Sąd Najwyższy nie przyjął skargi banku na wyrok w sprawie kredytu frankowego

Pozwany Bank spółka akcyjna w W. wniósł skargę kasacyjną od wyroku

Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 12 września 2023 r. Wniosek o jej przyjęcie do

rozpoznania uzasadnił występowaniem istotnych zagadnień prawnych oraz

potrzebą wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do

rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

I CSK 756/25

2

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Jak wskazano powyżej, skarżący oparł wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej

do rozpoznania na pierwszej i drugiej spośród wymienionych przesłanek.

Przez istotne zagadnienie prawne, o którym mowa w art. 3989 § 1 pkt 1

k.p.c., należy rozumieć problem o charakterze prawnym, powstały na tle

konkretnego przepisu prawa, mający charakter rzeczywisty w tym znaczeniu, że

jego rozwiązanie stwarza realne i poważne trudności. Problem ten musi mieć

charakter uniwersalny, co oznacza, że jego rozwiązanie powinno służyć

rozstrzyganiu innych, podobnych spraw. Chodzi przy tym o problem, którego

wyjaśnienie jest konieczne dla rozstrzygnięcia danej sprawy, a więc pozostający

w związku z podstawami skargi oraz z wiążącym Sąd Najwyższy, a ustalonym

przez sąd drugiej instancji, stanem faktycznym sprawy (art. 39813 § 2 k.p.c.), jak też

w związku z podstawą prawną zaskarżonego wyroku (postanowienia SN: z 21 maja

2013 r., IV CSK 53/13 i z 3 lutego 2012 r. I UK 271/11). Konieczne jest przy tym

przytoczenie argumentów prawnych, które prowadzą do rozbieżnych ocen.

Skarżący powinien nie tylko wskazać przepis prawa (materialnego lub

procesowego), którego dotyczy zagadnienie, lecz także przedstawić pogłębioną

argumentację prawną w celu wykazania, że zagadnienie jest istotne, a jego

rozstrzygnięcie ma znaczenie dla merytorycznego rozstrzygnięcia w jego sprawie

(m.in. postanowienia SN: z 23 sierpnia 2007 r., I UK 134/07 i z 9 lutego 2011 r., III

SK 41/10).

Natomiast oparcie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na

tym, że istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów wymaga

wykazania, że określony przepis prawa, mimo, iż budzi poważne wątpliwości, nie

doczekał się wykładni albo niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane

przez skarżącego rozbieżności w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub

podobnych stanów faktycznych, które należy przytoczyć (postanowienia SN: z 13

czerwca 2008 r., III CSK 104/08 i z 28 marca 2007 r., II CSK 84/07).

I CSK 756/25

3

Przedstawioną problematykę skarżący ujął w pytaniach: „czy oceniając

możliwości obowiązywania umowy kredytu indeksowanego do franka

szwajcarskiego, po usunięciu postanowienia abuzywnego zgodnie z prawem

krajowym, należy brać pod uwagę stan prawny z: (i) dnia zawarcia umowy, (ii) dnia

powstania sporu czy (iii) dnia orzekania?; czy jeżeli bez abuzywnego postanowienia

umowa kredytu indeksowanego do franka szwajcarskiego nie może obowiązywać,

to dochodzi do automatycznej jego substytucji normą dyspozytywną, o ile tylko

zastosowanie środków krajowych zapewnia doprowadzenie do sytuacji jaka miałby

miejsce, gdyby umowa nie zawierała tego abuzywnego postanowienia?; czy art.

358 § 2 k.c. stanowi szczegółowy przepis dyspozytywny, który znajduje

zastosowanie z mocy prawa (automatycznie) w miejsce abuzywnej Klauzuli

Kursowej określającej, sposób ustalenia kursu franka szwajcarskiego, na potrzeby

operacji związanych z indeksowaniem przy wypłacie i przy spłacie kredytu?; czy

rozważając unieważnienie umowy o kredyt indeksowany do waluty obcej na skutek

uznania, że postanowienia odsyłające do tabeli kursów (klauzula kursowa) mają

charakter niedozwolony należy mieć na względzie wyłącznie oświadczenie

kredytobiorcy, czy badać również, czy określone rozstrzygnięcie prowadzi do

zrealizowania celu Dyrektywy 93/13 z dnia 5 kwietnia 1993 roku w sprawie

nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich; czy w sytuacji, jeżeli:

