Sąd Najwyższy uchylił zwolnienie radców prawnych z tajemnicy zawodowej w sprawie oskarżonego

Postanowieniem z dnia 8 czerwca 2026 r. Wojskowy Sąd Okręgowy w

Poznaniu na podstawie art. 180 § 2 k.p.k. uwzględnił wniosek prokuratora

Prokuratury Okręgowej w Poznaniu i zwolnił z tajemnicy zawodowej radców

prawnych T.T. oraz J.B. – celem przesłuchania ich w charakterze świadków w

postępowaniu sądowym w sprawie o sygn. akt So 15/24 – na okoliczność wszelkich

kontaktów służbowych z Komendantem […], dotyczących przyczyn i powodów

reorganizacji szpitala w W. w 2023 r. w szczególności dotyczące połączenia działu

kadr i płac, możliwości niezatrudnienia bądź zatrudnienia na innym niż dotychczas

I KZ 37/26

2

zajmowane stanowisko, delegowania do innego działu i wykonywania innych

obowiązków niezgodnych z kwalifikacjami J.S., w związku z decyzją sądu

rejonowego o przywróceniu jej do pracy w […] oraz wypowiedzenia J.S.

dotychczasowych warunków pracy i płacy na jej niekorzyść bez zgody organizacji

związkowej.

Zażalenia na to postanowienie złożyli radcowie prawni T.T. i J.B. Oboje

podnieśli w swoich zażaleniach tożsame zarzuty, tj. naruszenie przepisów: a/ art. 180

§ 2 k.p.k. – poprzez błędne przyjęcie, iż w przedmiotowym postępowaniu zostały

spełnione przesłanki umożliwiające przesłuchanie co do faktów objętych tajemnicą

radcy prawnego, gdy w rzeczywistości przesłanki te w sprawie nie wystąpiły, a także

b/ art. 3 ust. 3-5 ustawy o radcach prawnych poprzez zwolnienie radcy prawnego z

obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej podczas gdy z przepisów tych wynika

bezwzględny obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej i brak jest możliwości

zwolnienia z tego obowiązku. W konkluzji skarżący domagali się uchylenia

zaskarżonego postanowienia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Zażalenia są oczywiście zasadne o ile podnoszą zarzut naruszenia przepisu

art. 180 § 2 k.p.k., natomiast chybione są zupełnie, gdy formułują zarzut obrazy art.

3 ust. 3-5 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz.U. z 2024 r., poz.499

– dalej jako u.r.p.). Zresztą już sama konstrukcja postawionych zarzutów nie jest

prawidłowa pod względem logicznym. Skoro bowiem skarżący twierdzą, że w ogóle

nie jest możliwe aby sąd zwolnił radcę prawnego z obowiązku zachowania tajemnicy

radcy prawnego (oboje skarżący postawili zarzut obrazy prawa materialnego w tym

zakresie), to ten zarzut winien być stawiany jako zarzut podstawowy, a dopiero na

wypadek nieuwzględnienia tego zarzutu, należało formułować zarzut alternatywny

dotyczący obrazy art. 180 § 2 k.p.k. Nie trzeba przecież wykazywać, że jeśli istniałby

bezwzględny zakaz zwolnienia z tajemnicy radcy prawnego, to nie można byłoby

badać spełnienia warunków tego zwolnienia z art. 180 § 2 k.p.k.

Odnosząc się zatem do podstawowego zarzutu, tj. obrazy prawa materialnego, tj. art.

3 ust. 3-5 u.r.p. trzeba podkreślić, że wskazane unormowania ustawy o radcach

prawnych nie mają bezwzględnego charakteru, a zatem nie wyłączają normy art. 180

§ 2 k.p.k. Problematyka relacji przepisów ustrojowych normujących tajemnicę

zawodową różnych zawodów oraz odpowiednika obecnego art. 180 § 2 k.p.k.

(poprzednio art. 163 k.p.k. z 1969 r.) była przedmiotem wypowiedzi Sądu

I KZ 37/26

3

Najwyższego. Na tle ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze, w

uchwale 7 sędziów SN z dnia 16 czerwca 1994 r., I KZP 5/94 (OSNKW 1994, z. 7-8,

poz. 41) wyrażono pogląd, że: „Adwokata nie wolno przesłuchiwać jako świadka co

do faktów, o których dowiedział się jako obrońca udzielając porady prawnej lub

prowadząc sprawę (arg. ex art. 161 pkt 1 k.p.k.). W innych wypadkach adwokat może

odmówić zeznań co do okoliczności, na które rozciąga się obowiązek tajemnicy

określony w art. 6 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze (Dz. U. Nr

16, poz. 124 z późn. zm.), chyba że sąd lub prokurator zwolni go na podstawie art.

