SN odmówił przyjęcia skargi banku w kredycie frankowym i zasądził od niego 5400 zł kosztów

Pozwany Bank spółka akcyjna w W. wniósł skargę kasacyjną od wyroku

Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 6 listopada 2024 r. Wniosek o jej przyjęcie do

rozpoznania uzasadnił występowaniem istotnych zagadnień prawnych oraz

potrzebą wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

I CSK 807/25

2

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do

rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Jak wskazano powyżej skarżący oparł wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej

do rozpoznania na pierwszej i drugiej spośród wymienionych przesłanek.

Przez istotne zagadnienie prawne, o którym mowa w art. 3989 § 1 pkt 1

k.p.c., należy rozumieć problem o charakterze prawnym, powstały na tle

konkretnego przepisu prawa, mający charakter rzeczywisty w tym znaczeniu, że

jego rozwiązanie stwarza realne i poważne trudności. Problem ten musi mieć

charakter uniwersalny, co oznacza, że jego rozwiązanie powinno służyć

rozstrzyganiu innych, podobnych spraw. Chodzi przy tym o problem, którego

wyjaśnienie jest konieczne dla rozstrzygnięcia danej sprawy, a więc problem

pozostający w związku z podstawami skargi oraz z wiążącym Sąd Najwyższy,

a ustalonym przez sąd drugiej instancji, stanem faktycznym sprawy (art. 39813 § 2

k.p.c.), jak też w związku z podstawą prawną zaskarżonego wyroku (postanowienia

SN: z 21 maja 2013 r., IV CSK 53/13 i z 3 lutego 2012 r. I UK 271/11). Konieczne

jest przy tym przytoczenie argumentów prawnych, które prowadzą do rozbieżnych

ocen. Skarżący powinien nie tylko wskazać przepis prawa (materialnego lub

procesowego), którego dotyczy zagadnienie, lecz także przedstawić pogłębioną

argumentację prawną w celu wykazania, że zagadnienie jest istotne, a jego

rozstrzygnięcie ma znaczenie dla merytorycznego rozstrzygnięcia w jego sprawie

(m.in. postanowienia SN: z 23 sierpnia 2007 r., I UK 134/07 i z 9 lutego 2011 r., III

SK 41/10).

Natomiast oparcie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na

tym, że istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów wymaga

wykazania, że określony przepis prawa, mimo, iż budzi poważne wątpliwości, nie

doczekał się wykładni albo niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane

przez skarżącego rozbieżności w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub

I CSK 807/25

3

podobnych stanów faktycznych, które należy przytoczyć (postanowienia SN: z 13

czerwca 2008 r., III CSK 104/08 i z 28 marca 2007 r., II CSK 84/07).

Przedstawioną problematykę skarżący ujął w pytaniach: „czy na etapie

oceny możliwości obowiązywania umowy po usunięciu postanowienia abuzywnego,

tj. na etapie, poprzedzającym etap zastępowania postanowienia abuzywnego

przepisem dyspozytywnym, o którym mowa w orzeczeniach TSUE C-26/13 Kasler,

C-260/18 Dziubak i C-932/19 OTP Jelzalogbank Zrt, dopuszczalne jest ustalenie

treści umowy (stosunku prawnego) w zakresie, który był regulowany przez

abuzywną normę, na podstawie art. 65 § 1 i 2 k.c. lub art 56 k.c. w zw. z art. 41

ustawy - Prawo wekslowe lub art. 56 k.c. w zw. z art 358 § 2 k.c. lub art. 56 k.c.

w zw. ze wskazanymi kilkudziesięcioma innymi przepisami, z których na zasadzie

analogii iuris lub analogii legis wynika, że w polskim prawie obowiązuje generalna

norma, zgodnie z którą wartość waluty obcej określa się według kursu średniego

NBP; czy oceniając możliwości obowiązywania umowy kredytu indeksowanego do

franka szwajcarskiego, po usunięciu postanowienia abuzywnego zgodnie z prawem

krajowym, należy brać pod uwagę stan prawny z: (i) dnia zawarcia umowy, (ii) dnia

powstania sporu czy (iii) dnia orzekania?; czy jeżeli bez abuzywnego postanowienia

umowa kredytu indeksowanego do franka szwajcarskiego nie może obowiązywać,

to dochodzi do automatycznej jego substytucji normą dyspozytywną, o ile tylko

zastosowanie środków krajowych zapewnia doprowadzenie do sytuacji jaka miałby

miejsce, gdyby umowa nie zawierała tego abuzywnego postanowienia?; czy art.

