SN nie przyjął skargi banku w sporze o kredyt frankowy, bank zapłaci 5400 zł kosztów

Pozwany Bank spółka akcyjna w W. wniósł skargę kasacyjną od wyroku

Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 12 lipca 2024 r. Wniosek o jej przyjęcie do

rozpoznania uzasadnił występowaniem istotnych zagadnień prawnych oraz

potrzebą wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów.

I CSK 786/25

2

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do

rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Jak wskazano powyżej skarżący oparł wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej

do rozpoznania na pierwszej i drugiej spośród wymienionych przesłanek.

Przez istotne zagadnienie prawne, o którym mowa w art. 3989 § 1 pkt 1

k.p.c., należy rozumieć problem o charakterze prawnym, powstały na tle

konkretnego przepisu prawa, mający charakter rzeczywisty w tym znaczeniu, że

jego rozwiązanie stwarza realne i poważne trudności. Problem ten musi mieć

charakter uniwersalny, co oznacza, że jego rozwiązanie powinno służyć

rozstrzyganiu innych, podobnych spraw. Chodzi przy tym o problem, którego

wyjaśnienie jest konieczne dla rozstrzygnięcia danej sprawy, a więc problem

pozostający w związku z podstawami skargi oraz z wiążącym Sąd Najwyższy,

a ustalonym przez sąd drugiej instancji, stanem faktycznym sprawy (art. 39813 § 2

k.p.c.), jak też w związku z podstawą prawną zaskarżonego wyroku (postanowienia

SN: z 21 maja 2013 r., IV CSK 53/13 i z 3 lutego 2012 r. I UK 271/11). Konieczne

jest przy tym przytoczenie argumentów prawnych, które prowadzą do rozbieżnych

ocen. Skarżący powinien nie tylko wskazać przepis prawa (materialnego lub

procesowego), którego dotyczy zagadnienie, lecz także przedstawić pogłębioną

argumentację prawną w celu wykazania, że zagadnienie jest istotne, a jego

rozstrzygnięcie ma znaczenie dla merytorycznego rozstrzygnięcia w jego sprawie

(m.in. postanowienia SN: z 23 sierpnia 2007 r., I UK 134/07 i z 9 lutego 2011 r., III

SK 41/10).

Natomiast oparcie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na

tym, że istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów wymaga

wykazania, że określony przepis prawa, mimo, iż budzi poważne wątpliwości, nie

doczekał się wykładni albo niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane

I CSK 786/25

3

przez skarżącego rozbieżności w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub

podobnych stanów faktycznych, które należy przytoczyć (postanowienia SN: z 13

czerwca 2008 r., III CSK 104/08 i z 28 marca 2007 r., II CSK 84/07).

Przedstawioną problematykę skarżący ujął w pytaniach: „czy na etapie

oceny możliwości obowiązywania umowy po usunięciu postanowienia abuzywnego,

tj. na etapie, poprzedzającym etap zastępowania postanowienia abuzywnego

przepisem dyspozytywnym, o którym mowa w orzeczeniach TSUE C-26/13 Kasler,

C-260/18 Dziubak i C-932/19 OTP Jelzaiogbank Zrt, dopuszczalne jest ustalenie

treści umowy (stosunku prawnego) w zakresie, który był regulowany przez

abuzywną normę, na podstawie art. 65 § 1 i 2 k.c. lub art. 56 k.c. w zw. z art. 41

ustawy - Prawo wekslowe lub art. 56 k.c. w zw. z art. 358 § 2 k.c. lub art. 56 k.c. w

zw. ze wskazanymi kilkudziesięcioma innymi jeszcze przepisami, z których na

zasadzie analogii iuris lub analogii legis wynika, że w polskim prawie obowiązuje

generalna norma, zgodnie z którą wartość waluty obcej określa się według kursu

średniego NBP; czy oceniając możliwości obowiązywania umowy kredytu

indeksowanego do franka szwajcarskiego, po usunięciu postanowienia

abuzywnego zgodnie z prawem krajowym, należy brać pod uwagę stan prawny z:

