 1 k.p.c.

Pozwany wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania z uwagi na

występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego, które przedstawił jako

pytania: - „czy w przypadku gdy kredytobiorca dokonał całkowitej (przedterminowej)

spłaty kredytu, możliwa jest abstrakcyjna kontrola postanowień umowy,

w całkowitym oderwaniu od rzeczywistego pokrzywdzenia kredytobiorcy, a także

czy zgodne z zasadami współżycia społecznego, a co za tym idzie dopuszczalne

jest dochodzenie przez kredytobiorcę zwrotu świadczeń uiszczonych przez niego

w wykonaniu spornej umowy, na kilka lat po wykonaniu umowy w całości”; - „czy

Sąd orzekający może zastąpić postanowienie abuzywne, kursem rynkowym

(obiektywnym kursem średnim NBP) lub zastosować przepis dyspozytywny

z art. 358 § 2 k.c., z uwagi na fakt, że przepis ten stanowi normę prawną, która

może znaleźć zastosowanie w sprawie, a Sąd winien podjąć wszelkie działania

prowadzące do przywrócenia równowagi kontraktowej stron?”.

Zgodnie z ustaloną linią orzecznictwa, powołanie się na

występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego jako na przesłankę

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania wymaga określenia problemu

o charakterze abstrakcyjnym, nierozstrzygniętego w dotychczasowym

orzecznictwie i wymagającego pogłębionej wykładni. Skarżący powinien to

zagadnienie sformułować oraz przedstawić argumentację jurydyczną

uzasadniającą tezę o możliwości rozbieżnych ocen prawnych w związku ze

stosowaniem przepisów, na tle których ono powstało. Zagadnienie powinno być

ponadto „istotne” z uwagi na wagę problemu interpretacyjnego, którego dotyczy dla

systemu prawa. Skoro jednak skarga kasacyjna jest wnoszona w konkretnej

sprawie, to zarówno charakter rozpoznawanego roszczenia, jak i ustalony przez

sądy meriti stan faktyczny, którym Sąd Najwyższy byłby związany (art. 3983 § 3

i art. 39813 § 2 k.p.c.), musi pozostawać w związku z przedstawionym przez

skarżącego zagadnieniem prawnym i pozwalać na jego rozstrzygnięcie.

I CSK 573/26

3

Przepisy, na tle których pozwany sformułował zagadnienie prawne,

były w ostatnich latach przedmiotem wykładni Trybunału Sprawiedliwości UE oraz

Sądu Najwyższego. Problemy sformułowane przez skarżącego można zatem

uznać za wyjaśnione.

O tym, czy i jakim zakresie po spełnieniu umówionego świadczenia można

domagać się jego zwrotu jako nienależnego ze względu na nieważność umowy,

w związku z którą zostało spełnione decydują przepisy o przedawnieniu roszczeń

o zwrot nienależnego świadczenia; nieprzedawnione i zasadnie zgłoszone

roszczenie podlega zatem uwzględnieniu.

W judykaturze Sądu Najwyższego obecnie dominuje pogląd, że klauzule

kształtujące mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie kredytu złotowego

indeksowanego do waluty obcej (denominowanego w walucie obcej), określają

główne świadczenie kredytobiorcy (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia

2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr B, poz. 20, z 13 maja 2022 r., II CSKP

464/22 i z 10 marca 2023 r., II CSKP 1017/22 oraz powołane tam orzecznictwo).