163 k.p.k. od obowiązku zachowania tajemnicy. Zwolnienie to może nastąpić tylko

wtedy, gdy ujawnienie okoliczności objętych tajemnicą - w drodze przesłuchania

adwokata jako świadka - jest nieodzowne dla prawidłowego wyrokowania w sprawie”.

Uchwała ta była niezmiernie istotna nie tylko dlatego, że określiła relacje pomiędzy

przepisem dotyczącym tajemnicy adwokackiej (art. 6 ustawy Prawo o adwokaturze),

a ówczesnym art. 163 k.p.k., ale przede wszystkim dlatego, iż w jej uzasadnieniu

odniesiono się do kluczowego zagadnienia, dotyczącego konstrukcji przepisów o

tajemnicy zawodowej w przepisach poszczególnych ustaw ustrojowych (inaczej –

bazowych). Stwierdzono w niej, że nie można przyjąć, aby art. 163 k.p.k. (z 1969 r.)

znalazł zastosowanie tylko wtedy, gdy ustawa „bazowa” wyraźnie przewiduje

możliwość zwolnienia od tego obowiązku zachowania tajemnicy. W uchwale

wskazano także, że art. 6 ustawy Prawo o adwokaturze ma charakter przepisu

generalnego, a przepisem szczególnym jest art. 163 k.p.k. (z 1969 r.).

Inaczej rzecz ujmując przepis o zwolnieniu od tajemnicy adwokackiej w tym zakresie,

w jakim nie dotyczy tajemnicy obrończej (art. 161 k.p.k. z 1969 r.) jest wyjątkiem od

art. 6 ustawy Prawo o adwokaturze.

Zaprezentowany w uchwale (w jej uzasadnieniu) mechanizm stosowania przepisu

k.p.k. o zwolnieniu od tajemnicy zawodowej (jako lex specialis) ustanowił zasadę

oceny relacji przepisów KPK w odniesieniu do wszystkich przepisów ustrojowych

zawierających przepisy o tajemnicy zawodowej. W tym samym duchu Sąd

Najwyższy wypowiedział się w uchwale 7 sędziów z dnia 19 stycznia 1995 r. (I KZP

15/94, OSNKW 1995, z. 1-2, poz. 1). Uchwała ta dotyczyła tajemnicy zawodowej

dziennikarzy (art. 15 ust. 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. Prawo prasowe).

Przyjęto w uchwale, że art. 163 k.p.k. (z 1969 r.) stanowi lex specialis do art. 15 ust.

2 prawa prasowego, przy czym dodano, iż zwolnienie dziennikarza mogło nastąpić

tylko wtedy, gdy przesłuchanie dziennikarza miało dotyczyć okoliczności

I KZ 37/26

4

niezbędnych do rozstrzygnięcia danej sprawy. Niezbędność rozumiano jako

niemożliwość dokonania ustaleń za pomocą innych środków dowodowych

przy jednoczesnym wyczerpaniu istniejących w danej sprawie źródeł

dowodowych.

Konsekwencją tej uchwały było z jednej strony wprowadzenie w nowej ustawie

procesowej – KPK z 1997 r. – zapisu, w którym (art. 180 § 3 i 4 k.p.k.) wyłączono w

sposób w zasadzie bezwzględny zwolnienie dziennikarza z tajemnicy zawodowej w

zakresie objętym art. 15 ust. 2 prawa prasowego (identyfikacja autora materiału

prasowego, listu do redakcji lub innego materiału o tym charakterze, jak również

innych osób udzielających informacji opublikowanych lub przekazanych do

opublikowania, jeżeli osoby te zastrzegły nieujawnianie tych danych), a z drugiej

strony, wprowadzenie przepis art. 180 § 2 k.p.k. w którym zawarto – wskazane w

uchwale – warunki zwolnienia dziennikarza (jak też adwokata i lekarza) od tajemnicy

