Odszkodowanie za niemożność pracy w zakładzie karnym. Kasacja wnioskodawcy oddalona

Sąd Okręgowy w Poznaniu wyrokiem z dnia 21 lutego 2024 r., sygn. akt

III Ko 701/22 po rozpoznaniu wniosku S. S. o odszkodowanie i zadośćuczynienie

wynikłe z wykonania względem niego w części kary orzeczonej wyrokiem Sądu

Rejonowego w Trzciance z dnia 30 sierpnia 2019 r., sygn. akt

I KK 459/25

2

II K 272/19 zasądził od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawcy S. S. tytułem

odszkodowania kwotę 7.338,44 zł (siedem tysięcy trzysta trzydzieści osiem złotych

czterdzieści cztery grosze) wraz z ustawowymi odsetkami od dnia

uprawomocnienia wyroku do dnia zapłaty (pkt 1a), tytułem zadośćuczynienia kwotę

40.000 zł (czterdzieści tysięcy złotych) wraz z ustawowymi odsetkami od dnia

uprawomocnienia wyroku do dnia zapłaty (pkt 1b), w pozostałym zakresie wniosek

oddalił (pkt 2) oraz orzekł o kosztach sądowych (pkt 3 i 4).

Apelację od powyższego wyroku wniósł pełnomocnik wnioskodawcy.

Sąd Apelacyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 30 lipca 2024 r., sygn. akt

II AKa 100/24 zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że w pkt 1a podwyższył

zasądzone odszkodowanie do kwoty 9.784,59 zł (dziewięć tysięcy siedemset

osiemdziesiąt cztery złote pięćdziesiąt dziewięć groszy) (pkt 1), w pozostałym

zakresie utrzymał w mocy zaskarżony wyrok (pkt 2) oraz orzekł o kosztach

sądowych (pkt 3 i 4).

Kasację od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu wniósł pełnomocnik

wnioskodawcy, zaskarżonemu wyrokowi zarzucając naruszenie:

I. art. 518 k.p.k. w zw. z art. 433 § 1-2 k.p.k. w zw. art. 439 § 1 pkt 1

i 2 k.p.k. polegający na tym, że w składzie orzekającym Sądu Apelacyjnego w

Poznaniu w sprawie II AKa 100/24 brała udział osoba nieuprawniona do orzekania,

tj. SSA X.Y. powołany przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej (Obwieszczenie

Ministra Sprawiedliwości z dnia 5 listopada 2020 r. o wolnych stanowiskach

sędziowskich) uchwałą neo KRS Nr[…]/2021 z dnia […], niegwarantujący

niezależności i niezawisłości sędziowskiej, co w konsekwencji doprowadziło do

wydania orzeczenia poprzez nienależycie obsadzony skład sędziowski, a tym

samym wystąpienia bezwzględnej przesłanki odwoławczej, której sąd II instancji nie

usunął z urzędu nie wyłączając w/w sędziego,

II. art. 518 k.p.k. w zw. z art. 433 § 1-2 k.p.k. w zw. z art. 457 § 3 k.p.k. w

zw. art. 410 k.p.k. w zw. z art. 7 k.p.k. poprzez rażąco błędne uznanie przez sąd II

instancji, iż sąd I instancji dokonał prawidłowych ustaleń faktycznych w zakresie

przyznanego odszkodowania S. S. , a także ustaleń faktycznych w zakresie

prowadzenia przez faktycznie prowadzonej działalności gospodarczej, co w

konsekwencji winno prowadzić do zmiany wyroku sądu I instancji i zasądzenia na

I KK 459/25

3

rzecz S.S. wysokiego odszkodowania, za niemożliwość wykonania prac

spowodowaną osadzeniem w zakładzie karnym.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w

Poznaniu w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

W odpowiedzi na kasację Prokurator Prokuratury Okręgowej w Poznaniu

wniósł o oddalenie kasacji jako oczywiście bezzasadnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja wniesiona przez pełnomocnika wnioskodawcy jest oczywiście

bezzasadna w rozumieniu art. 535 § 3 k.p.k.