Pogląd ten uwzględnia stanowisko Trybunału Sprawiedliwości UE, w orzecznictwie

którego podkreśla się, że za postanowienia umowne mieszczące się w pojęciu

„głównego przedmiotu umowy” w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy

uważać te, które określają podstawowe świadczenia w ramach danej umowy i które

z tego względu charakteryzują tę umowę (por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości

UE z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, K., pkt 49-50; z 26 lutego 2015 r., C-143/13, M.,

pkt 54; z 23 kwietnia 2015 r., C-96/14, V., pkt 33; z 20 września 2017 r., C-186/16,

A. i in., pkt 35). Za takie uznawane są klauzule indeksacyjne (waloryzacyjne), jak

i postanowienia odnoszące się do ustalonego w walucie obcej mechanizmu

waloryzacji świadczeń (określane niekiedy jako „klauzule ryzyka walutowego”),

które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy – konsumenta ryzykiem zmiany kursu

waluty i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu (zob. wyroki

Trybunału Sprawiedliwości UE z 20 września 2017 r., C-186/16, A. i in., pkt 37; z 20

września 2018 r., C-51/17, pkt 68; z 14 marca 2019 r., C-118/17, pkt 48; z 3

października 2019 r., C-260/18, pkt 44).

I CSK 573/26

4

Klauzule waloryzacyjne, które nie zostały wyrażone w umowie kredytu

w sposób jasny i precyzyjny, podlegają badaniu pod kątem spełnienia przesłanek

z art. 3851 § 1 k.c. W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości UE wyjaśniono, że

wymaganie wyrażenia warunku umownego prostym i zrozumiałym językiem

nakazuje, by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie

mechanizmu, do którego odnosi się ów warunek, a także, w zależności od

przypadku, związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym

w innych warunkach, tak by konsument był w stanie oszacować, w oparciu

o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy

konsekwencje ekonomiczne. Postanowienia umowy (regulaminu), określające

zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie

kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie

kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień

umownych.

Postanowienia analogiczne do ocenianych w niniejszej sprawie były już

wielokrotnie przedmiotem badania Sądu Najwyższego (zob. np. wyroki Sądu

Najwyższego z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134;

z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22; z 20 maja 2022 r., II CSKP 403/22; z 24 lutego

2022 r., II CSKP 45/22, a także wyroki Trybunału Sprawiedliwości UE z 3

października 2019 r., C-260/18, K.J. Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank

International AG; z 10 czerwca 2021 r., C-776/19, C-782/19, VB i inni przeciwko

BNP Paribas Personal Finance SA oraz AV i in. przeciwko BNP Paribas Personal

Finance SA, Procureur de la République). Sąd Najwyższy wyjaśnił, że

postanowienia umowy (regulaminu), określające zarówno zasady przeliczenia

kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat

na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej,

mają charakter niedozwolonych postanowień umownych, kształtują bowiem prawa

i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco

naruszając jego interesy. Sprzeczność z dobrymi obyczajami i naruszenie

interesów konsumenta polega w tym przypadku na uzależnieniu wysokości

świadczenia banku oraz wysokości świadczenia konsumenta od swobodnej decyzji

banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na złotówki w chwili jego wypłaty, jak

I CSK 573/26

5

i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności poszczególnych spłacanych rat,

służy bowiem określeniu wysokości świadczenia konsumenta. Takie postanowienia,

które uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów walut, są

nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego działania banku. W ten sposób

obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają

równorzędność stron. Skonstruowane w ten sposób, w ślad za wzorcem

stosowanym przez bank, uregulowania umowne są niedopuszczalne, niezależnie

od tego, czy swoboda przedsiębiorcy (banku) w ustaleniu kursu jest pełna, czy też

w jakiś sposób ograniczona, np. w razie wprowadzenia możliwych maksymalnych

odchyleń od kursu ustalanego z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów.

Abuzywne klauzule indeksacyjne są od początku, z mocy samego prawa,

dotknięte bezskutecznością na korzyść kredytobiorcy, chyba że następczo

udzieli on świadomej i wolnej zgody na te klauzule i w ten sposób przywróci ich

skuteczność z mocą wsteczną (zob. uchwałę siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

– zasada prawna – z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56).

Powodowie takiej zgody nie udzielili, o czym świadczą ich twierdzenia i zarzuty

podnoszone w toku procesu.