zawodowej, warunkując zwolnienie kumulatywnie niezbędnością dla dobra wymiaru

sprawiedliwości oraz niemożnością ustalenia tej okoliczności na podstawie innego

dowodu; jednocześnie wyłączono możliwość zwolnienia od tej tajemnicy przez

prokuratora - tylko sąd mógł dokonać tego zwolnienia. Przepis art. 180 § 2 k.p.k. w

zakresie tajemnicy zawodowej poszerzono także o tajemnicę radcy prawnego z

dniem 1 września 2000 r. na mocy art. 1 pkt 5 ustawy z dnia 20 lipca 2000 r. o zmianie

ustawy - Kodeks postępowania karnego, ustawy - Przepisy wprowadzające Kodeks

postępowania karnego oraz ustawy - Kodeks karny skarbowy (Dz.U. z 2000, Nr 62,

poz. 717), nie zmieniając, wszakże wskazanych już wcześniej warunków.

W konsekwencji, o ile radca prawny nie jest obrońcą lub nie działa na

podstawie art. 245 § 1 k.p.k. (por. art. 178 pkt 1 k.p.k.),to ma do niego zastosowanie

art. 180 § 2 k.p.k. który na zasadzie lex specialis wyłącza regulację art. 3 ust. 5 u.r.p.

To zaś czyni niezasadnym zarzut obrazy tego przepisu.

Oczywiście zasadnym był natomiast zarzut obrazy art. 180 § 2 k.p.k. Rację

mają oboje skarżący, gdy wskazują, że przesłanka niezbędności dla wymiaru

sprawiedliwości wskazana w art. 180 § 2 k.p.k. winna podlegać ścisłej wykładni a

warunkiem koniecznym jest przede wszystkim wykazanie we wniosku prokuratora

oraz postanowieniu o zwolnieniu z zachowania tajemnicy zawodowej, że nie istnieje

możliwość ustalenia określonych faktów na podstawie innych dowodów (warunek

subsydiarności – w tym zakresie por. także postanowienie SN z dnia 19 maja 2020

r., I KZ 8/20, OSNK 2020/8, poz. 31). Tymczasem z uzasadnienia postanowienia

I KZ 37/26

5

sądu w ogóle nie sposób odczytać dlaczego to tylko przesłuchanie wskazanych

radców prawnych ma powodować dokonanie prawidłowych ustaleń faktycznych w

zakresie objętym aktem oskarżenia. Nie wskazano także aby w zakresie w jakim

nastąpiło zwolnienie radców prawnych od tajemnicy zawodowej – zresztą w bardzo

szerokim zakresie – nie było możliwe przeprowadzenie innych środków

dowodowych, w tym, wskazywanych przez skarżących, np. przesłuchania członków

kierownictwa Szpitala, pracowników działu kadr, osób uczestniczących w procesie

reorganizacji a także dowodów z oględzin dokumentów czy korespondencji

służbowej. Wprawdzie te eksponowane w zażaleniu dowody są określone przez

skarżących dość ogólnikowo, ale przynajmniej są wskazane, w odróżnieniu od

postanowienia Wojskowego Sądu Okręgowego w Poznaniu, w którym nie ma żadnej

argumentacji w tym zakresie (nie wyjaśniono, dlaczego to tylko przesłuchanie obojga

radców prawnych jest konieczne, i nie wskazano tych dowodów, które w tym zakresie

miały już być przeprowadzone). W końcowej części uzasadnienia wskazano jedynie,

że okoliczności, na które mieliby świadkowie ci zeznawać, cyt.: „nie mogą być

ustalone w oparciu o inne przeprowadzone już w sprawie dowody”. Tymczasem

trzeba wykazać, że nie istnieją już inne środki dowodowe i zostały, albo już

przeprowadzone, albo nie są możliwe do przeprowadzenia, a nie to, czy i co wynika

z dowodów już przeprowadzonych. Oczywiste uchybienia w tym zakresie sądu nie

mogą być konwalidowane na etapie postępowania odwoławczego, zważywszy na

kierunek środków odwoławczych, ale także z uwagi na charakter procedury z art. 180

§ 2 k.p.k.

Skoro zatem warunek subsydiarności nie został w sprawie spełniony, to nie

jest możliwe utrzymanie w mocy zaskarżonego postanowienia.

Z tych powodów orzeczono jak na wstępie.

[WB]

[a.ł]