Zgodnie z treścią art. 519 k.p.k. kasacja strony jest nadzwyczajnym środkiem

zaskarżenia skierowanym przeciwko prawomocnemu orzeczeniu wydanemu przez

sąd odwoławczy na skutek rozpoznania przez ten sąd zwykłego środka

odwoławczego. Z utrwalonego w tym zakresie orzecznictwa Sądu Najwyższego

wynika jednoznacznie, że celem postępowania kasacyjnego jest wyeliminowanie z

obrotu prawnego orzeczeń dotkniętych poważnymi wadami w postaci

bezwzględnych przyczyn odwoławczych lub innych naruszeń prawa, ale o

charakterze rażącym a jednocześnie takich, które miały istotny wpływ na treść

zapadłego orzeczenia. Wniesienie zatem skutecznej kasacji jest ze wskazanych

wyżej powodów istotnie ograniczone. Postępowanie kasacyjne nie może bowiem

służyć temu, aby doszło do ponowienia zwykłej kontroli odwoławczej. W toku

takiego postępowania z założenia nie dokonuje się zatem kontroli poprawności

oceny poszczególnych dowodów, nie weryfikuje zasadności i trafności dokonanych

ustaleń faktycznych oraz nie bada się współmierności orzeczonej kary (zob. np.

postanowienie SN z dnia 21 września 2017 r., IV KK 276/17; postanowienie SN z

dnia 10 lipca 2019 r., II KK 210/19).

Za całkowicie bezzasadny i chybiony uznać należy zarzut z punktu I kasacji,

wskazujący na wystąpienie w sprawie bezwzględnej przyczyny odwoławczej.

Wbrew twierdzeniom skarżącego w przedmiotowej sprawie nie zaistniała

bezwzględna przyczyna odwoławcza w postaci nienależytej obsady sądu. Wskazać

należy, że art. 439 § 1 k.p.k. zawiera katalog bezwzględnych przyczyn

I KK 459/25

4

odwoławczych, które mają charakter zamknięty i nie mogą podlegać wykładni

rozszerzającej (zob. J. Izydorczyk, Granice orzekania sądu odwoławczego w

polskiej procedurze karnej, Łódź 2010, s. 216; postanowienie SN z dnia 7 lipca

2010 r., II KK 95/10). Uchybienia te mają tak poważny charakter, że zawsze

skutkują uchyleniem orzeczenia, muszą być brane pod uwagę z urzędu,

niezależnie od granic zaskarżenia i podniesionych zarzutów, bez względu na to,

czy uchybienie mogło mieć wpływ na treść orzeczenia (zob. P. Hofmański, S.

Waltoś, Proces karny. Zarys systemu, Warszawa 2018, s. 551–556; D. Świecki,

Rozprawa apelacyjna w polskim procesie karnym, Warszawa 2006, s. 30–31; D.

Świecki, Apelacja w postępowaniu karnym, Warszawa 2012, s. 235). Dlatego też

bezwzględne przyczyny odwoławcze nie mogą być ocenne, muszą

charakteryzować się pewnością ich zaistnienia, winny mieć charakter niemal

automatyczny, ograniczający się do stwierdzenia zaistnienia lub nie, określonego w

tym przepisie stanu rzeczy, albowiem wyznaczają one minimalne standardy

procedury karnej demokratycznego państwa prawnego, których naruszenie

powoduje uchybienie podstawowym regułom procesu karnego (zob. postanowienie

SN z dnia 16 stycznia 2024 r., IV KK 341/23).

Odnosząc się do przyczyny odwoławczej z art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k.,

określanej mianem „nienależytej obsady sądu”, na którą w kasacji powołuje się

skarżący, podkreślić trzeba, że tradycyjnie wiązana była i nadal być musi wyłącznie

z rozpoznaniem sprawy w składzie odbiegającym liczbowo lub strukturalnie

(jakościowo) od składu przewidzianego dla rozpoznania danej kategorii spraw w

sądzie określonego szczebla lub w danym postępowaniu. Konsekwentnie, spod

zakresu zastosowania tej regulacji, wyłączano także przypadki stanowiące jedynie

naruszenia natury organizacyjno-porządkowej (zob. m. in. J. Matras (w:) Kodeks

postępowania karnego, pod red. K. Dudki, WKP 2018, komentarz do art. 439, teza

9). Uchybienia związane z zasiadaniem w składzie orzekającym osoby, co do której

zachodziły podstawy wyłączenia, o których mowa w art. 41 § 1 k.p.k.,

konsekwentnie traktowane są jako względne przyczyny odwoławcze. Uchybieniem

mieszczącym się w treści art. 439 § 1 k.p.k. jest taka więc tylko sytuacja, gdy w

rozpoznaniu sprawy bierze udział sędzia podlegający wyłączeniu na podstawie art.

