Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi banku i zasądził od banku 2700 zł kosztów

Pozwany Bank spółka akcyjna w W. wniósł skargę kasacyjną od wyroku

Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 10 lipca 2024 r. Wniosek o jej przyjęcie do

rozpoznania uzasadnił występowaniem istotnych zagadnień prawnych oraz

potrzebą wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów.

I CSK 754/25

2

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do

rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Jak wskazano powyżej, skarżący oparł wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej

do rozpoznania na pierwszej i drugiej spośród wymienionych przesłanek.

Przez istotne zagadnienie prawne, o którym mowa w art. 3989 § 1 pkt 1

k.p.c., należy rozumieć problem o charakterze prawnym, powstały na tle

konkretnego przepisu prawa, mający charakter rzeczywisty w tym znaczeniu, że

jego rozwiązanie stwarza realne i poważne trudności. Problem ten musi mieć

charakter uniwersalny, co oznacza, że jego rozwiązanie powinno służyć

rozstrzyganiu innych, podobnych spraw. Chodzi przy tym o problem, którego

wyjaśnienie jest konieczne dla rozstrzygnięcia danej sprawy, a więc problem

pozostający w związku z podstawami skargi oraz z wiążącym Sąd Najwyższy,

a ustalonym przez sąd drugiej instancji, stanem faktycznym sprawy (art. 39813 § 2

k.p.c.), jak też w związku z podstawą prawną zaskarżonego wyroku (postanowienia

SN: z 21 maja 2013 r., IV CSK 53/13 i z 3 lutego 2012 r. I UK 271/11). Konieczne

jest przy tym przytoczenie argumentów prawnych, które prowadzą do rozbieżnych

ocen. Skarżący powinien nie tylko wskazać przepis prawa (materialnego lub

procesowego), którego dotyczy zagadnienie, lecz także przedstawić pogłębioną

argumentację prawną w celu wykazania, że zagadnienie jest istotne, a jego

rozstrzygnięcie ma znaczenie dla merytorycznego rozstrzygnięcia w jego sprawie

(m.in. postanowienia SN: z 23 sierpnia 2007 r., I UK 134/07 i z 9 lutego 2011 r., III

SK 41/10).

Natomiast oparcie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na

tym, że istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów wymaga

wykazania, że określony przepis prawa, mimo, iż budzi poważne wątpliwości, nie

doczekał się wykładni albo niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane

I CSK 754/25

3

przez skarżącego rozbieżności w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub

podobnych stanów faktycznych, które należy przytoczyć (postanowienia SN: z 13

czerwca 2008 r., III CSK 104/08 i z 28 marca 2007 r., II CSK 84/07).

Przedstawioną problematykę skarżący ujął w pytaniach: „czy na etapie

oceny możliwości obowiązywania umowy po usunięciu postanowienia abuzywnego,

tj. na etapie, poprzedzającym etap zastępowania postanowienia abuzywnego

przepisem dyspozytywnym, o którym mowa w orzeczeniach TSUE C-26/13 Kasler,

C-260/18 Dziubak i C-932/19 OTP JelzdlogbankZrt, dopuszczalne jest ustalenie

treści umowy (stosunku prawnego) w zakresie, który był regulowany przez

abuzywną normę, na podstawie art. 65 § 1 i 2 k.c. lub art. 56 k.c. w zw. z art. 41

ustawy - Prawo wekslowe lub art. 56 k.c. w zw. z art. 358 § 2 k.c. lub art. 56 k.c.

w zw. ze wskazanymi w przypisie kilkudziesięcioma przepisami, z których na

zasadzie analogii iuris lub analogii legis wynika, że w polskim prawie obowiązuje

