Skarb Państwa nie jest stroną spraw z ustawy lutowej, SN odmówił uchwały

W dniu 10 lipca 2025 r. Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, na podstawie

art. 83 § 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (t.j. Dz.U. z 2024

r., poz. 622, dalej: ustawa o SN), w związku z ujawnionymi rozbieżnościami w

wykładni przepisów prawa w orzecznictwie sądowym, przedstawił wniosek o

rozstrzygnięcie przez skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego następującego

zagadnienia prawnego:

„1. Czy w stanie prawnym ukształtowanym przez ustawę z dnia 7 lipca 2023

r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego, ustawy - Prawo o ustroju

sądów powszechnych, ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych

I KZP 4/25

3

innych ustaw (Dz. U. z 2023 r., poz. 1860) w postępowaniu w przedmiocie

odszkodowania lub zadośćuczynienia, o którym mowa w art. 8 ustawy z dnia 23

lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób

represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego

(t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 442), Skarb Państwa jest jego stroną?,

zaś w przypadku udzielenia pozytywnej odpowiedzi na pytanie w pkt 1

2. Czy Skarb Państwa jako strona jest reprezentowany w postępowaniu, o

którym mowa w pkt 1 niniejszego wniosku, a jeśli tak, czy reprezentację tę

wykonuje prokurator, czy powinna być ona określona na ogólnych zasadach

właściwych dla postępowania cywilnego (art. 67 § 2 k.p.c. w zw. z art. 558 k.p.k. w

zw. z art. 8 ust. 3 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń

wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego

bytu Państwa Polskiego (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 442)?".

W uzasadnieniu przedmiotowego wniosku Pierwszy Prezes Sądu

Najwyższego wskazał, że zaistniała rozbieżność w orzecznictwie sądowym dotyczy

jednej z węzłowych dla postępowania w przedmiocie odszkodowania lub

zadośćuczynienia, o których mowa w art. 8 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o

uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za

działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (t. j. Dz.U z 2024 r.,

poz. 442, dalej: ustawa lutowa), kwestii procesowej, a mianowicie katalogu

podmiotów mających status strony, a ściślej przynależności do niej Skarbu Państwa

i sposobu jego reprezentacji. Zdaniem Wnioskodawcy problematyka stron

postępowania jest niezmiernie istotna z dwóch zasadniczych powodów. Po

pierwsze, status strony postępowania pozwala uczestnikom postępowania, którzy

mają w tym interes prawny, na skuteczną realizację przewidzianego w ustawie oraz

mającego istotne znaczenie historyczne i sprawiedliwościowe uprawnienia do

dochodzenia odszkodowania lub zadośćuczynienia za represje związane z

działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Właściwe

ukształtowanie statusu procesowego (strony postępowania), a także zakresu

uprawnień procesowych, wpływa bowiem bezpośrednio na efektywność

przyznanych jednostce uprawnień. Po drugie, dzięki przyznaniu statusu strony

procesowej właściwym organom państwowym także interes publiczny ma szansę

I KZP 4/25

4

być w toku postępowania odszkodowawczego reprezentowany. Biorąc zaś pod

uwagę złożoną materię, jaką jest kompensowanie szkód osobom działającym na

rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego już przed III Rzeczpospolitą, a także

dużą dozę swobody sędziowskiej, zwłaszcza w zakresie kształtowania

sprawiedliwego rozstrzygnięcia dotyczącego zadośćuczynienia, przysługującego

osobom represjonowanym, niezbędne jest właściwe wyważenie interesu

prywatnego i publicznego w tym względzie.