(i) dnia zawarcia umowy, (li) dnia powstania sporu czy (iii) dnia orzekania?; czy

jeżeli bez abuzywnego postanowienia umowa kredytu indeksowanego do franka

szwajcarskiego nie może obowiązywać, to dochodzi do automatycznej jego

substytucji normą dyspozytywną, o ile tylko zastosowanie środków krajowych

zapewnia doprowadzenie do sytuacji jaka miałby miejsce, gdyby umowa nie

zawierała tego abuzywnego postanowienia?; czy art. 358 § 2 k.c. stanowi

szczegółowy przepis dyspozytywny, który znajduje zastosowanie z mocy prawa

(automatycznie) w miejsce abuzywnej Klauzuli Kursowej określającej sposób

ustalenia kursu franka szwajcarskiego, na potrzeby operacji związanych

z indeksowaniem przy wypłacie i przy, spłacie kredytu?; czy rozważając

unieważnienie umowy o kredyt indeksowany do waluty obcej na skutek uznania, że

postanowienia odsyłające do tabeli kursów (klauzula kursowa) mają charakter

niedozwolony należy mieć na względzie wyłącznie oświadczenie kredytobiorcy, czy

badać również, czy określone rozstrzygnięcie prowadzi do zrealizowania celu

Dyrektywy 93/13 z dnia 5 kwietnia 1993 roku w sprawie nieuczciwych warunków

I CSK 786/25

4

w umowach konsumenckich; czy w przypadku orzeczenia bezskuteczności umowy

kredytu indeksowanego do waluty obcej w oparciu o przepisy o postanowieniach

abuzywnych (art. 3851 k.c. i n.) Bank pozostaje w opóźnieniu wobec Kredytobiorcy

co do zwrotu kwot uiszczonych w wykonaniu umowy w okresie przed złożeniem

przez Kredytobiorcę, po pouczeniu przez Sąd, oświadczenia w przedmiocie woli

utrzymania w mocy umowy wobec abuzywności postanowień umownych

a w konsekwencji czy dopuszczalne jest naliczanie odsetek za opóźnienie (art. 481

§ 1 k.c.) za okres do chwili złożenia przez prawidłowo poinformowanego o skutkach

bezskuteczności umowy Kredytobiorcę oświadczenia w przedmiocie woli

utrzymania umowy w mocy”.

Skarżący wskazał na potrzebę wykładni „art 3851 § 1 i 2 k.c. wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie Sądu Najwyższego, dotyczące tego, które

postanowienia charakterystyczne dla umów kredytu indeksowanych do franka

szwajcarskiego są abuzywne, w przypadku stwierdzenia przez sąd, że uprawnienie

banku do ustalania kursu franka szwajcarskiego narusza rażąco interesy

konsumenta i jest niezgodne z dobrymi obyczajami: czy abuzywna jest wówczas

wyłącznie Klauzula Kursowa określająca sposób ustalenia wartości franka

szwajcarskiego, czy też wszystkie postanowienia dotyczące indeksacji kredytu, tj.

Klauzula Kursowa i Klauzula Ryzyka Walutowego stanowiąca, że wysokość

zobowiązań z umowy kredytu zależna jest od zmiennej na przestrzeni

obowiązywania umowy wartości waluty obcej?; art. 411 pkt 2 i 4 k.c. wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, dotyczące tego, czy kredytobiorca może

domagać się od banku zwrotu kwot świadczonych w wykonaniu umowy kredytu

uznanej następnie za nieważną z powodu abuzywności zawartych w niej klauzul,

w sytuacji, gdy kredyt został całkowicie spłacony przed terminem wymagalności

określonym w umowie kredytu - w tym w świetle zgodności takiego świadczenia

z zasadami współżycia społecznego?”.

Należy zauważyć, że przepisy dotyczące przedstawionej problematyki były

przedmiotem wykładni Trybunału Sprawiedliwości UE i Sądu Najwyższego.

Problemy sformułowane przez skarżącego można więc uznać już za wyjaśnione.

I CSK 786/25

5

W judykaturze Sądu Najwyższego obecnie dominuje pogląd, że klauzule

kształtujące mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie kredytu złotowego

indeksowanego do waluty obcej (denominowanego w walucie obcej), określają

główne świadczenie kredytobiorcy (np. wyrok SN z 11 grudnia 2019 r., V CSK

382/18, OSNC-ZD 2021, nr 2, poz. 20). Pogląd ten uwzględnia stanowisko

Trybunału Sprawiedliwości UE, w orzecznictwie którego podkreśla się, że za

postanowienia umowne mieszczące się w pojęciu „głównego przedmiotu umowy”

w rozumieniu art. 4 ust. 2 Dyrektywy 93/13 należy uważać te, które określają

podstawowe świadczenia w ramach danej umowy i które z tego względu

charakteryzują tę umowę (wyroki TSUE: z 30 kwietnia 2014 r., w sprawie C-26/13,

Árpád Kásler i Hajnalka Káslerné Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt, pkt 49-