generalna norma, zgodnie z którą wartość waluty obcej określa się według kursu

średniego NBP?; czy art. 358 § 2 k.c. stanowi szczegółowy przepis dyspozytywny,

który znajduje zastosowanie z mocy prawa (automatycznie) w miejsce abuzywnej

Klauzuli Kursowej określającej sposób ustalenia kursu franka szwajcarskiego, na

potrzeby operacji związanych z indeksowaniem przy wypłacie i przy spłacie

kredytu?; czy rozważając unieważnienie umowy o kredyt indeksowany do waluty

obcej na skutek uznania, że postanowienia odsyłające do tabeli kursów (klauzula

kursowa) mają charakter niedozwolony należy mieć na względzie wyłącznie

oświadczenie kredytobiorcy, czy badać również, czy określone rozstrzygnięcie

prowadzi do zrealizowania celu Dyrektywy 93/13 z dnia 5 kwietnia 1993 roku

w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich?; czy oceniając

możliwości obowiązywania umowy kredytu indeksowanego do franka

szwajcarskiego, po usunięciu postanowienia abuzywnego zgodnie z prawem

krajowym, należy brać pod uwagę stan prawny z: (i) dnia zawarcia umowy, (ii) dnia

powstania sporu czy (iii) dnia orzekania?; czy jeżeli bez abuzywnego postanowienia

umowa kredytu indeksowanego do franka szwajcarskiego nie może obowiązywać,

to dochodzi do automatycznej jego substytucji normą dyspozytywną, o ile tylko

zastosowanie środków krajowych zapewnia doprowadzenie do sytuacji jaka

miałaby miejsce, gdyby umowa nie zawierała tego abuzywnego postanowienia?”.

I CSK 754/25

4

Ponadto skarżący wskazał na potrzebę wykładni art. 3851 § 1 i 2 k.c.

dotyczące tego, które postanowienia charakterystyczne dla umów kredytu

indeksowanych do franka szwajcarskiego są abuzywne, w przypadku stwierdzenia

przez sąd, że uprawnienie banku do ustalania kursu franka szwajcarskiego narusza

rażąco interesy konsumenta i jest niezgodne z dobrymi obyczajami: czy abuzywna

jest wówczas wyłącznie Klauzula Kursowa określająca sposób ustalenia wartości

franka szwajcarskiego, czy też wszystkie postanowienia dotyczące indeksacji

kredytu, tj. Klauzula Kursowa i Klauzula Ryzyka Walutowego stanowiąca, że

wysokość zobowiązań z umowy kredytu zależna jest od zmiennej na przestrzeni

obowiązywania umowy wartości waluty obcej.

Należy zauważyć, że przepisy dotyczące przedstawionej problematyki były

przedmiotem wykładni Trybunału Sprawiedliwości UE oraz Sądu Najwyższego.

Problemy sformułowane przez skarżącego można zatem uznać już za wyjaśnione.

W judykaturze Sądu Najwyższego obecnie dominuje pogląd, że klauzule

kształtujące mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie kredytu złotowego

indeksowanego do waluty obcej (denominowanego w walucie obcej), określają

główne świadczenie kredytobiorcy (np. wyrok SN z 11 grudnia 2019 r., V CSK

382/18, OSNC-ZD 2021, nr 2, poz. 20). Pogląd ten uwzględnia stanowisko

Trybunału Sprawiedliwości UE, w orzecznictwie którego podkreśla się, że za

postanowienia umowne mieszczące się w pojęciu „głównego przedmiotu umowy”

w rozumieniu art. 4 ust. 2 Dyrektywy 93/13 należy uważać te, które określają

podstawowe świadczenia w ramach danej umowy i które z tego względu

charakteryzują tę umowę (wyroki TSUE: z 30 kwietnia 2014 r., w sprawie C-26/13,

Árpád Kásler i Hajnalka Káslerné Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt, pkt 49-

50, ECLI:EU:C:2014:282; z 26 lutego 2015 r., w sprawie C-143/13, Bogdan Matei i

Ioana Ofelia Matei przeciwko SC Volksbank România SA, pkt 54,

ECLI:EU:C:2015:127; z 23 kwietnia 2015 r., w sprawie C-96/14, Jean-Claude Van

Hove przeciwko CNP Assurances SA, pkt 33, ECLI:EU:C:2015:262; z 20 września

2017 r., w sprawie C-186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in. przeciwko Banca

