Sąd Najwyższy nie przyjął skargi spółki K. w sporze o potrącenie kary umownej

I CSK 597/25

2

Powód wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie

z 31 października 2024 r. Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

oparł na oczywistej zasadności (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.). Powołał się też na

wystąpienie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.).

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwany P. spółka akcyjna w L. wniósł o

wydanie postanowienia odmawiającego przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania,

ewentualnie o jej oddalenie oraz o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, gdy dla przeciętnego

prawnika z samej treści skargi – bez pogłębionej analizy i jurydycznych dociekań –

w sposób jednoznaczny wynika, że wskazane w niej podstawy zasługują na

uwzględnienie z uwagi na kwalifikowany charakter naruszenia przepisów prawa.

Zasadność skargi kasacyjnej jest oczywista, gdy dostrzegalny prima vista i bez

przeprowadzania wnikliwej analizy uzasadniony jest wniosek, że zaskarżone

orzeczenie jest jaskrawo nieprawidłowe (zob. postanowienie SN z 15 lipca 2015 r.,

IV CSK 17/15). Powołując się na oczywistą zasadność skargi kasacyjnej należy

wykazać, że popełnione przy ferowaniu zaskarżonego orzeczenia uchybienia

w zakresie stosowania prawa miały charakter kwalifikowany i nie podlegały różnym

ocenom (zob. postanowienia SN: z 12 grudnia 2000 r., V CKN 1780/00; z 22 marca

2001 r., V CZ 131/00, i z 10 kwietnia 2018 r., I CSK 730/17). Przy czym, o ile dla

uwzględnienia skargi kasacyjnej wystarczy, że jej podstawa jest usprawiedliwiona, to

dla jej przyjęcia do rozpoznania konieczne jest wykazanie kwalifikowanego

naruszenia prawa przez sąd drugiej instancji, dostrzegalnego w sposób oczywisty

dla każdego prawnika (zob. postanowienie SN z 28 stycznia 2022 r., I CSK 947/22).

Przedstawione przez skarżącego argumenty nie przekonują o oczywistej

zasadności skargi kasacyjnej, uzasadnionej przede wszystkim naruszeniem przez

Sąd meriti przepisów prawa procesowego, regulujących dopuszczalność zarzutu

potrącenia w postępowaniu cywilnym (art. 2031 k.p.c.), z uwzględnieniem prekluzji

twierdzeń i dowodów w postępowaniu odrębnym – w niniejszej sprawie

w postępowaniu w sprawach gospodarczych (art. 4585 k.p.c.) – jak i ograniczeń

dowodowych w tym postępowaniu.

I CSK 597/25

3

Jak trafnie dostrzega skarżący, pod pojęciem zarzutu potrącenia, o którym

mowa w art. 2031 k.p.c., należy rozumieć każde twierdzenie obronne pozwanego

o umorzeniu wierzytelności dochodzonej pozwem wskutek potrącenia, niezależnie

od sposobu złożenia oświadczenia w tym przedmiocie, a więc czy doszło do tego

w ramach materialno-procesowego zarzutu podniesionego w toku procesu, czy też

poza procesem, a pozwany podniósł procesowy zarzut wygaśnięcia wierzytelności

powoda z powołaniem się na złożenie takiego pozaprocesowego oświadczenia (zob.

wyrok SN z 7 maja 2026 r., II CSKP 1078/25).

Pozwany może podnieść zarzut potrącenia nie później niż przy wdaniu się

w spór co do istoty sprawy albo w terminie dwóch tygodni od dnia, gdy jego

wierzytelność stała się wymagalna (art. 2031 § 2 i 3 k.p.c.). Zarzut potrącenia może

zostać podniesiony tylko w piśmie procesowym. Do pisma tego stosuje się

odpowiednio przepisy dotyczące pozwu, z wyjątkiem przepisów dotyczących opłat.