W pisemnych motywach przedstawionego wniosku zwrócono także uwagę,

poza kwestiami związanymi ze społecznym znaczeniem i wagą analizowanego

postępowania, uregulowanego w art. 8 ustawy lutowej, na jego złożony charakter

normatywny, gdyż przedmiotem postępowania odszkodowawczego, toczącego się

na podstawie ustawy lutowej, są przecież roszczenia cywilne. Pomimo więc tego,

że możliwość dochodzenia jest uregulowana w odniesieniu do zakresu

przedmiotowego i przesłanek odpowiedzialności Skarbu Państwa w sposób

specyficzny, to w doktrynie nie budzi wątpliwości, iż chodzi o cywilnoprawną

odpowiedzialność tego podmiotu. Dodatkowo odnotowano, że sprawy o

odszkodowanie zostały przekazane do właściwości sądów karnych, stąd charakter

postępowania odszkodowawczego jest mieszany. Z powyższym ściśle wiąże się

także hybrydowość unormowań prawnych, które w sprawach odszkodowawczych z

art. 8 ustawy lutowej mają zastosowanie. Sama ustawa jedynie w sposób

szczątkowy reguluje bowiem kwestie związane z charakterem i przebiegiem

postępowania odszkodowawczego, zaś w pozostałym zakresie odsyła ona do

przepisów Kodeksu postępowania karnego (dalej: k.p.k.) normujących

postępowanie w przedmiocie odszkodowania za niesłuszne zatrzymanie,

tymczasowe aresztowanie i skazanie (art. 8 ust. 3 ustawy lutowej). Zwrócono także

uwagę, że i to ostatnie postępowanie ma również charakter hybrydowy, gdyż - co

do zasady - toczy się ono zgodnie z zasadami i regułami właściwymi dla procesu

karnego, ale zgodnie z art. 558 k.p.k. w sprawach nieuregulowanych w k.p.k.

odpowiednie zastosowanie znajdują przepisy Kodeksu postępowania cywilnego

(dalej: k.p.c.). Wskazano również, że taka specyfika postępowania

odszkodowawczego z ustawy lutowej, w związku z przyjętą techniką odesłań

legislacyjnych (wewnętrznych i zewnętrznych) w oczywisty sposób może prowadzić

I KZP 4/25

5

do wątpliwości interpretacyjnych. Zdaniem Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego

owe wątpliwości widoczne są w przypadku, będącego podstawowym punktem

odniesienia dla postępowania z ustawy lutowej, trybu odszkodowawczego,

uregulowanego w rozdziale 58 k.p.k., tudzież ujawniają się w przypadku kwestii tak

fundamentalnej, jak katalog stron w sprawach rozpoznawanych na podstawie art. 8

ustawy lutowej.

Formułując określone uwagi, w uzasadnieniu przedstawionego wniosku

zidentyfikowano i omówiono istotne dla tego zagadnienia obszary. Przede

wszystkim, odnoszące się do stanu prawnego, zaś na tym tle podkreślono

dokonane liczne zmiany normatywne: art. 554 § 3 k.p.k. - wprowadzone ustawą z

dnia 27 września 2013 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz

niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2013 r., poz. 1247 ze zm.), dotyczące obowiązku

zawiadomienia prokuratora i reprezentanta Skarbu Państwa o terminie rozpoznania

sprawy; zmiany tego przepisu ustawą z dnia 11 marca 2016 r. o zmianie ustawy -

Kodeks postępowania karnego i niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2016 r., poz. 437

ze zmianami), poprzez usunięcie z katalogu podmiotów podlegających

zawiadomieniu reprezentanta Skarbu Państwa i przywrócenie tego zapisu ustawą z

dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz

niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2019 r., poz. 1694, dalej: nowela lipcowa) oraz

poszerzenie podmiotów podlegających zawiadomieniu o terminie rozprawy o

wnioskodawcę. Nadto, dodanie ustawą z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy -

Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2019 r., poz.