Românească SA, pkt 35, ECLI:EU:C:2017:703). Za takie uznawane są klauzule

indeksacyjne (waloryzacyjne), jak i postanowienia odnoszące się do ustalonego

w walucie obcej mechanizmu waloryzacji świadczeń (określane niekiedy jako

I CSK 754/25

5

„klauzule ryzyka walutowego”), które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy –

konsumenta ryzykiem zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem

zwiększenia kosztu kredytu (wyroki TSUE: 20 września 2017 r., w sprawie C-

186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in. przeciwko Banca Românească SA, pkt 37,

jw.; z 20 września 2018 r., w sprawie C-51/17, OTP Bank Nyrt. i OTP Faktoring

Követeléskezelő Zrt przeciwko Teréz Ilyés i Emil Kiss, pkt 68, ECLI:EU:C:2018:750;

z 14 marca 2019 r., w sprawie C-118/17, Zsuzsanna Dunai przeciwko ERSTE Bank

Hungary Zrt, pkt 48, ECLI:EU:C:2019:207; z 3 października 2019 r., w sprawie C-

260/18, Kamil Dziubak i Justyna Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank International

AG, pkt 44, ECLI:EU:C:2019:819). Klauzule waloryzacyjne, które nie zostały

wyrażone w umowie kredytu w sposób jasny i precyzyjny, podlegają badaniu pod

kątem spełnienia przesłanek z art. 3851 § 1 k.c. W orzecznictwie TSUE wyjaśniono,

iż wymaganie wyrażenia warunku umownego prostym i zrozumiałym językiem

nakazuje, by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie

mechanizmu, do którego odnosi się ów warunek, a także, w zależności od

przypadku, związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym

w innych warunkach, tak by konsument był w stanie oszacować, w oparciu

o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy

konsekwencje ekonomiczne.

Sąd Najwyższy wyjaśnił również (np. wyrok z 22 stycznia 2016 r., I CSK

1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134), że postanowienia umowy (regulaminu),

określające zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki

przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi

swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych

postanowień umownych. Takie klauzule mają charakter abuzywny, bowiem

kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi

obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Sprzeczność z dobrymi obyczajami

i naruszenie interesów konsumenta polega w tym przypadku na uzależnieniu

wysokości świadczenia banku oraz wysokości świadczenia konsumenta od

swobodnej decyzji banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na złotówki w chwili

jego wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności poszczególnych

spłacanych rat, służy bowiem określeniu wysokości świadczenia konsumenta.

I CSK 754/25

6

Takie postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów

walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego działania banku.

W ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają

równorzędność stron. Skonstruowane w ten sposób, w ślad za wzorcem

stosowanym przez bank, uregulowanie umowne są niedopuszczalne, niezależnie

od tego, czy swoboda przedsiębiorcy (banku) w ustaleniu kursu jest pełna, czy też

w jakiś sposób ograniczona, np. w razie wprowadzenia możliwych maksymalnych

odchyleń od kursu ustalanego z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów.

Abuzywne klauzule indeksacyjne są od początku, z mocy samego prawa,

dotknięte bezskutecznością na korzyść kredytobiorcy, chyba że następczo udzieli

on świadomej i wolnej zgody na te klauzule i w ten sposób przywróci ich

skuteczność z mocą wsteczną (uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego - zasada prawna - z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9,

poz. 56).

Sąd najwyższy wskazał dalej, że wyeliminowanie z łączącej strony umowy

abuzywnych postanowień umownych rodzi konieczność dokonania oceny, czy

umowa w pozostałym zakresie jest możliwa do utrzymania. Wyeliminowanie ryzyka

kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty

obcej i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, jest

równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, że należy ją uznać za

umowę o odmiennej istocie i charakterze, choćby nadal chodziło tu tylko o inny

podtyp czy wariant umowy kredytu. Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego

rodzaju klauzul utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest

możliwe, co przemawia za opowiedzeniem się o jej nieważności (wyrok SN z 11

grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD B/2021, poz. 20). Wyeliminowanie

abuzywnych klauzul przeliczeniowych nie prowadzi do utrzymania w mocy kredytu

indeksowanego kursem CHF jako kredytu złotowego oprocentowanego według

stawki LIBOR. Brak także podstaw do zastąpienia stawki oprocentowania LIBOR

stawką WIBOR (np. wyroki SN: z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, OSNC-ZD

D/2022, poz. 45 i z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22).