Należy wyjaśnić, że przez wdanie się w spór co do istoty sprawy – w rozumieniu

art. 2031 § 2 k.p.c. – należy rozumieć każdą formę podjęcia przez pozwanego obrony

merytorycznej przed powództwem. Powinność powołania zarzutu potrącenia „przy

wdaniu się w spór co do istoty sprawy”, w zależności od sytuacji oznaczać może

konieczność zgłoszenia tego zarzutu już w obligatoryjnej odpowiedzi na pozew (zob.

A. Olaś, [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz do art. 2031, red. P. Rylski,

wyd. 5, 2026).

Podniesiony przez pozwanego – w uzasadnieniu odpowiedzi na pozew –

zarzut potrącenia spełnienia powyższe wymogi. Pozwany wyraźnie i jednoznacznie

powołał się na fakt zaspokojenia roszczenia skarżącego wskutek dokonanego poza

procesem potrącenia i umorzenia w tym zakresie dochodzonej pozwem

wierzytelności. Oświadczenie o potrąceniu wierzytelności skarżącego o zapłatę

należnego mu wynagrodzenia z wierzytelnością pozwanego o zapłatę kary umownej

w wysokości 81 263,64 zł zostało złożone na piśmie z 3 marca 2021 r. Skarżący,

mimo, że zarzut potrącenia nie został podniesiony w petitum odpowiedzi na pozew,

ale w uzasadnieniu, nie miał problemu z zajęciem merytorycznego stanowiska w tym

zakresie.

Nietrafnie skarżący kwestionuje skuteczność zarzutu potrącenia, z powodu

niewykazania umocowania przedstawiciela pozwanego do składania oświadczeń

materialnoprawnych. W toku postępowania przed Sądami meriti, pozwany

I CSK 597/25

4

przedstawił dowody, które potwierdzały fakt umocowania jego przedstawiciela do

składania oświadczeń materialnoprawnych. Nie ma też wątpliwości, że niezłożenie

tych dowodów wraz z oświadczeniem o potrąceniu, jako załączników odpowiedzi na

pozew, nie niweczy skuteczności zarzutu potrącenia. Warunkiem skuteczności tego

zarzutu jest jednoznacznie określenie w piśmie procesowym wierzytelności, której

zarzut ten dotyczy, wskazanie faktów, na których zarzut ten się opiera, oraz dowodów

na ich poparcie. Wymagania te nie obejmują obowiązku przedstawienia dowodów

wykazujących umocowanie osoby, która złożyła oświadczenie o potrąceniu poza

procesem. Przedstawienie takich dowodów powinno nastąpić dopiero w razie

powstania wątpliwości, w szczególności wyrażonych przez stronę przeciwną.

W niniejszej sprawie, skarżący w replice na odpowiedź na pozew zakwestionował

umocowanie przedstawiciela pozwanego do złożenia oświadczenia o potrąceniu,

a pozwany złożył pismo procesowe, do którego załączył dokumenty wykazujące jego

umocowanie. Niezależnie od tego wskazać należy, że skarżący nie przedstawił

racjonalnych argumentów, które uzasadniałyby kwestionowanie umocowania

przedstawiciela pozwanego do złożenia oświadczenia o potrąceniu.

Należy też zwrócić uwagę, że obowiązek powołania – w postępowaniu

w sprawach gospodarczych – wszystkich twierdzeń i dowodów w pozwie oraz

w odpowiedzi na pozew (art. 4585 § 1 k.p.c.), powinien być dostosowany do

konkretnych okoliczności rozpoznawanej sprawy, z uwzględnieniem ogólnych

i szczególnych zasad rozkładu ciężaru dowodowego. Zasada koncentracji materiału

procesowego w postępowaniu w sprawach gospodarczych nie może iść tak daleko,

aby nakładać na strony obowiązek przewidzenia wszystkich możliwych wariantów

przebiegu sprawy i na taką ewentualność sformułować w pozwie lub w odpowiedzi

na pozew wszystkie twierdzenia i dowody, które mogłyby mieć zastosowanie jedynie

w prawdopodobnym jej przebiegu. System prekluzji powinien być wykładany w taki

sposób, że obejmuje przede wszystkim odniesienie się do twierdzeń i dowodów

dotyczących bezpośrednio zgłoszonego w pozwie roszczenia, a nie do twierdzeń

i dowodów, które mogłyby być przedstawione przy hipotetycznym przyjęciu

możliwego sposobu obrony pozwanego albo analogicznie powoda (zob. wyroki SN:

z 12 maja 2006 r., V CSK 55/06; z 15 listopada 2006 r., V CSK 243/06, i z 18 kwietnia

2008 r., II CSK 667/07, oraz P. Feliga, [w:] Kodeks postępowania cywilnego.