50, ECLI:EU:C:2014:282; z 26 lutego 2015 r., w sprawie C-143/13, Bogdan Matei

i Ioana Ofelia Matei przeciwko SC Volksbank România SA, pkt 54,

ECLI:EU:C:2015:127; z 23 kwietnia 2015 r., w sprawie C-96/14, Jean-Claude Van

Hove przeciwko CNP Assurances SA, pkt 33, ECLI:EU:C:2015:262; z 20 września

2017 r., w sprawie C-186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in. przeciwko Banca

Românească SA, pkt 35, ECLI:EU:C:2017:703). Za takie uznawane są klauzule

indeksacyjne (waloryzacyjne), jak i postanowienia odnoszące się do ustalonego

w walucie obcej mechanizmu waloryzacji świadczeń (określane niekiedy jako

„klauzule ryzyka walutowego”), które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy –

konsumenta ryzykiem zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem

zwiększenia kosztu kredytu (wyroki TSUE: 20 września 2017 r., w sprawie C-

186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in. przeciwko Banca Românească SA, pkt 37,

jw.; z 20 września 2018 r., w sprawie C-51/17, OTP Bank Nyrt. i OTP Faktoring

Követeléskezelő Zrt przeciwko Teréz Ilyés i Emil Kiss, pkt 68, ECLI:EU:C:2018:750;

z 14 marca 2019 r., w sprawie C-118/17, Zsuzsanna Dunai przeciwko ERSTE Bank

Hungary Zrt, pkt 48, ECLI:EU:C:2019:207; z 3 października 2019 r., w sprawie C-

260/18, Kamil Dziubak i Justyna Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank International

AG, pkt 44, ECLI:EU:C:2019:819). Klauzule waloryzacyjne, które nie zostały

wyrażone w umowie kredytu w sposób jasny i precyzyjny, podlegają badaniu pod

kątem spełnienia przesłanek z art. 3851 § 1 k.c. W orzecznictwie TSUE wyjaśniono,

iż wymaganie wyrażenia warunku umownego prostym i zrozumiałym językiem

I CSK 786/25

6

nakazuje, by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie

mechanizmu, do którego odnosi się ów warunek, a także, w zależności od

przypadku, związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym

w innych warunkach, tak by konsument był w stanie oszacować, w oparciu

o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy

konsekwencje ekonomiczne.

Z kolei Sąd Najwyższy wyjaśnił, że postanowienia umowy (regulaminu),

określające zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki

przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi

swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych

postanowień umownych. Takie klauzule mają charakter abuzywny, ponieważ

kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi

obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Sprzeczność z dobrymi obyczajami

i naruszenie interesów konsumenta polega w tym przypadku na uzależnieniu

wysokości świadczenia banku oraz wysokości świadczenia konsumenta od

swobodnej decyzji banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na złotówki w chwili

jego wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności poszczególnych

spłacanych rat, służy bowiem określeniu wysokości świadczenia konsumenta.

Takie postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów

walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego działania banku.

W ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają

równorzędność stron. Skonstruowane w ten sposób, w ślad za wzorcem

stosowanym przez bank, uregulowania umowne są niedopuszczalne, niezależnie

od tego, czy swoboda przedsiębiorcy (banku) w ustaleniu kursu jest pełna, czy też

w jakiś sposób ograniczona, np. w razie wprowadzenia możliwych maksymalnych

odchyleń od kursu ustalanego z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów (np. wyrok

SN z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134).

Sąd Najwyższy przyjmuje też, że abuzywne klauzule indeksacyjne są od

początku, z mocy prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść kredytobiorcy,

chyba że następczo udzieli on świadomej i wolnej zgody na te klauzule i w ten

sposób przywróci ich skuteczność z mocą wsteczną (uchwała składu siedmiu

I CSK 786/25

7

sędziów SN – zasada prawna – z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9,

poz. 56).

Poza tym wyeliminowanie z łączącej strony umowy abuzywnych

postanowień umownych rodzi wprawdzie konieczność dokonania oceny, czy

umowa w pozostałym zakresie jest możliwa do utrzymania. Niemniej

wyeliminowanie ryzyka kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu

indeksowanego do waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki

oprocentowania ze stawką LIBOR, jest równoznaczne z tak daleko idącym

przekształceniem umowy, że należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie

i charakterze, choćby nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy

kredytu. Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie

umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe, co przemawia za

opowiedzeniem się o jej nieważności (wyrok SN z 11 grudnia 2019 r., V CSK

382/18, OSNC-ZD B/2021, poz. 20). Wyeliminowanie abuzywnych klauzul

przeliczeniowych nie prowadzi do utrzymania w mocy kredytu indeksowanego

kursem CHF jako kredytu złotowego oprocentowanego według stawki LIBOR. Brak

także podstaw do zastąpienia stawki oprocentowania LIBOR stawką WIBOR

(wyroki SN: z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, OSNC-ZD D/2022, poz. 45 oraz

z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22).

