Sąd najwyższy

Do rozpoznania sprawy kasacyjnej prowadzonej pod sygn. akt I KK 356/22,

wyznaczona została SSN A.D. Obrońca skazanego wystąpił z wnioskiem w trybie art.

40 § 1 k.p.k. pkt 1 k.p.k. o wyłączenie tej sędzi. W uzasadnieniu wniosku podniósł,

że sprawa dotyczy bezpośrednio tej sędzi z uwagi na fakt, że w kasacji postawiono

zarzut wydania wyroku przez sąd wadliwie obsadzony z naruszeniem procedury

nominacyjnej, a wskazana sędzia została powołana na urząd sędziego SN w tej

samej wadliwej procedurze, a zatem rozstrzygając zarzut kasacji oceniałaby

jednocześnie te same okoliczności, związane z trybem powołania na stanowiska

sędziowskie z udziałem KRS ukształtowanej na mocy ustawy z 2017 r., które dotyczą

jej samej.

I KK 356/22

2

Postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 2025 r., I KK 356/22

wniosek ten nie został uwzględniony.

W dniu 31 grudnia 2025 r. do Sądu Najwyższego wpłynął ponowny wniosek obrońcy

skazanego z żądaniem wyłączenia SSN A.D. od rozpoznania kasacji z tożsamą

argumentacją jak w pierwotnym wniosku.

Sprawa została przydzielona do referatu SSN M.P. 31 lipca 2026 r. po

wyłączeniu poprzedniego sędziego od rozpoznania ponownego wniosku obrońcy o

wyłączenie sędziego.

Sąd Najwyższy stwierdził, co następuje.

Przed przystąpieniem do merytorycznego rozpoznania wniosku należało

wpierw rozważyć czy jest to dopuszczalne w świetle art. 41a k.p.k., który zakłada, że

wniosek o wyłączenie sędziego oparty na tych samych podstawach faktycznych co

wniosek wcześniej rozpoznany pozostawia się bez rozpoznania. Związane to było z

faktem, że obecny wniosek o wyłączenie SSN A.D. stanowi w istocie powielenie

poprzednio złożonego wniosku, a zatem oparto go na tożsamych podstawach

faktycznych co uprzedni wniosek, którego Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 15

maja 2025 r. nie uwzględnił.

W ocenie Sądu Najwyższego przepis art. 41a k.p.k. nie mógł jednak stanowić

przeszkody do rozpoznania aktualnego wniosku obrońcy w trybie art. 41 § 1 k.p.k.

Argumentując za takim stanowiskiem Sąd Najwyższy odwołuje się do wywodów

zawartych w postanowieniu Sądu Najwyższego z 23 lipca 2025 r., II KK 482/24, które

w pełni akceptuje.

Trafnie w tym orzeczeniu wskazano, że przepis art. 41a k.p.k. został

wprowadzony na mocy ustawy z dnia 11 marca 2016 r. o zmianie ustawy - Kodeks

postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2016 r. poz. 437). W

uzasadnieniu do projektu tej ustawy wskazano, że: „Projekt wprowadza – wychodząc

naprzeciw ewidentnym potrzebom praktyki – możliwość pozostawienia bez

rozpoznania wniosku o wyłączenie sędziego opartego na tych samych podstawach

faktycznych co wniosek wcześniej rozpoznany (art. 41a k.p.k.)” (zob. uzasadnienie

rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz

niektórych innych ustaw, druk sejmowy Sejmu VIII kadencji nr 207, s. 11, dostępne

na stronie internetowej www.sejm.gov.pl/Sejm8.nsf/druk.xsp?nr=207). W

odniesieniu do przepisu art. 41a k.p.k. podkreśla się, że omawiane uregulowanie

wychodzi naprzeciw oczekiwaniom praktyki, gdyż w orzecznictwie i literaturze

I KK 356/22

3

wypowiadany był pogląd o niecelowości ponownego rozpoznawania wniosku o

wyłączenie sędziego powołującego się na te same okoliczności. Konieczność jego

merytorycznego rozpoznania mogła bowiem być wykorzystywana do obstrukcji

procesowej (zob. D. Świecki [w:] Kodeks postępowania karnego. Tom I. Komentarz

aktualizowany, red. D. Świecki, LEX/el. 2025, komentarz do art. 41a, teza 1). Ratio

legis analizowanego przepisu sprowadza się więc do przeciwdziałania obstrukcji

procesowej wywoływanej przez nadużywanie uprawnień związanych z instytucją

wyłączenia sędziego w trybie wnioskowym (zob. J. Zagrodnik, M. Burdzik [w:]

Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. J. Zagrodnik, LEX/el. 2024,

komentarz do art. 41a, teza 1). Podnosi się również, że przepis ten ma

przeciwdziałać obstrukcji procesowej stron polegającej na ponownym składaniu

tożsamych treściowo i jednocześnie bezzasadnych wniosków o wyłączenie sędziego;

za przyjętym rozwiązaniem przemawiają przede wszystkim względy ekonomiki

procesowej (zob. M. Rogacka-Rzewnicka [w:] Kodeks postępowania karnego.