Komentarz do art. 4585, red. P. Rylski, wyd. 5, 2026).

I CSK 597/25

5

Argumentacja skarżącego nie przekonuje zatem, że zastosowanie

powołanych w skardze przepisów prawa – w zakresie oceny przez Sąd drugiej

instancji skuteczności podniesionego przez pozwanego w odpowiedzi na pozew

zarzutu potrącenia – było oczywiście błędne lub doprowadziło do nieprawidłowego

rozstrzygnięcia, oraz że Sąd drugiej instancji naruszył przepisy prawa, w sposób,

który przekłada się na konieczność uchylenia zaskarżonego orzeczenia. Sąd

Najwyższy nie dopatrzył się rażącego naruszenia przepisów prawa, widocznego

prima facie. Taki stan rzeczy wyklucza możliwość przyjęcia, że skarga kasacyjna jest

oczywiście uzasadniona.

Chybione są też wnioski, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona

z powodu naruszenia przez Sąd drugiej instancji art. 45 ust. 1 i art. 178 ust.

2 Konstytucji RR, w związku z ewentualnym uzależnieniem rozstrzygnięcia niniejszej

sprawy o innych orzeczeń wydawanych w innych sprawach pomiędzy tymi samymi

stronami. Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie wynika, aby Sąd meriti, jak

sugeruje skarżący, uzależnił, bądź opierał swoje orzeczenie, na wyroku wydanym

w innej sprawie pomiędzy tymi samymi stronami. Sąd drugiej instancji rozpoznał

sprawę w granicach apelacji (art. 378 § 1 k.p.c.), orzekając na podstawie materiału

zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym

(art. 382 k.p.c.). Poza własnymi wątpliwościami o możliwości pozostawania Sądu

meriti pod wpływem ustaleń i oceny prawnej dokonanej w innej sprawie, skarżący nie

wykazał, że takie zdarzenie miało miejsce. Uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania opiera się na przypuszczeniach. Nie precyzuje natomiast,

jakie występujące w obu sprawach istotne różnice w stanie faktycznym nie zostały

uwzględnione. W konsekwencji, że doszło do kwalifikowanego i oczywistego

naruszenia prawa, dostrzegalnego bez potrzeby głębszej analizy skutkującego tym,

że zaskarżony wyrok został wydany z naruszeniem zasady niezawisłości

sędziowskiej.

Skarżący powołując się na wystąpienie w sprawie istotnego zagadnienia

prawnego powiązał je z dopuszczalnością wnioskowania o zakresie umocowania do

działania w imieniu powoda wskazanej w pełnomocnictwie osoby. Nie zawarł jednak

odrębnego uzasadnienia dla tej przyczyny kasacyjnej, ograniczonego do oczywistej

zasadności skargi kasacyjnej.

I CSK 597/25

6

Po pierwsze, powołując się na tę przyczynę kasacyjną skarżący powinien

powołać argumenty prawne wykazujące rozbieżność ocen wraz z właściwą

argumentację prawną w celu wykazania, że zagadnienie jest istotne, wywołuje

poważne wątpliwości interpretacyjne, nie było dotychczas rozstrzygnięte

w judykaturze albo dotychczasowe orzecznictwo wymaga zmiany i jego

rozstrzygnięcie ma znaczenie dla merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy (zob. m.in.

postanowienia SN: z 23 sierpnia 2007 r., I UK 134/07, i z 9 lutego 2011 r.,

III SK 41/10). Niewykazanie tych okoliczności powoduje, że odwołanie się do tej

przyczyny kasacyjnej nie może odnieść skutku.