Kredytobiorca wystąpił z inicjatywą zawarcia aneksu, w którym doprecyzowany

został sposób tworzenia kursów w tabeli kursów, Kredytobiorca mając możliwość

swobodnego zapoznania się z treścią aneksu i zrezygnowania z jego zawarcia,

dobrowolnie zawarł ten aneks, można mówić, że konsument nie wyraził świadomej

zgody na dalsze obowiązywanie określonego postanowienia, a w konsekwencji nie

pozbawił umowy ewentualnego, abuzywnego elementu, regulującego kwestie

dokonywania przeliczeń walutowych pomiędzy stronami?; czy na etapie oceny

możliwości obowiązywania umowy po usunięciu postanowienia abuzywnego, tj. na

etapie, poprzedzającym etap zastępowania postanowienia abuzywnego przepisem

dyspozytywnym, o którym mowa w orzeczeniach TSUE C-26/13 Kasler, C-260/18

Dziubak i C-932/19 OTPJelzalogbank Zrt, dopuszczalne jest ustalenie treści umowy

(stosunku prawnego) w zakresie, który był regulowany przez abuzywną normę, na

podstawie art. 65 § 1 i 2 k.c. lub art. 56 k.c. w zw. z art. 41 ustawy - Prawo

I CSK 756/25

4

wekslowe lub art. 56 k.c. w zw. z art. 358 § 2 k.c. lub art. 56 k.c. w zw. ze

wskazanymi w przypisie kilkudziesięcioma przepisami, z których na zasadzie

analogii iuris lub analogii legis wynika, że w polskim prawie obowiązuje generalna

norma, zgodnie z którą wartość waluty obcej określa się według kursu średniego

NBP?”.

Skarżący wskazał również na potrzebę wykładni art. 3851 § 1 i 2 k.c.

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie Sądu Najwyższego, dotyczące tego,

które postanowienia charakterystyczne dla umów kredytu indeksowanych do franka

szwajcarskiego są abuzywne, w przypadku stwierdzenia przez sąd, że uprawnienie

banku do ustalania kursu franka szwajcarskiego narusza rażąco interesy

konsumenta i jest niezgodne z dobrymi obyczajami: czy abuzywna jest wówczas

wyłącznie Klauzula Kursowa określająca sposób ustalenia wartości franka

szwajcarskiego, czy też wszystkie postanowienia dotyczące indeksacji kredytu, tj.

Klauzula Kursowa i Klauzula Ryzyka Walutowego stanowiąca, że wysokość

zobowiązań z umowy kredytu zależna jest od zmiennej na przestrzeni

obowiązywania umowy wartości waluty obcej.

Należy zauważyć, że przepisy dotyczące przedstawionej problematyki były

przedmiotem wykładni Trybunału Sprawiedliwości UE oraz Sądu Najwyższego.

Problemy sformułowane przez skarżącego można zatem uznać już za wyjaśnione.

W judykaturze Sądu Najwyższego obecnie dominuje pogląd, że klauzule

kształtujące mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie kredytu złotowego

indeksowanego do waluty obcej (denominowanego w walucie obcej), określają

główne świadczenie kredytobiorcy (np. wyrok SN z 11 grudnia 2019 r., V CSK

382/18, OSNC-ZD 2021, nr 2, poz. 20). Pogląd ten uwzględnia stanowisko

Trybunału Sprawiedliwości UE, w orzecznictwie którego podkreśla się, że za

postanowienia umowne mieszczące się w pojęciu „głównego przedmiotu umowy”

w rozumieniu art. 4 ust. 2 Dyrektywy 93/13 należy uważać te, które określają

podstawowe świadczenia w ramach danej umowy i które z tego względu

charakteryzują tę umowę (wyroki TSUE: z 30 kwietnia 2014 r., w sprawie C-26/13,

Árpád Kásler i Hajnalka Káslerné Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt, pkt 49-

50, ECLI:EU:C:2014:282; z 26 lutego 2015 r., w sprawie C-143/13, Bogdan Matei

I CSK 756/25

5

i Ioana Ofelia Matei przeciwko SC Volksbank România SA, pkt 54,

ECLI:EU:C:2015:127; z 23 kwietnia 2015 r., w sprawie C-96/14, Jean-Claude Van

Hove przeciwko CNP Assurances SA, pkt 33, ECLI:EU:C:2015:262; z 20 września

2017 r., w sprawie C-186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in. przeciwko Banca

