Sąd najwyższy

W toku postępowania ( I KO 109/24) toczącego się przed Sądem Najwyższym w związku z

sygnalizacją obrońcy skazanego o konieczności wznowienia – z urzędu ( art. 439 § 1 pkt 2

k.p.k.) - postępowania kasacyjnego zakończonego postanowieniem Sądu Najwyższego z

dnia 22 sierpnia 2024 r., I KK 249/24, sędzia sprawozdawca w tej sprawie złożyła wniosek o

wyłączenie od jej rozpoznania sędziów Sądu Najwyższego: Małgorzaty Bednarek i

Antoniego Bojańczyka, wyznaczonych do tego składu na mocy zarządzenia Prezesa Sądu

Najwyższego kierującego pracą Izby Karnej.

I KO 109/24

2

We wniosku wskazano jako podstawę żądania art. 41 § 1 k.p.k., choć w jego uzasadnieniu

wyraźnie zaakcentowano, że podstawą wyłączenia powinna być reguła nemo iudex in

causa sua, z uwagi na to, iż sędziowie ci, wyznaczeni do rozpoznania sygnalizacji, znajdują

się w tej samej sytuacji - w zakresie trybu powołania na urząd sędziego Sądu Najwyższego -

co sędzia, który procedował w przedmiocie kasacji i otrzymał nominację do Sądu

Najwyższego w wadliwej konstytucyjnie procedurze nominacyjnej i rozstrzygając w

przedmiocie zasadności tej sygnalizacji musieliby oceniać te same okoliczności dotyczące

trybu powołania, które dotyczą ich samych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Wniosek zawierający konkluzję wskazującą, że SSN Małgorzata Bednarek i SSN Antoni

Bojańczyk Antoni Bojańczyk rozpoznając sygnalizację dotycząca wznowienia postępowania

kasacyjnego opartą na przesłance wadliwego konstytucyjnie powołania sędziego

orzekającego w przedmiocie kasacji, jako sędziowie powołani w tej samej wadliwej

procedurze - orzekaliby we własnej sprawie, w sprawie własnego statusu sędziowskiego,

jest trafny. Zatem należało uznać, że te argumenty wskazują, że właściwą podstawą

rozstrzygnięcia w przedmiocie wniosku jest art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k.

Uzasadnienie wniosku odwołuje się właśnie do sytuacji objętej łacińską paremią nemo

iudex idoneus in propria causa ( nemo iudex in causa sua), która wyraża zasadę, że nikt

nie może być sędzią we własnej sprawie, co zostało ujęte normatywnie jako jedna z

podstaw wyłączenia sędziego z mocy samego prawa ( iudex inhabilis), w art. 40 § 1 pkt 1

k.p.k. Przepis ten określa, że sędzia jest z mocy prawa wyłączony od udziału w sprawie,

jeżeli sprawa dotyczy tego sędziego bezpośrednio. Ratio legis tego przepisu sprowadza się

do odsunięcia od sprawy sędziego, w sytuacji, gdy jej rozstrzygnięcie wpływa na sferę jego

praw i obowiązków. Nie chodzi przy tym jedynie o tak ewidentne przypadki, gdy sędzia jest

stroną procesową, która ex definitione ma interes prawny w korzystnym dla siebie

rozstrzygnięciu, ale o każdy przypadek, gdy sprawa dotyczy sędziego bezpośrednio (J.

Kosonoga [w:] Kodeks postępowania karnego. Tom I. Komentarz do art. 1-166, red. R. A.