1694) do art. 554 k.p.k. - § 2a i § 2b. Wskazano na wyłączenia stosowania

przepisów art. 554 § 2a i 2b ustawą z dnia 7 lipca 2023 r. o zmianie ustawy -

Kodeks postępowania cywilnego, ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych,

ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z

2023 r., poz. 1860), przy czym podkreślono, iż wskazane przepisy k.p.k., na gruncie

postępowań prowadzonych na podstawie ustawy lutowej, obowiązywały w okresie

od 5 października 2019 r. do 28 września 2023 r. Zwrócono także uwagę na art. 8

ust. 2d ustawy lutowej zobowiązujący sąd do doręczenia odpisu wniosku

prokuratorowi, obowiązujący od 18 listopada 2007 r. (Dz.U. z 2007 r., nr. 191, nr

1372). We wniosku podkreślono również, iż przeprowadzone nowelizacje, sposób

I KZP 4/25

6

przyjętej techniki legislacyjnej oraz konsekwencje niejednoczesnych zmian

przepisów ustawy lutowej oraz Kodeksu postępowania karnego, istotnych dla

ustalania stron postępowania, skutkowały powstaniem wątpliwości

interpretacyjnych i wypracowaniem dwóch odmiennych stanowisk w przedmiocie

statusu procesowego Skarbu Państwa, w postępowaniu prowadzonym na

podstawie ustawy lutowej oraz podmiotów go reprezentujących.

W pisemnych motywach wniosku przedstawione zostały dwie grupy

orzeczeń sądów powszechnych i Sądu Najwyższego prezentujących - zdaniem

Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego - odmienną wykładnię w powyższej kwestii.

Pierwsza z nich, przedstawiona w postanowieniu Sądu Najwyższego z 22 maja

2024 r., IV KZ 6/24, wyrażała stanowisko, że z dniem 28 września 2023 r. (tj.

wejścia w życie noweli lipcowej) Skarb Państwa stracił status strony w

postępowaniach prowadzonych na podstawie ustawy lutowej. Wskazano również

na inne orzeczenia: postanowienie Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 21 grudnia

2022 r., II AKa 145/22 oraz wyroki: Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 24 marca

2021 r., II AKa 271/20 i Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 12 kwietnia 2022 r., II

AKa 306/21. Zaznaczono przy tym, iż wprawdzie ww. orzeczenia zostały wydane w

stanie prawnym obowiązującym do 28 września 2023 r., tj. w okresie, w którym na

podstawie ówcześnie brzmiącego art. 8 ust. 3 ustawy lutowej, do postępowania

prowadzonego w oparciu o przepisy tej ustawy, miały odpowiednie zastosowanie

uregulowania art. 554 § 2a § 2b k.p.k., jednakże prezentują stanowisko o braku

reprezentacji Skarbu Państwa w takich postępowaniach. Natomiast druga grupa

przedstawionych we wniosku orzeczeń, opowiada się za uznaniem Skarbu

Państwa za stronę postępowania prowadzonego na podstawie art. 8 ustawy lutowej.

Takie stanowisko wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z 17 maja 2022 r., I KA 2/22,

zaś jako wspierające ten pogląd zidentyfikowano również: wyrok Sądu

Najwyższego z 28 listopada 2023 r., V KK 182/23; postanowienie Sądu

Najwyższego z 5 grudnia 2022 r., II KK 557/22; wyrok Sądu Apelacyjnego w

Warszawie z 21 listopada 2022 r., II AKa 477/21 oraz wyrok Sądu Apelacyjnego w

Gdańsku z 1 lutego 2024 r., II AKa 271/23.

Odnośnie przywołania orzeczeń zapadłych w stanie prawnym już

nieobowiązującym, tj. od dnia 28 września 2023 r., we wniosku wybrzmiały

I KZP 4/25

7

argumenty, co do istotności prezentowanych wywodów i konieczności poddania ich

analizie. Skonstatowano również, iż istnieje rozbieżność w orzecznictwie co do

określenia stron postępowania odszkodowawczego, a wątpliwości tych nie

rozstrzygnęła nowelizacja ustawy lutowej z dnia 7 lipca 2023 r.