Românească SA, pkt 35, ECLI:EU:C:2017:703). Za takie uznawane są klauzule

indeksacyjne (waloryzacyjne), jak i postanowienia odnoszące się do ustalonego

w walucie obcej mechanizmu waloryzacji świadczeń (określane niekiedy jako

„klauzule ryzyka walutowego”), które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy –

konsumenta ryzykiem zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem

zwiększenia kosztu kredytu (wyroki TSUE: 20 września 2017 r., w sprawie C-

186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in. przeciwko Banca Românească SA, pkt 37,

jw.; z 20 września 2018 r., w sprawie C-51/17, OTP Bank Nyrt. i OTP Faktoring

Követeléskezelő Zrt przeciwko Teréz Ilyés i Emil Kiss, pkt 68, ECLI:EU:C:2018:750;

z 14 marca 2019 r., w sprawie C-118/17, Zsuzsanna Dunai przeciwko ERSTE Bank

Hungary Zrt, pkt 48, ECLI:EU:C:2019:207; z 3 października 2019 r., w sprawie C-

260/18, Kamil Dziubak i Justyna Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank International

AG, pkt 44, ECLI:EU:C:2019:819). Klauzule waloryzacyjne, które nie zostały

wyrażone w umowie kredytu w sposób jasny i precyzyjny, podlegają badaniu pod

kątem spełnienia przesłanek z art. 3851 § 1 k.c. W orzecznictwie TSUE wyjaśniono,

iż wymaganie wyrażenia warunku umownego prostym i zrozumiałym językiem

nakazuje, by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie

mechanizmu, do którego odnosi się ów warunek, a także, w zależności od

przypadku, związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym

w innych warunkach, tak by konsument był w stanie oszacować, w oparciu

o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy

konsekwencje ekonomiczne.

Ponadto Sąd Najwyższy wyjaśnił (np. wyrok z 22 stycznia 2016 r., I CSK

1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134), że postanowienia umowy (regulaminu),

określające zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki

przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi

swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych

postanowień umownych. Takie klauzule mają charakter abuzywny, bowiem

I CSK 756/25

6

kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi

obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Sprzeczność z dobrymi obyczajami

i naruszenie interesów konsumenta polega w tym przypadku na uzależnieniu

wysokości świadczenia banku oraz wysokości świadczenia konsumenta od

swobodnej decyzji banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na złotówki w chwili

jego wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności poszczególnych

spłacanych rat, służy bowiem określeniu wysokości świadczenia konsumenta.

Takie postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów

walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego działania banku.

W ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają

równorzędność stron. Skonstruowane w ten sposób, w ślad za wzorcem

stosowanym przez bank, uregulowanie umowne są niedopuszczalne, niezależnie

od tego, czy swoboda przedsiębiorcy (banku) w ustaleniu kursu jest pełna, czy też

w jakiś sposób ograniczona, np. w razie wprowadzenia możliwych maksymalnych

odchyleń od kursu ustalanego z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów.

Abuzywne klauzule indeksacyjne są od początku, z mocy samego prawa,

dotknięte bezskutecznością na korzyść kredytobiorcy, chyba że następczo udzieli

on świadomej i wolnej zgody na te klauzule i w ten sposób przywróci ich

skuteczność z mocą wsteczną (uchwała składu siedmiu sędziów SN - zasada

prawna - z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56).

Jak wskazuje dalej w tej kwestii Sąd Najwyższy, wyeliminowanie z łączącej

strony umowy abuzywnych postanowień umownych rodzi więc konieczność

dokonania oceny czy umowa w pozostałym zakresie jest możliwa do utrzymania.

Eliminacja ryzyka kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu

indeksowanego do waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki

oprocentowania ze stawką LIBOR, jest równoznaczne z tak daleko idącym

przekształceniem umowy, że należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie

i charakterze, choćby nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy

kredytu. Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie

umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe, co przemawia za

I CSK 756/25

7

opowiedzeniem się o jej nieważności Wyeliminowanie abuzywnych klauzul

przeliczeniowych nie prowadzi zatem do utrzymania w mocy kredytu

indeksowanego kursem CHF jako kredytu złotowego oprocentowanego według

stawki LIBOR. Brak także podstaw do zastąpienia stawki oprocentowania LIBOR

stawką WIBOR (kolejno wyroki SN: z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD

B/2021, poz. 20 oraz z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, OSNC-ZD D/2022, poz.