Jak wyjaśniono w orzecznictwie Sądu Najwyższego, jeżeli eliminacja

niedozwolonego postanowienia umownego doprowadzi do takiej deformacji

regulacji umownej, że na podstawie pozostałej jej treści nie da się odtworzyć treści

praw i obowiązków stron, to nie można przyjąć, iż strony pozostają związane

pozostałą częścią umowy. Koresponduje to z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, który

przewiduje, że nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców

lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa

w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po

wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków (zob. m.in. uchwała składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 oraz wyroki Sądu

Najwyższego z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16 oraz z 24 października 2018 r.,

II CSK 632/17).

W wyroku z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, Bank S.A., Trybunał

Sprawiedliwości UE orzekł, że wykładni art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13

I CSK 573/26

6

należy dokonywać w ten sposób, że z jednej strony nie stoją one na przeszkodzie

temu, by sąd krajowy usunął jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej

między przedsiębiorcą a konsumentem, w wypadku gdy odstraszający cel tej

dyrektywy jest realizowany przez krajowe przepisy ustawowe regulujące

korzystanie z niego, o ile element ten stanowi odrębne zobowiązanie umowne,

które może być przedmiotem indywidualnej kontroli pod kątem nieuczciwego

charakteru. Z drugiej strony przepisy te stoją na przeszkodzie temu, by sąd

odsyłający usunął jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej między

przedsiębiorcą a konsumentem, jeżeli takie usunięcie sprowadzałoby się do zmiany

treści tego warunku poprzez zmianę jego istoty.

Wyeliminowanie z łączącej strony umowy abuzywnych postanowień

umownych rodzi zatem konieczność oceny czy umowa w pozostałym zakresie jest

możliwa do utrzymania. Sąd meriti rozważył tę kwestię i uznał, że obowiązywanie

umowy po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków jest niemożliwe. Jak wyjaśnił

Sąd Najwyższy, wyeliminowanie ryzyka kursowego, charakterystycznego dla

umowy kredytu waloryzowanego kursem waluty obcej i uzasadniającego

powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, jest równoznaczne z tak

daleko idącym przekształceniem umowy, że należy ją uznać za umowę

o odmiennej istocie i charakterze, choćby nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy

wariant umowy kredytu. Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju

klauzul utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest

możliwe, co przemawia za opowiedzeniem się o jej nieważności (zob. m.in. wyroki

Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22 i II CSKP 405/22 i z 8 lutego

2024 r., II CSKP 1036/23).

W razie stwierdzenia abuzywności klauzuli ryzyka walutowego i klauzul

przeliczeniowych utrzymanie umowy nie jest możliwe z prawnego punktu widzenia.

Jest tak zwłaszcza wówczas, gdy unieważnienie tych klauzul doprowadziłoby nie

tylko do zniesienia mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale

również – pośrednio – do zaniknięcia ryzyka kursowego, które jest bezpośrednio

związane z indeksacją kredytu do waluty. W konsekwencji art. 6 ust. 1 dyrektywy

93/13 nie stoi na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu

nieuczciwego charakteru niektórych warunków umowy kredytu indeksowanego do

I CSK 573/26

7

waluty obcej i oprocentowanego według stopy procentowej bezpośrednio

powiązanej ze stopą międzybankową danej waluty, przyjął, zgodnie z prawem

krajowym, że ta umowa nie może nadal obowiązywać bez takich warunków z tego

powodu, iż ich usunięcie spowodowałoby zmianę charakteru głównego przedmiotu

umowy (zob. wyroki Trybunału Sprawiedliwości UE z 14 marca 2019 r., C-118/17,

pkt 52; z 5 czerwca 2019 r., C-38/17, HS, pkt 43; z 3 października 2019 r.,

C-260/18, pkt 44 i 45; wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK

382/19).

W uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów – zasada prawna –

z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 (OSNC 2021, nr 9, poz. 56) Sąd Najwyższy

wyjaśnił, że zastąpienie klauzul niedozwolonych rozwiązaniami przewidzianymi

w innych przepisach wchodzi w rachubę tylko wtedy, gdy (koniunkcja przesłanek):

1) po wyłączeniu klauzuli abuzywnej umowa nie może obowiązywać, o czym

decyduje obiektywne podejście w świetle prawa krajowego, a zatem wola jednej ze

stron, w tym konsumenta, nie ma w tym zakresie rozstrzygającego znaczenia (por.

też wyroki Trybunału Sprawiedliwości UE z 15 marca 2012 r., C-453/10, Jana

Pereničova, pkt 33-34, z 14 marca 2019 r., C-118/17, Zsuzsanna Dunai, pkt 40,

51, z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179, Abanca Corporación Bancaria, pkt 57, z 3

października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak, pkt 39-41, z 29 kwietnia 2021 r.,

C-19/20, I.W. i R.W., pkt 83, 89, z 2 września 2021 r., C-932/19, OTP Jelzálogbank

i in., pkt 49-50, z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21, pkt 74, z 8

września 2022 r., w połączonych sprawach C-80/21, C-81/21 i C-82/21, pkt 67, 74

oraz z 12 października 2023 r., C-645/22, Luminor Bank, pkt 29, 37); 2) całkowity

upadek umowy naraża konsumenta na „szczególnie niekorzystne konsekwencje”,

w świetle okoliczności istniejących lub możliwych do przewidzenia w czasie sporu

(por. wyrok Sądu Najwyższego z 8 marca 2023 r., II CSKP 617/22; por. też wyroki

Trybunału Sprawiedliwości UE z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak,

pkt 51, z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21, pkt 67, z 27 kwietnia 2023

r., C-705/21, AxFina Hungary, pkt 41 oraz z 23 listopada 2023 r., C-321/22,

Provident Polska, pkt 87, z uwzględnieniem rzeczywistych i bieżących interesów

konsumenta i z zastrzeżeniem, że „do celów tej oceny decydująca jest wola

wyrażona przez konsumenta w tym względzie” w tym sensie, że jeżeli sąd

I CSK 573/26

8

poinformował konsumenta w sposób obiektywny i wyczerpujący o skutkach

prawnych oraz szczególnie szkodliwych skutkach ekonomicznych, jakie może mieć

dla niego unieważnienie umowy, sąd ten nie może, po uwzględnieniu jego woli

stwierdzenia nieważności umowy, sprzeciwić się zrzeczeniu się przez niego

ochrony przyznanej im przez dyrektywę 93/13 (por. wyroki Trybunału

Sprawiedliwości UE z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21, pkt 78

w związku z pkt 74-75, z 16 marca 2023 r., C-6/22, M.B.,U.B.,M.B. przeciwko X

S.A. (M.B. i in.), pkt 43-45 i teza oraz z 12 października 2023 r., C-645/22, Luminor

Bank, pkt 29; postanowienie Trybunału Sprawiedliwości UE z 18 października 2023

r., C-117/23, Eurobank Bulgaria, pkt 66, a z drugiej strony sąd nie może chronić

konsumenta przed upadkiem umowy, jeżeli ocenia, że nie naraża on go na

„szczególnie niekorzystne konsekwencje”, choćby konsument domagał się tej

ochrony (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z 12 października 2023 r.,

C-645/22, Luminor Bank, pkt 38, 40-41); 3) istnieje przepis dyspozytywny albo

przepis „mający zastosowanie, gdy strony danej umowy wyrażą na to zgodę”, który

mógłby zastąpić wyłączone niedozwolone postanowienie umowne, umożliwiając

utrzymanie umowy (z korzyścią dla konsumenta); jeżeli niedozwolone

postanowienie umowne odzwierciedlało obowiązujący przepis ustawowy mający

zastosowanie w przypadku porozumienia stron, w rachubę wchodzi także

zastąpienie niedozwolonego postanowienia „tym stanowiącym punkt odniesienia

przepisem ustawowym w nowym brzmieniu przyjętym już po zawarciu umowy” (np.

wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17, pkt

59-64 i teza).