Prokurator Prokuratury Krajowej wniósł o podjęcie uchwały następującej

treści: „W stanie prawnym ukształtowanym przez ustawę z dnia 7 lipca 2023 r. o

zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego, ustawy - Prawo o ustroju sądów

powszechnych, ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych

ustaw (Dz.U. z 2023 r., poz. 1860) w postępowaniu w przedmiocie odszkodowania

lub zadośćuczynienia, o którym mowa w art. 8 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o

uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za

działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (t. j. Dz.U. z 2024 r.,

poz. 442), Skarb Państwa nie jest stroną”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W przedmiotowej sprawie, wbrew stanowisku prokuratora, nie istnieje realna

możliwość podjęcia uchwały, albowiem nie zostały spełnione, określone w art. 86 §

1 ustawy o SN, warunki do podjęcia uchwały.

Na wstępie przypomnieć należy, że uchwały Sądu Najwyższego nie

stanowią orzeczeń sensu strico o charakterze imperatywnym, rozstrzygającym o

przedmiocie konkretnego procesu, zarówno co do kwestii procesowej, jak i kwestii

incydentalnej, lecz są decyzją procesową Sądu Najwyższego, rozstrzygającą

zagadnienie prawne, wymagające zasadniczej wykładni ustawy lub rozstrzygają

zagadnienia prawne w sytuacji, gdy zostały powzięte wątpliwości co do wykładni

przepisów prawa, będących podstawą wydanego rozstrzygnięcia (zob. Z.

Kwiatkowski, Charakter prawny uchwał Sądu Najwyższego, Ius Novum 2/2000).

Działalność uchwałodawcza Sądu Najwyższego, który jest organem władzy

sądowniczej, powołanym do sprawowania wymiaru sprawiedliwości, stanowi

bowiem jedno z najistotniejszych jego zadań, mających na celu zapewnienie

zgodności z prawem i jednolitości orzecznictwa sądów powszechnych i sądów

wojskowych (arg ex art. 1 pkt 1 lit. a ustawy o SN). Po myśli art. 83 § 1 ustawy o SN

„Jeżeli w orzecznictwie sądów powszechnych, sądów wojskowych lub Sądu

I KZP 4/25

8

Najwyższego ujawnią się rozbieżności w wykładni przepisów prawa będących

podstawą ich orzekania, Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego może, w celu

zapewnienia jednolitości orzecznictwa, przedstawić wniosek o rozstrzygnięcie

zagadnienia prawnego Sądowi Najwyższemu w składzie 7 sędziów lub innym

odpowiednim składzie”. Celem racjonalnego ustawodawcy, który zdecydował się na

wprowadzenie i utrzymanie w systemie prawa omawianej instytucji, jest

umożliwienie Sądowi Najwyższemu zapewnienia jednolitości orzecznictwa sądów

powszechnych i sądów wojskowych. Nie ulega bowiem wątpliwości, że

niekorzystne z punktu widzenia wymiaru sprawiedliwości, jego praworządności i

skuteczności - jest akceptowanie utrzymywania się w systemie prawnym orzeczeń,

które oparte są na wzajemnie znoszących się rezultatach interpretacyjnych (zob.

postanowienie Sądu Najwyższego z 24 listopada 2010 r., I KZP 21/10, OSNKW

2010, z. 11, poz. 95). Zwraca na to uwagę także Europejski Trybunał Praw

Człowieka, który wskazał, że istotą funkcji orzeczniczej powierzonej sądom jest

rozwiewanie utrzymujących się wątpliwości interpretacyjnych. Jednakże, co do

zasady, zróżnicowanie orzecznictwa nie stanowi naruszenia EKPC, o ile nie

powoduje to uszczerbku dla praw podstawowych stron postępowania, zwłaszcza

dla oskarżonego w postępowaniu karnym (zob. wyrok ETPC z 20 października

2011 r. w sprawie N. Sahin i P. Sahin przeciwko Turcji, skarga nr 13279/05,

HUDOC).