358 § 2 kc. stanowi szczegółowy przepis dyspozytywny, który znajduje

zastosowanie z mocy prawa (automatycznie) w miejsce abuzywnej Klauzuli

Kursowej określającej sposób ustalenia kursu franka szwajcarskiego, na potrzeby

operacji związanych z indeksowaniem przy wypłacie i przy spłacie kredytu?; czy

rozważając unieważnienie umowy o kredyt indeksowany do waluty obcej na skutek

uznania, że postanowienia odsyłające do tabeli kursów (klauzula kursowa) mają

charakter niedozwolony należy mieć na względzie wyłącznie oświadczenie

kredytobiorcy, czy badać również, czy określone rozstrzygnięcie prowadzi do

zrealizowania celu Dyrektywy 93/13 z dnia 5 kwietnia 1993 roku w sprawie

nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich; czy w przypadku orzeczenia

bezskuteczności umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej w oparciu

I CSK 807/25

4

o przepisy o postanowieniach abuzywnych (art. 3851 k.c. i n.) Bank pozostaje

w opóźnieniu wobec Kredytobiorcy co do zwrotu kwot uiszczonych w wykonaniu

umowy w okresie przed złożeniem przez Kredytobiorcę, po pouczeniu przez Sąd,

oświadczenia w przedmiocie woli utrzymania w mocy umowy wobec abuzywności

postanowień umownych a w konsekwencji czy dopuszczalne jest naliczanie

odsetek za opóźnienie (art. 481 § 1 k.c.) za okres do chwili złożenia przez

prawidłowo poinformowanego o skutkach bezskuteczności umowy Kredytobiorcę

oświadczenia w przedmiocie woli utrzymania umowy w mocy”.

Ponadto skarżący wskazał na potrzebę wykładni „art. 3851 § 1 i 2 k.c.

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie Sądu Najwyższego, dotyczące tego,

które postanowienia charakterystyczne dla umów kredytu indeksowanych do franka

szwajcarskiego są abuzywne, w przypadku stwierdzenia przez sąd, że uprawnienie

banku do ustalania kursu franka szwajcarskiego narusza rażąco interesy

konsumenta i jest niezgodne z dobrymi obyczajami: czy abuzywna jest wówczas

wyłącznie Klauzula Kursowa określająca sposób ustalenia wartości franka

szwajcarskiego, czy też wszystkie postanowienia dotyczące indeksacji kredytu, tj.

Klauzula Kursowa i Klauzula Ryzyka Walutowego stanowiąca, że wysokość

zobowiązań z umowy kredytu zależna jest od zmiennej na przestrzeni

obowiązywania umowy wartości waluty obcej?”.

Należy zauważyć, że przepisy dotyczące przedstawionej problematyki były

przedmiotem wykładni Trybunału Sprawiedliwości UE oraz Sądu Najwyższego.

Problemy sformułowane przez skarżącego można zatem uznać już za wyjaśnione.

W judykaturze Sądu Najwyższego obecnie dominuje pogląd, że klauzule

kształtujące mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie kredytu złotowego

indeksowanego do waluty obcej (denominowanego w walucie obcej), określają

główne świadczenie kredytobiorcy (np. wyrok SN z 11 grudnia 2019 r., V CSK

382/18, OSNC-ZD 2021, nr 2, poz. 20). Pogląd ten uwzględnia stanowisko

Trybunału Sprawiedliwości UE, w orzecznictwie którego podkreśla się, że za

postanowienia umowne mieszczące się w pojęciu „głównego przedmiotu umowy”

w rozumieniu art. 4 ust. 2 Dyrektywy 93/13 z dnia 5 kwietnia 1993 roku w sprawie

nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy uważać te, które

I CSK 807/25

5

określają podstawowe świadczenia w ramach danej umowy i które z tego względu

charakteryzują tę umowę (wyroki TSUE: z 30 kwietnia 2014 r., w sprawie C-26/13,

Árpád Kásler i Hajnalka Káslerné Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt, pkt 49-

50, ECLI:EU:C:2014:282; z 26 lutego 2015 r., w sprawie C-143/13, Bogdan Matei

i Ioana Ofelia Matei przeciwko SC Volksbank România SA, pkt 54,

ECLI:EU:C:2015:127; z 23 kwietnia 2015 r., w sprawie C-96/14, Jean-Claude Van

Hove przeciwko CNP Assurances SA, pkt 33, ECLI:EU:C:2015:262; z 20 września

2017 r., w sprawie C-186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in. przeciwko Banca