Komentarz do wybranych przepisów, red. D. Szumiło-Kulczycka, LEX/el. 2022,

komentarz do art. 41a, teza 1). Z powyższych wypowiedzi piśmiennictwa dobitnie

wynika, że cel wprowadzenia omawianej regulacji jest wskazywany zgodnie – chodzi

o zabezpieczenie przed koniecznością merytorycznego odnoszenia się do kolejnych

wniosków o wyłączenie sędziego opartych na tożsamych podstawach, a

wykorzystywanych dla celów obstrukcji procesowej.

Przepis ten jak słusznie wskazano w powołanym orzeczeniu nie może być

traktowany jako przeszkoda do rozpoznania kolejnego wniosku o wyłącznie sędziego,

gdy celem autora wniosku nie jest nadużywanie uprawnień procesowych czy

obstrukcja, lecz przeciwnie - doprowadzenie do realizacji uprawnień procesowych, w

szczególności zapewnienie stronie prawa do bezstronnego i niezależnego sądu

gwarantowanego przez przepisy art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, art. 6 ust. 1 EKPCz i

art. 47 Karty Praw Podstawowych. Przepis art. 41a k.p.k. nie może stanowić

prowadzić do limitowania realizacji praw konstytucyjnych lub konwencyjnych, gdyż

ratio legis jego wprowadzenia było zgoła odmienne. Skoro bowiem instytucja

wyłączenia sędziego ma gwarancyjny charakter i stanowi jeden z najważniejszych

elementów statuujących bezstronność sędziego, to przepisy jej dotyczące zawarte w

rozdziale 2 k.p.k. „Wyłączenie sędziego”, nie mogą być wykładane w ten sposób, że

utrudniać będą realizację celów, jakim ta instytucja służy.

I KK 356/22

4

W postępowaniu karnym, nawet w toku procedowania w kwestii incydentalnej

kwestii incydentalnej muszą zostać zapewnione gwarancje rozstrzygania sprawy

przez niezawisły, niezależny i bezstronny sąd. W zakresie prawa do bezstronnego

sądu strona nie dysponuje zaś innym skutecznym narzędziem jego dochodzenia niż

wniosek o wyłączenie sędziego. Brak zapewnienia stronie w toku takiego

postępowania gwarancji bezstronności sądu czyniłoby instytucję wyłączenia

sędziego de facto iluzoryczną. Podkreśla się też, że nie powinna mieć miejsca

sytuacja, w której wniosek o wyłączenie sędziego rozpoznaje sędzia, co do którego

można sformułować taki sam zarzut w kwestii jego bezstronności, jak w przypadku

sędziego, którego wniosek dotyczy (zob. uzasadnienie uchwały składu siedmiu

sędziów SN z dnia 13 czerwca 2023 r., I KZP 22/22).

Dostrzec wypada, że z bogatego orzecznictwa Sądu Najwyższego,

odwołującego się do obowiązującej i mającej moc zasady prawnej uchwały trzech

Izb Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r., BSA I-4110-1/2020 oraz uchwały

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 2 czerwca 2022 r., I KZP 2/22,

wynika, że orzeczenie wydane z udziałem sędziego Sądu Najwyższego powołanego

na ten urząd w wyniku rekomendacji Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w

trybie ustawy z 8 grudnia 2017 r. dotknięte jest bezwzględną przyczyną odwoławczą

z art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k., a w konsekwencji nie zostało wydane przez niezależny i

bezstronny sąd ustanowiony ustawą. Jeżeli zatem strona procesu dostrzega te

uwarunkowania i chce mieć zapewnione rozpoznanie jej sprawy kasacyjnej przez

Sąd Najwyższy w składzie, który nie będzie budził wątpliwości z punktu widzenia

bezstronności czy niezależności, to takiej blokady dla niej nie może stanowić przepis

art. 41a k.p.k., nawet wówczas, gdy ponawia swój wniosek o wyłączenie sędziego

opierając go na tożsamych podstawach co wcześniej nieuwzględniony wniosek.

Zwrócić trzeba uwagę, że w rozpatrywanej sprawie obrońca ponowił swój

wniosek o wyłączenie sędziego, w układzie procesowym, gdy poprzedni wniosek,

oparty na tożsamych podstawach faktycznych, nie został uwzględniony przez Sąd

Najwyższy w składzie z udziałem SSN A.R., który również został powołany na urząd

sędziego w tej samej wadliwej prawnie procedurze nominacyjnej, która

kwestionowana była w złożonym przez obrońcę wniosku o wyłączenie sędziego w

odniesieniu do SSN A.D. Nie może zatem budzić wątpliwości, że odnośnie do tych

I KK 356/22

5

okoliczności nie powinien wypowiadać się Sąd Najwyższy w składzie z udziałem

SSN A.R., którego to owe okoliczności również dotyczą.

W tej sytuacji ponowne złożenie wniosku o wyłączenie SSA A.D. nie sposób

traktować jako nakierowanego na obstrukcję procesową czy przewlekanie

postępowania. Wniosek ten miał jedynie na celu spowodowanie, żeby sprawa

kasacyjna o sygn. akt I KK 356/22 była rozpoznana przez skład sądu, który nie budzi

wątpliwości co do bezstronności i niezależności, a więc o zapewnienie stronie

realizacji prawa do sądu zgodnie ze standardami konstytucyjnymi i konwencyjnymi.