Ustawodawca przewidział następujące kryteria warunkujące możliwość

wystąpienia z wnioskiem o rozstrzygnięcie rozbieżności w orzecznictwie: po

pierwsze, winna istnieć rozbieżność w wykładni prawa; po drugie, wykładnia ma

dotyczyć przepisów będących podstawą orzekania przez dany sąd; po trzecie,

rozbieżność winna wystąpić w orzecznictwie sądów powszechnych, sądów

wojskowych lub Sądu Najwyższego; po czwarte, celem wniosku jest zapewnienie

jednolitości orzecznictwa (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z 25 lutego 2005

r., I KZP 33/04; z 27 stycznia 2009 r., I KZP 24/08, OSNKW 2009, z. 3, poz. 20;

uchwały Sądu Najwyższego: z 20 czerwca 2012 r., I KZP 8/12, OSNKW 2012, z. 7,

poz. 71; z 29 października 2012 r., I KZP 17/12, OSNKW 2012, z. 12, poz. 123; R.

A. Stefański, Abstrakcyjne pytania prawne do Sądu Najwyższego w sprawach

I KZP 4/25

9

karnych [w:] System Prawa Karnego Procesowego, t. 1. Zagadnienia ogólne, cz. 2.

[red. P. Hofmański], Warszawa 2014, s. 638 i n.).

Pytania abstrakcyjne (quaestiones in abstracto) są środkami nadzoru

judykacyjnego Sądu Najwyższego, sprawowanego nad wszystkimi sądami.

Wyjaśnienie przepisów prawnych, w tym trybie, nie jest dokonywane w związku z

konkretną sprawą, lecz in abstracto i ma głównie na celu ujednolicenie

orzecznictwa, w tym także orzecznictwa Sądu Najwyższego. Chociaż dokonywana,

w tym trybie, wykładnia nie ma zakotwiczenia w konkretnej sprawie, niemniej Sąd

Najwyższy podejmuje ją dlatego, że ujawniły się rozbieżności w orzecznictwie.

Podstawową przesłanką przedmiotową zadania tzw. abstrakcyjnego pytania

prawnego nie jest jednak sama rozbieżność w orzecznictwie, a zwłaszcza

rozbieżność wynikająca z odmiennego stosowania prawa, lecz rozbieżność

wynikająca z odmiennej wykładni prawa (zob. postanowienia składu 7 sędziów

Sądu Najwyższego: z 25 lutego 2005 r., I KZP 33/04, z 23 marca 2011 r., I KZP

1/11). Słowem przedstawienie Sądowi Najwyższemu wniosku o rozstrzygnięcie

rozbieżności wymaga tego, aby w orzecznictwie Sądu Najwyższego, sądów

powszechnych i sądów wojskowych funkcjonowały sprzeczne ze sobą orzeczenia.

Zauważyć przy tym należy, iż rozbieżność ta musi dotyczyć wykładni prawa

dokonywanej przez sądy, a nie jego stosowania. Rozbieżność w orzecznictwie ma

wynikać bezpośrednio z odmiennej interpretacji prawa. Nie może budzić

wątpliwości, że pomiędzy wykładnią prawa, do której odwołuje się art. 83 § 1

ustawy o SN, a jego stosowaniem, istnieje zasadnicza różnica. Jedynie w

skomprymowanej formie przypomnieć w tym miejscu należy, że stosowanie prawa

polega na „ustalaniu skutków prawnych" pewnego stanu faktycznego, jeżeli owe

ustalenia rozumie się jako określoną czynność konwencjonalną upoważnionego do

tego organu (zob. A. Redelbach, Sł. Wronkowska, Z. Ziembiński, Zarys teorii

państwa i prawa, Warszawa 1994, s. 253). Treść decyzji stosowania prawa zawiera

kwalifikację stanu faktycznego z punktu widzenia obowiązującej normy

sankcjonowanej oraz ustalenie konsekwencji prawnych tej kwalifikacji z punktu

widzenia obowiązującej normy sankcjonującej (zob. L. Leszczyński, Zagadnienia

teorii stosowania prawa. Doktryna i tezy orzecznictwa, Kraków 2001, s. 17).