Românească SA, pkt 35, ECLI:EU:C:2017:703). Za takie uznawane są klauzule

indeksacyjne (waloryzacyjne), jak i postanowienia odnoszące się do ustalonego

w walucie obcej mechanizmu waloryzacji świadczeń (określane niekiedy jako

„klauzule ryzyka walutowego”), które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy –

konsumenta ryzykiem zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem

zwiększenia kosztu kredytu (wyroki TSUE: 20 września 2017 r., w sprawie C-

186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in. przeciwko Banca Românească SA, pkt 37,

jw.; z 20 września 2018 r., w sprawie C-51/17, OTP Bank Nyrt. i OTP Faktoring

Követeléskezelő Zrt przeciwko Teréz Ilyés i Emil Kiss, pkt 68, ECLI:EU:C:2018:750;

z 14 marca 2019 r., w sprawie C-118/17, Zsuzsanna Dunai przeciwko ERSTE Bank

Hungary Zrt, pkt 48, ECLI:EU:C:2019:207; z 3 października 2019 r., w sprawie C-

260/18, Kamil Dziubak i Justyna Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank International

AG, pkt 44, ECLI:EU:C:2019:819). Klauzule waloryzacyjne, które nie zostały

wyrażone w umowie kredytu w sposób jasny i precyzyjny, podlegają badaniu pod

kątem spełnienia przesłanek z art. 3851 § 1 k.c. W orzecznictwie TSUE wyjaśniono,

iż wymaganie wyrażenia warunku umownego prostym i zrozumiałym językiem

nakazuje, by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie

mechanizmu, do którego odnosi się ów warunek, a także, w zależności od

przypadku, związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym

w innych warunkach, tak by konsument był w stanie oszacować, w oparciu

o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy

konsekwencje ekonomiczne.

Sąd Najwyższy wyjaśnił też (np. wyrok z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14,

OSNC 2016, nr 11, poz. 134), że postanowienia umowy (regulaminu), określające

I CSK 807/25

6

zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie

kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie

kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień

umownych. Takie klauzule mają charakter abuzywny, bowiem kształtują prawa

i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco

naruszając jego interesy. Sprzeczność z dobrymi obyczajami i naruszenie

interesów konsumenta polega w tym przypadku na uzależnieniu wysokości

świadczenia banku oraz wysokości świadczenia konsumenta od swobodnej decyzji

banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na złotówki w chwili jego wypłaty, jak

i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności poszczególnych spłacanych rat,

służy bowiem określeniu wysokości świadczenia konsumenta. Takie postanowienia,

które uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów walut, są

nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego działania banku. W ten sposób

obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają

równorzędność stron. Skonstruowane w ten sposób, w ślad za wzorcem

stosowanym przez bank, uregulowanie umowne są niedopuszczalne, niezależnie

od tego, czy swoboda przedsiębiorcy (banku) w ustaleniu kursu jest pełna, czy też

w jakiś sposób ograniczona, np. w razie wprowadzenia możliwych maksymalnych

odchyleń od kursu ustalanego z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów.

Abuzywne klauzule indeksacyjne są od początku, z mocy samego prawa,

dotknięte bezskutecznością na korzyść kredytobiorcy, chyba że następczo udzieli

on świadomej i wolnej zgody na te klauzule i w ten sposób przywróci ich

skuteczność z mocą wsteczną (uchwała składu siedmiu sędziów SN - zasada

prawna - z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56).

Wyeliminowanie z łączącej strony umowy abuzywnych postanowień

umownych rodzi więc konieczność dokonania oceny czy umowa w pozostałym

zakresie jest możliwa do utrzymania. Wyeliminowanie ryzyka kursowego,

charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej

i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, jest

równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, że należy ją uznać za

umowę o odmiennej istocie i charakterze, choćby nadal chodziło tu tylko o inny

podtyp czy wariant umowy kredytu. Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego

I CSK 807/25

7

rodzaju klauzul utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest

możliwe, co przemawia za opowiedzeniem się o jej nieważności. Wyeliminowanie

abuzywnych klauzul przeliczeniowych nie prowadzi bowiem do utrzymania w mocy

kredytu indeksowanego kursem CHF jako kredytu złotowego oprocentowanego

według stawki LIBOR. Brak także podstaw do zastąpienia stawki oprocentowania

LIBOR stawką WIBOR (wyroki SN: z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD

B/2021, poz. 20, z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, OSNC-ZD D/2022, poz. 45 i z

13 maja 2022 r., II CSKP 293/22).