Należy przypomnieć, że oceny, czy postanowienie umowne jest

niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.), dokonuje się według stanu z chwili zawarcia

umowy (uchwała składu siedmiu sędziów SN z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17,

OSNC 2019, nr 1, poz. 2). Wykładnia językowa art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c.

nie stwarza podstaw do przyjęcia, że w ramach oceny abuzywności postanowienia

istotny jest sposób jego stosowania przez przedsiębiorcę. Decydujące znaczenie

ma nie to, w jaki sposób przedsiębiorca stosuje postanowienie i dla kogo jest to

korzystne, lecz to, w jaki sposób postanowienie kształtuje prawa i obowiązki

konsumenta. Z przepisu wynika, że przedmiotem oceny jest samo postanowienie,

a więc wyrażona w określonej formie (przeważnie słownej) treść normatywna, tzn.

norma lub jej element określający prawa lub obowiązki stron (uchwała składu

siedmiu sędziów SN z 20 listopada 2015 r., III CZP 17/15, OSNC 2016, nr 4, poz.

40), a jej punktem odniesienia – sposób oddziaływania postanowienia na prawa

I CSK 786/25

8

i obowiązki konsumenta. Samo postanowienie może bezpośrednio kształtować

prawa i obowiązki tylko w sensie normatywnym, wpływając na zakres i strukturę

praw lub obowiązków stron. Taka interpretacja pozostaje w zgodzie z powszechnie

akceptowanym poglądem, że art. 3851 § 1 k.c. jest instrumentem kontroli treści

umowy (stosunku prawnego). To, w jaki sposób postanowienie jest stosowane, jest

kwestią odrębną, do której art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c. wprost się nie odnosi

(uchwała SN z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2).

Sankcje będące konsekwencją abuzywności postanowień umownych działają ze

skutkiem ex tunc, co oznacza, że zdarzenia o charakterze następczym w stosunku

do daty zawarcia umowy zawierającej klauzule abuzywne pozostają bez znaczenia

dla takiego charakteru tych postanowień umownych (wyjątek stanowi wola

konsumenta).

W konsekwencji, w razie stwierdzenia abuzywności klauzuli ryzyka

walutowego i klauzul przeliczeniowych utrzymanie umowy nie jest możliwe

z prawnego punktu widzenia. Jest tak zwłaszcza wówczas, gdy unieważnienie tych

klauzul doprowadziłoby nie tylko do zniesienia mechanizmu indeksacji oraz różnic

kursów walutowych, ale również – pośrednio – do zaniknięcia ryzyka kursowego,

które jest bezpośrednio związane z indeksacją kredytu do waluty. W konsekwencji

art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie stoi na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, po

stwierdzeniu nieuczciwego charakteru niektórych warunków umowy kredytu

indeksowanego do waluty obcej i oprocentowanego według stopy procentowej

bezpośrednio powiązanej ze stopą międzybankową danej waluty, przyjął, zgodnie

z prawem krajowym, że ta umowa nie może nadal obowiązywać bez takich

warunków z tego powodu, iż ich usunięcie spowodowałoby zmianę charakteru

głównego przedmiotu umowy (wyroki TSUE: z 14 marca 2019 r., w sprawie C-

118/17, Zsuzsanna Dunai przeciwko ERSTE Bank Hungary Zrt, pkt 52, jw.;

z 5 czerwca 2019 r., w sprawie C-38/17, GT przeciwko HS, pkt 43,

ECLI:EU:C:2019:461; z 3 października 2019 r., w sprawie C-260/18, Kamil Dziubak

i Justyna Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank International AG, pkt 44 i 45, jw.;

a także postanowienie SN z 24 listopada 2022 r., I CSK 3127/22).

Mając powyższe na uwadze nie można przyjąć, że przesłanki przyjęcia

skargi kasacyjnej do rozpoznania zostały w sposób właściwy wykazane.

I CSK 786/25

9

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 3989 § 2 k.p.c.).

Marcin Trzebiatowski

(M.M.)

[SOP]