Nie może budzić wątpliwości, że także w toku incydentalnego postępowania

w przedmiocie wniosku o wyłączenie sędziego strona musi mieć zapewnione

gwarancje związane z rozpoznaniem tego wniosku przez bezstronnego sędziego. W

niniejszej sprawie tak jednak nie było, skoro wniosek o wyłączenie sędziego (nie

uwzględniając go) rozpoznał sędzia, którego dotyczyły okoliczności podnoszone we

wniosku. Trudno w tym układzie mówić o zapewnieniu stronie w tym aspekcie

rzetelnego procesu, jak i realizacji prawa do sądu. W tej sytuacji blokady do

merytorycznego rozpoznania kolejnego wniosku o wyłączenie sędziego, a opartego

na tych samych podstawach, nie może stanowić formalistycznie rozumiany przepis

art. 41a k.p.k.

Regulację art. 41a k.p.k. należy interpretować w sposób prokonstytucyjny i

prokonwencyjny. Tylko takie podejście zapewnia stronie realizację prawa do

bezstronnego i niezależnego sądu, a przecież przepisy o wyłączeniu sędziego temu

właśnie mają służyć. Odmienne stanowisko prowadziłoby do ograniczenia strony w

realizacji uprawnień do domagania się wyłączenia sędziego, co do którego w jej

ocenie zachodzą wątpliwości w zakresie bezstronności, w sytuacji gdy czyni to z

uzasadnionych względów.

Przechodząc już do merytorycznego rozpoznania wniosku obrońcy, stwierdzić

trzeba, że zasługuje on na uwzględnienie, za czym przemawia jego argumentacja.

Sędzia Sądu Najwyższego A.D. została powołana na urząd sędziego Sądu

Najwyższego z udziałem Krajowej Rady Sądownictwa w składzie określonym

wspomnianą ustawą z dnia 8 grudnia 2017 r. Na wadliwość tej procedury wielokrotnie

wskazywano w orzecznictwie Sądu Najwyższego, w tym w powołanych już wcześniej:

uchwale trzech Izb Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r., czy też uchwale

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 2 czerwca 2022 r., I KZP 2/22.

I KK 356/22

6

Trafnie podnosi obrońca, że przepis art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k. musi być

intepretowany w taki sposób, aby gwarantować stronie prawo do rozpoznania sprawy

przez niezależny i bezstronny sąd ustanowiony ustawą. Ratio legis tego przepisu

sprowadza się do odsunięcia od sprawy sędziego, w sytuacji, gdy jej rozstrzygnięcie

wpływa na sferę jego praw i obowiązków. W dyspozycji tego przepisu mieszczą się

przypadki obejmujące taką więź sędziego ze sprawą, że wynik danego postępowania

będzie miał znaczenie nie tylko dla stron, ale także dla samego sędziego. Wyłączeniu

na wskazanej we wniosku podstawie podlegać będzie sędzia w sytuacji, w której

miałby on dokonać oceny stosunku prawnoprocesowego ( którego podmiotem, obok

stron, jest także sędzia rozpoznający sprawę), wywierającego zarazem wpływ na

jego własne prawa i obowiązki. Jeżeli status sędziego jest wadliwy albo ustrojowo

„ nieczysty”, to wadliwość ta pozbawia go uprawnień jurysdykcyjnych, co najmniej in

casu, a jeżeli je wykona, spowoduje wystąpienie bezwzględnej przyczyny

odwoławczej, a więc cel – wymierzenie sprawiedliwości – z powodów leżących po

stronie sędziego nie zostanie osiągnięty ( J. Gudowski, Iudex impurus. Wyłączenie z

mocy samej ustawy sędziego objętego zarzutem wadliwego powołania lub przejścia

na wyższe stanowisko służbowe, Przegląd Sądowy 2022, nr 5, s. 19 – 20).

Przenosząc powyższe na grunt tej sprawy stwierdzić należało, że nie jest

możliwe aby SSN A.D. oceniając argumentację wspierającą zarzut kasacyjny

wskazujący na zaistnienie nienależytej obsady składu sądu odwoławczego, nie

oceniała jedocześnie tych samych okoliczności (w zakresie niezawisłości i

niezależności w aspekcie instytucjonalnym), związanych z sposobem powołania na

stanowiska sędziowskie z udziałem KRS ukształtowanej na podstawie ustawy z

2017 r., które dotyczą jej samej.

Dlatego też celem wyeliminowania wszelkich mogących powstać wątpliwości

w zakresie zapewnienia skazanemu prawa do rozpoznania jego sprawy przez

niezawisły sąd, co do którego nie zachodzi domniemanie braku bezstronności

zakotwiczone w art. 40 k.p.k. należało na podstawie art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k. wyłączyć

SSN A.D. od rozpoznania sprawy kasacyjnej I KK 356/22.

Z tych względów postanowiono jak na wstępie.

[WB]

[a.ł]

I KK 356/22

7