Po drugie sformułowane przez skarżącego zagadnienie prawnej jest silnie

oparte na okolicznościach faktycznych sprawy i nie pozwala na udzielenie Sądowi

Najwyższemu uniwersalnej odpowiedzi, niesprowadzającej się do rozstrzygnięcia

tego konkretnego sporu. Skarżący nie powołał rozbieżnych interpretacji problemu

prawnego oraz racji jurydycznych stojących za każdą z nich. Przeciwnie, opierając

się na tej przyczynie kasacyjnej, polemizuje z ustaleniami Sądu meriti oraz oceną

prawną.

Po trzecie skarżący kwestionując umocowanie przedstawiciela pozwanego do

złożenia oświadczenia o potrąceniu, powołał się na obie przesłanki kasacyjne

z art. 3989 § 1 pkt 1 i 4 k.p.c. Łączenie przesłanki oczywistej zasadności skargi

kasacyjnej z występowaniem w sprawie istotnego zagadnienia prawnego jest

wykluczone. Sąd Najwyższy wielokrotnie zwracał już uwagę, że jednoczesne

uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania występującymi

w sprawie wątpliwościami prawnymi (zagadnienie prawne, potrzeba wykładni

przepisów) generalnie wyklucza przyjęcie, że skarga jest oczywiście uzasadniona.

Nie jest możliwa sytuacja, w której wyrok jest oczywiście wadliwy, a jednocześnie

w sprawie występuje tak poważna wątpliwość prawna, że wymaga interwencji

i rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy. Co jest sporne nie może być przecież

oczywiste (zob. postanowienia SN: z 9 kwietnia 2014 r., V CSK 383/13, i z 25 maja

2023 r., I CSK 700/23).

Ubocznie należy zwrócić uwagę, że mimo sprecyzowania, że skarga

kasacyjna opiera się wyłącznie na przyczynach kasacyjnych z art. 3989 § 1

pkt 1 i 4 k.p.c., to w pkt IV ppkt 3 petitum skargi skarżący odwołuje się również do

rozbieżności w orzecznictwie w tej samej apelacji w zakresie stosowania powołanych

I CSK 597/25

7

w skardze kasacyjnej i jego zdaniem naruszonych przepisów prawa. W orzecznictwie

Sądu Najwyższego utrwalone jest stanowisko, zgodnie z którym oparcie wniosku

o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na potrzebie wykładni przepisów prawa

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.)

wymaga wykazania, że niejednolita wykładnia określonego przepisu prawa,

będącego źródłem poważnych wątpliwości interpretacyjnych, wywołuje rozbieżności

w odniesieniu do identycznych lub podobnych stanów faktycznych, które należy

przytoczyć wraz z podaniem doktrynalnego lub orzeczniczego źródła tych

wątpliwości (zob. postanowienia SN: z 13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08;

z 15 lutego 2017 r., II CSK 529/16, i z 4 stycznia 2019 r., II CSK 330/18).

Z uzasadnienia wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie wynika

natomiast, że powołane wątpliwości odnoszą się do podobnych stanów faktycznych.

Przyjmowana w przez sądy bezskuteczność zarzutu wygaśnięcia roszczenia z uwagi

na dokonane potrącenie, uzasadniana była nieprzedstawieniem pełnomocnictwa do

dokonania tej czynności. Natomiast w niniejszej sprawie stan faktyczny jest

odmienny, bowiem zarzuty skarżącego koncentrują się na sposobie wykazania

umocowania osoby, która składała oświadczenie woli tej treści.

Z powyższych względów, Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c.

odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania nie znajdując również

okoliczności, które w ramach przedsądu jest obowiązany brać pod uwagę z urzędu,

w szczególności nieważności postępowania (art. 3989 § 1 pkt 3 k.p.c.).

O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy orzekł na podstawie

art. 98 § 1, 11 i 3 w zw. z art. 99 w zw. z art. 108 § 1 k.p.c. oraz § 2 pkt 6

w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.

(M.M.)

[a.ł]