Stefański, S. Zabłocki, Warszawa 2017, art. 40, teza 19). Kwestia ta nie jest w doktrynie

jednoznaczna. Poza niekwestionowaną sytuacją, kiedy sędzia jest stroną postępowania,

proponuje się przyjęcie, że w zakresie dyspozycji art. 40 § 1 pkt 1 mieszczą się także

przypadki, gdy rozstrzygnięcie przedmiotu procesu wywiera bezpośredni wpływ na sferę

uprawnień i interesów sędziego, takich jak zysk, strata itp. (S. Śliwiński, Polski proces karny

przed sądem powszechnym. Zasady ogólne, Warszawa 1961, s. 156; W. Grzeszczyk, Kodeks

postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2010, s. 72) lub gdy z uwagi na własny

interes prawny jest on osobiście zainteresowany jej wynikiem (P. Hofmański, E. Sadzik, K.

Zgryzek, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. 1, 2011, s. 323), bądź zachodzi

materialny lub moralny związek sędziego ze sprawą (L. Peiper, Komentarz do kodeksu

postępowania karnego i do przepisów wprowadzających tenże kodeks, Kraków 1933, s. 81).

I KO 109/24

3

Twierdzi się także, że sprawa dotyczy sędziego bezpośrednio, gdy z danego rozstrzygnięcia

może on odnieść korzyść pośrednią (M. Siewierski [w:] J. Bafia, J. Bednarzak, M. Fleming, S.

Kalinowski, H. Kempisty, M. Siewierski, Kodeks postępowania karnego. Komentarz,

Warszawa 1976, s. 86) lub choćby wyłącznie satysfakcję moralną (J. Bratoszewski [w:] L.

Gardocki, Z. Gostyński, S. M. Przyjemski, R. A. Stefański, S. Zabłocki, J. Bratoszewski, Kodeks

postępowania karnego. Komentarz. Tom I, Warszawa 1998, art. 40, teza 7).

Poza sporem pozostaje jednak twierdzenie, że w dyspozycji art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k. mieszczą

się przypadki obejmujące taką więź sędziego ze sprawą, że wynik danego postępowania

będzie miał znaczenie nie tylko dla jego stron, ale także dla samego sędziego. Trafnie w

nowszym piśmiennictwie nawiązuje się w tym zakresie do koncepcji stosunku ustrojowego,

funkcjonującego obok stosunku procesowego, pomiędzy stronami procesu oraz sędzią

rozpoznającym ich sprawę, eksponującym i reprezentującym imperium państwa. Stosunek

ów oparty jest na Konstytucji RP i przepisach ustrojowych sądownictwa. Jego istotą jest

obowiązek wykonywania przez sędziego zadań państwa z zakresu wymiaru sprawiedliwości

(art. 10 ust. 2 w zw. z art. 175 ust. 1 Konstytucji RP), połączony z bezwzględnym

obowiązkiem bezstronności (art. 45 Konstytucji RP w związku z art. 6 Europejskiej

Konwencji Praw Człowieka i art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej), a także

rzetelności działania i przestrzegania prawa (preambuła oraz art. 2, 7 i 82 Konstytucji RP) –

szerzej zob. J. Gudowski, Iudex impurus. Wyłączenie z mocy samej ustawy sędziego

objętego zarzutem wadliwego powołania lub przejścia na wyższe stanowisko sędziowskie,

Przegląd Sądowy 2022, nr 5, s. 15-18.

Powyższe oznacza, że wyłączeniu na podstawie art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k. podlega sędzia w

sytuacji, w której miałby on dokonać oceny stosunku prawnoprocesowego (którego

podmiotem, obok stron, jest także sędzia rozpoznający sprawę), wywierającego zarazem

wpływ na jego własne prawa i obowiązki. Jeżeli status sędziego jest wadliwy albo

ustrojowo „nieczysty”, to wadliwość ta, wątpliwość i „nieczystość” pozbawiają go

uprawnień i obowiązków jurysdykcyjnych, co najmniej in casu, a jeżeli je wykona,

spowoduje wystąpienie bezwzględnej przyczyny odwoławczej, a więc cel – wymierzenie

sprawiedliwości – z powodów leżących po stronie sędziego nie zostanie osiągnięty. Jeżeli

natomiast jakość stosunku prawnoprocesowego, jego ważność i skuteczność, zostanie

oceniona pozytywnie, uprawnienia i obowiązki sędziego żadnego uszczerbku z tego

powodu nie doznają, jak też niezagrożone pozostają publiczne prawa podmiotowe stron.