45 i z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22).

Oceny, czy postanowienie umowne jest niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.),

dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy. Poza tym wykładnia językowa

art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c. nie stwarza podstaw do przyjęcia, że w ramach

oceny abuzywności postanowienia istotny jest sposób jego stosowania przez

przedsiębiorcę. Decydujące znaczenie ma nie to, w jaki sposób przedsiębiorca

stosuje postanowienie i dla kogo jest to korzystne, lecz to, w jaki sposób

postanowienie kształtuje prawa i obowiązki konsumenta. Z przepisu wynika, że

przedmiotem oceny jest samo postanowienie, a więc wyrażona w określonej formie

(przeważnie słownej) treść normatywna, tzn. norma lub jej element określający

prawa lub obowiązki stron. Natomiast punktem odniesienia takiej oceny jest sposób

oddziaływania postanowienia na prawa i obowiązki konsumenta. Samo

postanowienie może bezpośrednio kształtować prawa i obowiązki tylko w sensie

normatywnym, wpływając na zakres i strukturę praw lub obowiązków stron. Taka

interpretacja pozostaje w zgodzie z powszechnie akceptowanym poglądem, że art.

3851 § 1 k.c. jest instrumentem kontroli treści umowy (stosunku prawnego). To,

w jaki sposób postanowienie jest stosowane, jest kwestią odrębną, do której art.

3851 § 1 zdanie pierwsze k.c. wprost się nie odnosi (kolejno uchwały składu

siedmiu sędziów SN: z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2

oraz z 20 listopada 2015 r., III CZP 17/15, OSNC 2016, nr 4, poz. 40). Sankcje

będące konsekwencją abuzywności postanowień umownych działają ze skutkiem

ex tunc. Oznacza to, że zdarzenia o charakterze następczym w stosunku do daty

zawarcia umowy zawierającej klauzule abuzywne pozostają bez znaczenia dla

takiego charakteru tych postanowień umownych (wyjątek stanowi wola

konsumenta).

I CSK 756/25

8

Wobec tego w razie stwierdzenia abuzywności klauzuli ryzyka walutowego

i klauzul przeliczeniowych utrzymanie umowy nie jest możliwe z prawnego punktu

widzenia. Jest tak zwłaszcza wówczas, gdy unieważnienie tych klauzul

doprowadziłoby nie tylko do zniesienia mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów

walutowych, ale również – pośrednio – do zaniknięcia ryzyka kursowego, które jest

bezpośrednio związane z indeksacją kredytu do waluty. W konsekwencji, powołany

w skardze art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 nie stoi na przeszkodzie temu, aby sąd

krajowy, po stwierdzeniu nieuczciwego charakteru niektórych warunków umowy

kredytu indeksowanego do waluty obcej i oprocentowanego według stopy

procentowej bezpośrednio powiązanej ze stopą międzybankową danej waluty,

przyjął, zgodnie z prawem krajowym, że ta umowa nie może nadal obowiązywać

bez takich warunków z tego powodu, iż ich usunięcie spowodowałoby zmianę

charakteru głównego przedmiotu umowy (wyroki TSUE: z 14 marca 2019 r.,

w sprawie C-118/17, Zsuzsanna Dunai przeciwko ERSTE Bank Hungary Zrt, pkt

52, jw.; z 5 czerwca 2019 r., w sprawie C-38/17, GT przeciwko HS, pkt 43,

ECLI:EU:C:2019:461; z 3 października 2019 r., w sprawie C-260/18, Kamil Dziubak

i Justyna Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank International AG, pkt 44 i 45, jw.;

a także postanowienie SN z 24 listopada 2022 r., I CSK 3127/22).

Mając powyższe na uwadze, nie można przyjąć, że przesłanki przyjęcia

skargi kasacyjnej do rozpoznania zostały w tym przypadku wykazane w sposób

właściwy.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 3989 § 2 k.p.c.).

Marcin Trzebiatowski

(M.M.)

[SOP]