I CSK 754/25

7

Oceny zaś, czy postanowienie umowne jest niedozwolone (art. 3851 § 1

k.c.), dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (uchwała składu siedmiu

sędziów SN z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2).

Wykładnia językowa zdania pierwszego w/w artykułu nie stwarza podstaw do

przyjęcia, że w ramach oceny abuzywności postanowienia istotny jest sposób jego

stosowania przez przedsiębiorcę. Decydujące znaczenie ma nie to, w jaki sposób

przedsiębiorca stosuje postanowienie i dla kogo jest to korzystne, lecz to, w jaki

sposób postanowienie kształtuje prawa i obowiązki konsumenta. Z przepisu tego

wynika, że przedmiotem oceny jest samo postanowienie, a więc wyrażona

w określonej formie (przeważnie słownej) treść normatywna, tzn. norma lub jej

element określający prawa lub obowiązki stron (uchwała składu siedmiu sędziów

SN z 20 listopada 2015 r., III CZP 17/15, OSNC 2016, nr 4, poz. 40). Z kolei

punktem odniesienia dla takiej oceny jest sposób oddziaływania postanowienia na

prawa i obowiązki konsumenta. Samo postanowienie może bezpośrednio

kształtować prawa i obowiązki tylko w sensie normatywnym, wpływając na zakres

i strukturę praw lub obowiązków stron. Taka interpretacja pozostaje w zgodzie

z powszechnie akceptowanym poglądem, że art. 3851 § 1 k.c. jest instrumentem

kontroli treści umowy (stosunku prawnego). To, w jaki sposób postanowienie jest

stosowane, jest kwestią odrębną, do której art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c. wprost

się nie odnosi (uchwała SN z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1,

poz. 2). Sankcje będące konsekwencją abuzywności postanowień umownych

działają ze skutkiem ex tunc. Oznacza to, że zdarzenia o charakterze następczym

w stosunku do daty zawarcia umowy zawierającej klauzule abuzywne pozostają

bez znaczenia dla takiego charakteru tych postanowień umownych (wyjątek

stanowi wola konsumenta).

W razie stwierdzenia abuzywności klauzuli ryzyka walutowego i klauzul

przeliczeniowych utrzymanie umowy nie jest możliwe z prawnego punktu widzenia.

Jest tak zwłaszcza wówczas, gdy unieważnienie tych klauzul doprowadziłoby nie

tylko do zniesienia mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale

również – pośrednio – do zaniknięcia ryzyka kursowego, które jest bezpośrednio

związane z indeksacją kredytu do waluty. W konsekwencji art. 6 ust. 1 Dyrektywy

93/13 nie stoi na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu

I CSK 754/25

8

nieuczciwego charakteru niektórych warunków umowy kredytu indeksowanego do

waluty obcej i oprocentowanego według stopy procentowej bezpośrednio

powiązanej ze stopą międzybankową danej waluty, przyjął, zgodnie z prawem

krajowym, że ta umowa nie może nadal obowiązywać bez takich warunków z tego

powodu, iż ich usunięcie spowodowałoby zmianę charakteru głównego przedmiotu

umowy (wyroki TSUE: z 14 marca 2019 r., w sprawie C-118/17, Zsuzsanna Dunai

przeciwko ERSTE Bank Hungary Zrt, pkt 52, jw.; z 5 czerwca 2019 r., w sprawie C-

38/17, GT przeciwko HS, pkt 43, ECLI:EU:C:2019:461; z 3 października 2019 r.,

w sprawie C-260/18, Kamil Dziubak i Justyna Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank

International AG, pkt 44 i 45, jw.; a także postanowienie SN z 24 listopada 2022 r.,

I CSK 3127/22).

Mając powyższe na uwadze, nie można przyjąć, że przesłanki przyjęcia

skargi kasacyjnej do rozpoznania zostały w tym przypadku wykazane w sposób

właściwy.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 3989 § 2 k.p.c.).

Marcin Trzebiatowski

(M.M.)

[SOP]