Poza sporem jest, że oceny ważności i skuteczności tego stosunku nie może dokonywać

sędzia będący jego stroną albo będący w identycznej sytuacji ustrojowo-procesowej (J.

Gudowski, Iudex impurus…, s. 19-20).

Prawa i obowiązki jurysdykcyjne wynikające ze stosunku prawno-procesowego

wypełniającego publiczne prawo podmiotowe strony są zarazem prawami i obowiązkami

służbowymi sędziego, jeżeli zatem zostaną z punktu widzenia ustrojowego zanegowane, to

I KO 109/24

4

– naruszone lub niedopełnione – bezpośrednio oddziałają także na ten stosunek,

powodując odjęcie sędziemu legitymacji do skutecznego wymierzania sprawiedliwości w

imieniu państwa. Mogą także doprowadzić do naruszenia ślubowania, które ma nie tylko

charakter emblematyczny, uroczysty, ale również materialnoprawny, przekroczenie

bowiem granic wytyczonych ślubowaniem oznacza popełnienie przewinienia służbowego i

rodzi odpowiedzialność sędziego, a niekiedy także odpowiedzialność państwa. Skoro sędzia,

którego prawidłowość powołania oraz „czystość” sędziowskiego statusu sędziego są

wątpliwe, a tym samym wątpliwe są jego niezawisłość oraz bezstronność i musi on,

rozpoznając sprawę, sam dokonać osądu w tym zakresie, a więc eo ipso oceny

zachodzącego między nim a stronami stosunku, prawnoprocesowego, to jest z mocy

ustawy wyłączony jako iudex in sua causa, gdyż – co oczywiste, nawet gdyby był

krystaliczne bezstronny – wynik tego osądu, dotycząc go osobiście, wpłynie („oddziała”) na

jego prawa i obowiązki z dziedziny prawa publicznego, ale pośrednio dotknie także jego

sfery prywatnej. Przepisy wyłączają w tym przypadku sędziego niezależnie od jego

subiektywnego poczucia bezstronności i gotowości do jej uszanowania w konkretnej

sprawie. Do wyłączenia dochodzi nawet wtedy, gdy sędzia nie jest świadomy istnienia

podstawy wyłączenia albo – znając ją – nie akceptuje jej (J. Gudowski, Iudex impurus…, s.

20).

Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy stwierdzić należy, że w tej sprawie

nie jest zatem możliwe aby SSN Małgorzata Bednarek i SSN Antoni Bojańczyk oceniając

argumentację wspierającą sygnalizację wznowienia postępowania kasacyjnego ( art. 439 §

1 pkt 2 k.p.k.), nie oceniali jednocześnie dokładnie tych samych okoliczności (istotnych w

zakresie niezawisłości i niezależności w aspekcie instytucjonalnym), związanych z trybem

powołania na stanowiska sędziowskie z udziałem KRS ukształtowanej na mocy ustawy z

2017 r., które dotyczą ich samych. Dlatego celem wyeliminowania wszelkich mogących

powstać wątpliwości w zakresie zapewnienia skazanemu prawa do rozpoznania jego

sprawy przez niezawisły i niezależny sąd, co do którego nie zachodzi domniemanie braku

bezstronności zakotwiczone w art. 40 k.p.k. – należało na podstawie art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k.,

wyłączyć sędzię Małgorzatę Bednarek i sędziego Antoniego Bojańczyka od udziału w

rozpoznaniu sygnalizacji wznowienia z urzędu postępowania kasacyjnego.

Kierując się powołanymi względami orzeczono jak w części

dyspozytywnej postanowienia.

[J.J.]

[a.ł]

I KO 109/24

5