Oceniana w niniejszej sprawie umowa bez dotkniętych abuzywnością tzw.

klauzul przeliczeniowych do waluty obcej nie może nadal obowiązywać. Jest tak

dlatego, że ich wyeliminowanie prowadzi także do upadku klauzuli ryzyka

walutowego, charakterystycznego dla umowy kredytu waloryzowanego kursem

waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką

LIBOR, co jest równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż

należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze niż zamierzone przez

strony, choćby nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu.

Bez postanowień określających sposób wyznaczenia kursu miarodajnego do

I CSK 573/26

9

przeliczenia złotówki na franki szwajcarskie i na odwrót (bez uzupełnienia

związanej z tym luki), klauzule przewidujące indeksację (ucieleśniające też ryzyko

walutowe), w ogóle nie mogą wywrzeć skutku (np. wyrok Sądu Najwyższego z 11

grudnia 2019 r., V CSK 382/18 i z 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22). Oznacza to

z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy

o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe (np. wyroki Sądu

Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20,

z 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i II CSKP

382/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, z 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22, z 8

listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, z 31

stycznia 2023 r., II CSKP 941/22, z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, z 10 marca

2023 r., II CSKP 1017/22, z 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1016/22, z 25 maja 2023

r., II CSKP 1311/22, z 6 czerwca 2023 r., II CSKP 1159/22, z 25 lipca 2023 r.,

II CSKP 1487/22, z 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22, z 8 listopada 2023 r., II CSKP

1530/22, z 21 listopada 2023 r., II CSKP 1675/22 i II CSKP 701/23, z 29 listopada

2023 r., II CSKP 1460/22, i II CSKP 1753/22, z 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22,

z 24 stycznia 2024 r., II CSKP 1496/22, z 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22).

Skoro powodowie konsekwentnie opowiadali się za upadkiem umowy, to Sądy

meriti nie mogły przyjąć, że naraża ich to na „szczególnie niekorzystne

konsekwencje”. Z tych względów uzupełnienie luk w umowie nie było możliwe.

Niezależnie od powyższego, w judykaturze wielokrotnie wskazywano na

niedopuszczalność zastąpienia niedozwolonych postanowień kursowych przez

sięgnięcie do art. 358 § 2 k.c., do przepisów o charakterze ogólnym,

przewidujących, iż skutki wyrażone w treści czynności prawnej są uzupełniane

w szczególności przez skutki wynikające z zasad słuszności lub ustalonych

zwyczajów, które nie stanowią przepisów dyspozytywnych lub przepisów mających

zastosowanie, jeżeli strony umowy wyrażą na to zgodę (por. wyroki Trybunału

Sprawiedliwości UE z 3 października 2019 r., C-260/18, pkt 62 oraz pkt 3 sentencji,

z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21, pkt 77, z 12 stycznia 2023 r.,

C-395/21, pkt 63, 65 i z 16 marca 2023 r., C‑6/22, M.B. i in., pkt 56), wykładni

oświadczeń woli (art. 65 k.c.) czy art. 41 Prawa wekslowego (por. w szczególności

wyroki Sądu Najwyższego z 27 maja 2022 r., II CSKP 395/22, z 8 listopada 2022 r.,

I CSK 573/26

10

II CSKP 1153/22, z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, z 27 kwietnia 2023 r.,

II CSKP 1027/22, i z 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22). W wyroku z 18 listopada

2021 r., C-212/20, A.S.A., pkt 68, 70, 78, teza, Trybunał Sprawiedliwości UE

stwierdził, że art. 5 i 6 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją

one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy, który stwierdził nieuczciwy charakter

warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem w rozumieniu art.

3 ust. 1 tej dyrektywy, dokonał wykładni tego warunku w celu złagodzenia jego

nieuczciwego charakteru, nawet jeśli taka wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli

stron.