40 k.p.k. (zob. m. in. R. A. Stefański, Wyłączenie sędziego z mocy orzeczenia

I KK 459/25

5

sądu, Przegląd Sądowy 2007, z. 6, s. 119; postanowienie SN z dnia 24 lutego 2015

r., V KK 2/15; postanowienie SN z dnia 29 marca 2018 r., V KZ 15/18).

Powyższych ustaleń nie może zmienić treść uchwały trzech połączonych Izb

Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r., sygn. akt BSA I-4110-1/20, na którą

powołuje się skarżący, a która na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia

20 kwietnia 2020 r., sygn. akt U 2/20, przestała obowiązywać, albowiem Trybunał

stwierdził, że uchwała składu połączonych Izb: Cywilnej, Karnej oraz Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r., BSA I-

4110-1/20, jest niezgodna z art. 179, art. 144 ust. 3 pkt 17, art. 183 ust. 1, art. 45

ust. 1, art. 8 ust. 1, art. 7 i art. 2 Konstytucji RP; art. 2 i art. 4 ust. 3 Traktatu o Unii

Europejskiej oraz art. 6 ust. 1 EKPC.

Dodatkowo trzeba podkreślić, że w dniu 15 lipca 2022 r. weszły w życie

przepisy art. 42a ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów

powszechnych (dalej: p.u.s.p.) oraz art. 29 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o

Sądzie Najwyższym (dalej: u.SN), w których dopuszczono jedyną możliwość

badania spełnienia przez sędziego wymogów niezawisłości i bezstronności, z

uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowania

po powołaniu, jeżeli w okolicznościach danej sprawy może to doprowadzić do

naruszenia standardu niezawisłości lub bezstronności, mającego wpływ na wynik

sprawy z uwzględnieniem okoliczności dotyczących uprawnionego oraz charakteru

sprawy. Jednocześnie w ustawach tych wskazano, że okoliczności towarzyszące

powołaniu sędziego nie mogą stanowić wyłącznej podstawy do podważenia

orzeczenia wydanego z udziałem tego sędziego lub kwestionowania jego

niezawisłości i bezstronności (zob. art. 55 § 5 p.u.s.p. i art. 29 § 3 u.SN).

W aktualnym stanie prawnym, wszelkie wątpliwości co do bezstronności i

niezawisłości sędziego sądu powszechnego, mające charakter systemowy lub

indywidualny, mogą zostać zweryfikowane jedynie w trybie procedury przewidzianej

w Prawie o ustroju sądów powszechnych (art. 42a § 3 p.u.s.p. w zw. z art. 42a § 6

pkt 6 p.u.s.p.). Procedura ta służy sądowej kontroli niezawisłości i bezstronności

sędziego, który ma brać udział w rozpoznawaniu konkretnej sprawy i w sposób

szczególny reguluje badanie kwestii niezawisłości i bezstronności sędziego w

kontekście okoliczności towarzyszących jego powołaniu oraz jego postępowania po

I KK 459/25

6

powołaniu. Przywołane przepisy wyłączają zatem możliwość badania w innym

trybie przesłanek z art. 42a § 3 p.u.s.p., dotyczących badania spełnienia przez

sędziego wymogów niezawisłości i bezstronności. Trzeba też zauważyć, że

procedura ta ma szczególny charakter gwarancyjny także dla sędziego, albowiem

w razie uwzględnienia wniosku strony, odpis postanowienia wraz z uzasadnieniem

doręcza się również sędziemu, którego wniosek dotyczy. Sędzia może w terminie 3

dni złożyć wniosek o ponowne rozpoznanie do Sądu Najwyższego, który w składzie

pięciu sędziów utrzymuje w mocy postanowienie o wyłączeniu sędziego albo uchyla

postanowienie o wyłączeniu sędziego i oddala wniosek (art. 42a § 13 p.u.s.p.).