Oceny, czy postanowienie umowne jest niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.),

dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (uchwała składu siedmiu

sędziów SN z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2).

Wykładnia językowa zdania pierwszego w/w artykułu nie stwarza podstaw do

przyjęcia, że w ramach oceny abuzywności postanowienia istotny jest sposób jego

stosowania przez przedsiębiorcę. Decydujące znaczenie ma nie to, w jaki sposób

przedsiębiorca stosuje postanowienie i dla kogo jest to korzystne, lecz to, w jaki

sposób postanowienie kształtuje prawa i obowiązki konsumenta. Z przepisu tego

wynika, że przedmiotem oceny jest samo postanowienie, a więc wyrażona

w określonej formie (słownej) treść normatywna, tzn. norma lub jej element

określający prawa lub obowiązki stron (uchwałę siedmiu sędziów SN z 20 listopada

2015 r., III CZP 17/15, OSNC 2016, nr 4, poz. 40). Punktem odniesienia takiej

oceny jest zaś sposób oddziaływania postanowienia na prawa i obowiązki

konsumenta. Samo postanowienie może bezpośrednio kształtować prawa

i obowiązki tylko w sensie normatywnym, wpływając na zakres i strukturę praw lub

obowiązków stron. Taka interpretacja pozostaje w zgodzie z powszechnie

akceptowanym poglądem, że art. 3851 § 1 k.c. jest instrumentem kontroli treści

umowy (stosunku prawnego). To, w jaki sposób postanowienie jest stosowane, jest

kwestią odrębną, do której art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c. wprost się nie odnosi

(uchwała SN z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2).

Sankcje będące konsekwencją abuzywności postanowień umownych działają ze

skutkiem ex tunc. Oznacza to więc, że zdarzenia o charakterze następczym

w stosunku do daty zawarcia umowy zawierającej klauzule abuzywne pozostają

I CSK 807/25

8

bez znaczenia dla takiego charakteru tych postanowień umownych (wyjątek

stanowi wola konsumenta).

W konsekwencji, jak uznaje się w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości

UE W razie stwierdzenia abuzywności klauzuli ryzyka walutowego i klauzul

przeliczeniowych utrzymanie umowy nie jest możliwe z prawnego punktu widzenia.

Jest tak zwłaszcza wówczas, gdy unieważnienie tych klauzul doprowadziłoby nie

tylko do zniesienia mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale

również – pośrednio – do zaniknięcia ryzyka kursowego, które jest bezpośrednio

związane z indeksacją kredytu do waluty. Wobec tego powołany w skardze art. 6

ust. 1 Dyrektywy 93/13 nie stoi na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, po

stwierdzeniu nieuczciwego charakteru niektórych warunków umowy kredytu

indeksowanego do waluty obcej i oprocentowanego według stopy procentowej

bezpośrednio powiązanej ze stopą międzybankową danej waluty, przyjął, zgodnie

z prawem krajowym, że ta umowa nie może nadal obowiązywać bez takich

warunków z tego powodu, iż ich usunięcie spowodowałoby zmianę charakteru

głównego przedmiotu umowy (wyroki TSUE: z 14 marca 2019 r., w sprawie C-

118/17, Zsuzsanna Dunai przeciwko ERSTE Bank Hungary Zrt, pkt 52,

ECLI:EU:C:2019:207; z 5 czerwca 2019 r., w sprawie C-38/17, GT przeciwko HS,

pkt 43, ECLI:EU:C:2019:461; z 3 października 2019 r., w sprawie C-260/18, Kamil

Dziubak i Justyna Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank International AG, pkt 44 i 45,

ECLI:EU:C:2019:819; a także np. postanowienie SN z 24 listopada 2022 r., I CSK

3127/22).

Mając powyższe na uwadze nie można przyjąć, że przesłanki przyjęcia

skargi kasacyjnej do rozpoznania zostały w sposób właściwy wykazane.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 3989 § 2 k.p.c.).

Marcin Trzebiatowski

(M.M.)

I CSK 807/25

9

[r.g.]