Oceny, czy postanowienie umowne jest niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.),

dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (uchwała składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1,

poz. 2). Wykładnia językowa art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c. nie daje podstaw do

przyjęcia, że w ramach oceny abuzywności postanowienia istotny jest sposób jego

stosowania przez przedsiębiorcę. Decydujące znaczenie ma nie to, w jaki sposób

przedsiębiorca stosuje postanowienie i dla kogo jest to korzystne, lecz to, w jaki

sposób postanowienie kształtuje prawa i obowiązki konsumenta. Z przepisu wynika,

że przedmiotem oceny jest samo postanowienie, a więc wyrażona w określonej

formie (przeważnie słownej) treść normatywna, tzn. norma lub jej element

określający prawa lub obowiązki stron (zob. uchwałę siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z 20 listopada 2015 r., III CZP 17/15), a jej punktem odniesienia –

sposób oddziaływania postanowienia na prawa i obowiązki konsumenta. Samo

postanowienie może bezpośrednio kształtować prawa i obowiązki tylko w sensie

normatywnym, wpływając na zakres i strukturę praw lub obowiązków stron. Taka

interpretacja pozostaje w zgodzie z powszechnie akceptowanym poglądem, że art.

3851 k.c. jest instrumentem kontroli treści umowy (stosunku prawnego). To, w jaki

sposób postanowienie jest stosowane, jest kwestią odrębną, do której art. 3851 § 1

zdanie pierwsze k.c. wprost się nie odnosi (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z 20

czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2). Sankcje będące

konsekwencją abuzywności postanowień umownych działają ze skutkiem ex tunc,

co oznacza, że zdarzenia o charakterze następczym w stosunku do daty zawarcia

I CSK 573/26

11

umowy zawierającej klauzule abuzywne pozostają bez znaczenia dla takiego

charakteru tych postanowień umownych (wyjątek stanowi wola konsumenta).

Okoliczność, że umowa kredytu została wykonana również była

przedmiotem wykładni orzecznictwa Sądu Najwyższego. W tym kontekście należy

wskazać, że o konsekwencjach abuzywności postanowień umownych w aspekcie

możliwości utrzymania umowy – po wyeliminowaniu postanowień uznanych za

nieuczciwe – decyduje to, czy w obiektywnym ujęciu umowa mogła wiązać strony

z uwzględnieniem jej treści po usunięciu postanowień nieuczciwych. W związku

z tym rozstrzygające znaczenie ma treść postanowień umowy, a nie fakt czy

świadczenia z umowy zostały spełnione (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z 20

marca 2024 r., II CSKP 2144/22, postanowienia SN z 21 marca 2024 r., I CSK

681/23 i z 20 września 2024 r., I CSK 2542/23, z 20 lutego 2026 r., I CSK 1543/25).

Skarżący powołał się również na oczywistą zasadność skargi kasacyjnej (art

3989 § 1 pkt 4 k.p.c.) z uwagi na naruszenie art 481 § 1 k.c. przez jego niewłaściwe

zastosowanie, skutkujące bezpodstawnym zasądzeniem ustawowych odsetek za

opóźnienie, gdyż powinny być one ewentualnie zasądzone od dnia wymagalności

roszczenia powodów o zwrot nienależnego świadczenia, który to moment stanowi

dzień złożenia przez należycie poinformowanego przez Sąd konsumenta

oświadczenia o odmowie/wyrażeniu zgody na objęcie dobrowolnym system

ochrony konsumenckiej.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, że uzasadnienie

oczywistej zasadności skargi kasacyjnej jako przesłanki jej przyjęcia do

rozpoznania wymaga powołania się na kwalifikowaną postać naruszenia

zaskarżonym orzeczeniem przepisów prawa materialnego lub procesowego

i przeprowadzania wywodu zmierzającego do jego wykazania. Oczywistość

naruszenia ma miejsce wówczas, gdy jest ono widoczne prima facie, przy

wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej, bez potrzeby wchodzenia

w szczegóły czy dokonywania pogłębionej analizy tekstu wchodzących w grę

przepisów i doszukiwania się ich znaczenia. Szczególna podstawa przedsądu z art.