Badanie przez Sąd Najwyższy lub sąd odwoławczy niezawisłości sędziego

pod kątem zaistnienia nienależytej obsady sądu, w trybie art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k.,

wprowadza zatem nieznaną ustawie procedurę o charakterze inkwizycyjnym oraz

stanowi oczywiste i rażące naruszenie art. 42a § 3 - § 14 p.u.s.p. i art. 7 w zw. z art.

87 Konstytucji RP, skutkujące jednocześnie pozbawieniem testowanego sędziego

prawa do właściwego rzeczowo i miejscowo sądu ustanowionego ustawą oraz

pozbawieniem prawa do skutecznego środka odwoławczego, a nadto

pozbawieniem prawa oskarżonego do rozpoznania sprawy w rozsądnym terminie –

co stanowi oczywiste i rażące naruszenie art. 45 ust. 1 i art. 78 Konstytucji RP oraz

art. 6 ust. 1 i art. 13 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych

Wolności (zob. postanowienie SN z dnia 7 sierpnia 2024 r., I KZ 34/24).

Reasumując, powołanie na urząd sędziego na wniosek Krajowej Rady

Sądownictwa ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8

grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych

innych ustaw nie stanowi bezwzględnej przyczyny odwoławczej z art. 439 § 1 pkt 2

k.p.k. (zob. postanowienie SN z dnia 18 lipca 2024 r., V KO 38/24). Podnieść

bowiem trzeba, że sposób powołania sędziów na podstawie art. 9a ustawy z dnia 8

grudnia 2017 r., czyli przez Sejm, jest zgodny z Konstytucją, o czym orzekł

Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 25 marca 2019 r., sygn. akt K 12/18.

W kontekście przywołanych wyżej wyroków Trybunału Konstytucyjnego

należy zauważyć, że w świetle art. 190 ust. 1 Konstytucji RP orzeczenia Trybunału

Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Wobec

tego żaden sąd nie jest uprawniony do prowadzenia postępowania zmierzającego

I KK 459/25

7

do wzruszenia orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, jak też samodzielnego

podważania obowiązywania wyroku tego Trybunału (zob. postanowienie SN z dnia

25 stycznia 2024 r., I KK 107/23).

Za chybiony także uznać należy zarzut z punktu II wniesionej kasacji. W

istocie w zarzucie tym skarżący kwestionuje wysokość zasądzonego zaskarżonym

wyrokiem odszkodowania, zaś zarzut ten jest powieleniem zarzutu apelacyjnego.

Skarżący nie wskazuje także, w jaki sposób sąd naruszył przepisy prawa i to w

stopniu rażącym. Należy bowiem wskazać, że Sąd Apelacyjny w Poznaniu,

działając jako sąd odwoławczy, odniósł się do wszystkich podnoszonych w apelacji

kwestii, w tym do prowadzenia działalności przez A. M., w sposób szczegółowy

rozważając wszystkie stawiane zarzuty. Sąd odwoławczy podwyższył wysokość

odszkodowania orzeczonego wobec wnioskodawcy S.S., uznając za

nieuzasadnione pomniejszanie dochodu, który uzyskałby represjonowany o koszty

jego utrzymania. Sąd ten zrealizował zatem obowiązki wynikające z przepisów art.

433 § 2 k.p.k. i art. 457 § 3 k.p.k., co wynika wprost z pisemnych motywów

zaskarżonego wyroku, a tym samym nie dopuścił się obrazy tych przepisów.

Reasumując, zauważyć należy, że wniesiona kasacja sprowadza się do

polemiki z ustaleniami faktycznymi sądu I instancji. Skarżący formułując w ten

sposób kasację, będącą nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, środek ten

potraktował jako kolejny instancyjny środek odwoławczy, co jest niedopuszczalne.

Kasacja nie służy bowiem do ponawiania kontroli instancyjnej już dokonanej przez

sąd odwoławczy, stąd też postępowanie kasacyjne nie może być traktowane jako

trzecia instancja (zob. postanowienie SN z dnia 9 stycznia 2019 r., IV KK 694/18;

postanowienie SN z dnia 11 października 2022 r., V KK 332/22).

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w postanowieniu, obciążając

wnioskodawcę kosztami sądowymi postępowania kasacyjnego w myśl art. 637a

k.p.k. w zw. z art. 636 § 1 k.p.k.

[J.J.]

[a.ł]

SSN Anna Dziergawka

I KK 459/25

8