3989 § 1 pkt 4 k.p.c. wymaga przy tym samodzielnego czyli odrębnego od podstaw

kasacyjnych wskazania i wykazania naruszenia konkretnego przepisu prawa

I CSK 573/26

12

(procesowego lub materialnego), które jest oczywiste i bez wątpliwości prowadzi do

stwierdzenia, że objęte skargą orzeczenie jest wadliwe i dlatego skarga powinna

zostać przyjęta do rozpoznania. Uzasadnienie wniosku oparte na tej przesłance

wymaga przedstawienia argumentacji prawnej zmierzającej do wykazania

kwalifikowanego naruszenia powołanych w skardze przepisów prawa, możliwego

do stwierdzenia bez merytorycznej analizy zaskarżonego orzeczenia oraz podstaw

kasacyjnych (por. postanowienia Sądu Najwyższego z 10 stycznia 2003 r., V CZ

187/02, OSNC 2004, nr 3, poz. 49, z 5 października 2007 r., III CSK 216/07 i z 11

sierpnia 2011 r., IV CSK 163/11).

Problem wymagalności roszczeń konsumenta po stwierdzeniu nieważności

umowy kredytowej oraz kwestia konieczności składania przez konsumenta

dodatkowych oświadczeń w toku postępowania została jednoznacznie

rozstrzygnięta w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości UE (zob. wyroki: z 7

grudnia 2023 r. C-140/22, mBank, z oraz z 14 grudnia 2023 r., C-28/22, Getin Noble

Bank). Trybunał wyjaśnił, że korzystanie z praw przysługujących konsumentowi nie

może być uzależnione od formalnego oświadczenia potwierdzającego wolę

zakwestionowania skuteczności umowy; przesłanką wymagalności roszczeń jest

bezskuteczne wezwanie do zapłaty, nie zaś data wyroku ani treść oświadczenia

konsumenta złożonego w toku sprawy sprzeciwiającego się dalszemu

obowiązywaniu postanowień umowy kredytu o charakterze abuzywnym.

Powodowie pismem z 18 maja 2021 r. wezwali pozwanego do zapłaty kwoty

106.072,84 zł z tytułu zwrotu nienależnego świadczenia z nieważnej umowy

kredytu na cele mieszkaniowe z 1 grudnia 2006 r. w terminie 7 dni od doręczenia

wezwania do spełnienia świadczenia. Pozwany odebrał wezwanie 24 maja 2021 r.

Po bezskutecznym upływie terminu świadczenie określone w piśmie i w pozwie

106.072,84 zł z tytułu zwrotu nienależnego świadczenia stało się wymagalne. Sądy

meriti uznały, że odsetki ustawowe za opóźnienie należało zasądzić od 1 czerwca

2021 r. do dnia zapłaty, a więc zgodnie z żądaniem pozwu.

W niniejszej sprawie wezwanie skierowane do banku o zwrot uiszczonych na

jego rzecz rat z uwagi na nieważność umowy lub abuzywność postanowień

umownych spełniało wymagania wezwania określonego w art. 455 k.c. W związku

I CSK 573/26

13

z tym prawidłowo zostały zasądzone odsetki ustawowe za opóźnienie w spełnieniu

świadczenia pieniężnego od dnia następującego po upływie 7 dni od dnia

doręczenia pozwanemu wezwania do zapłaty. W związku z tym brak było podstaw

do przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania przez Sąd Najwyższy.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 3989 § 1 i 2 k.p.c. oraz –

co do kosztów postępowania – art. 98 § 1, 11 i 3 k.p.c. w zw. z art. 39821 i art. 391 §

1 k.p.c., § 2 pkt 6 w związku z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności

adwokackie (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 1964), orzeczono jak

w postanowieniu.

Marta Romańska

[dr]

[SOP]