Wykładnią prawa nazywamy zaś zespół czynności zmierzających do ustalenia

I KZP 4/25

10

prawidłowego znaczenia przepisów prawa. Jest to tzw. pragmatyczne rozumienie

tego pojęcia. W sensie apragmatycznym wykładnia prawa to po prostu rezultat tego

procesu (por. L. Morawski, Wstęp do prawoznawstwa, Toruń 2002, s. 157, M.

Zieliński, Wykładnia prawa. Zasady. Reguły. Wskazówki, Warszawa 2002, s. 45).

W tym ostatnim wypadku chodzi zatem o ustalenie znaczenia danego przepisu

prawnego (interpretowania przez sądy znaczenia treści normatywnej konkretnych

przepisów prawa, czyli tego, do jakich stanów faktycznych ma on zastosowanie,

natomiast istotą stosowania prawa - jest proces niejako odwrotny, nastawiony na

ustalenie skutków prawnych rozpatrywanego stanu faktycznego.

Pamiętać też należy, że dla uznania, iż dane orzeczenie jest sprzeczne z

innym, należy uwzględnić całość rozważań poczynionych w porównywanych

orzeczeniach (por. A. Skoczylas, Działalność uchwałodawcza Naczelnego Sądu

Administracyjnego, Warszawa 2004, s. 123). Sąd Najwyższy w

uzasadnieniu postanowienia z 17 kwietnia 2003 r. (WZP 1/03, OSNKW 2003, z. 7-8,

poz. 62) wskazał, że jeżeli tylko niektóre poglądy wyrażone w danym orzeczeniu są

sprzeczne z dotychczasowym orzecznictwem, a ponadto nie ustalono, że poglądy

te były podstawą rozważań i rozstrzygnięcia w sprawie, to nie zachodzi rozbieżność

w orzecznictwie uzasadniająca podjęcie uchwały. Nadto, w orzecznictwie Sądu

Najwyższego od wielu lat istnieje konsekwentna linia wskazująca na dość

restrykcyjną interpretację wymogu zaistnienia rozbieżności w orzecznictwie,

uzasadniającym złożenie wniosku o rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego.

Mianowicie jednym z podstawowych warunków jest to, aby rozbieżności wynikały z

ukształtowanych, sprzecznych ze sobą linii orzeczniczych, nie zaś w przypadku

odnotowania pojedynczych, incydentalnych odstępstw od ugruntowanej linii

orzeczniczej. Skoro kognicja Sądu Najwyższego obejmuje tylko rozstrzyganie

rozbieżności w wykładni prawa ujawnionych w orzecznictwie sądowym, to jest

oczywiste, że rozpoznanie pytania prawnego może dotyczyć tego wyłącznie

zakresu, a więc wykazanych przez podmiot przedstawiający zagadnienie prawne

rozbieżności w interpretowaniu przez sądy znaczenia treści normatywnej

konkretnych przepisów prawa. W orzecznictwie zasadnie podnosi się, że to

obowiązkiem podmiotu, występującego w trybie art. 83 § 1 ustawy o SN, jest

wykazanie, iż w orzecznictwie sądowym ujawniła się rozbieżność uzasadniająca

I KZP 4/25

11

zwrócenie się do Sądu Najwyższego o rozstrzygnięcie kwestii prawnej budzącej

rzeczywiste trudności interpretacyjne (zob. postanowienia składu 7 sędziów Sądu

Najwyższego: z 14 października 2015 r., I KZP 10/15; z 24 listopada 2010 r., I KZP

21/10). Natomiast nie uzasadnia wystąpienia z takim pytaniem istnienie

rozbieżności pomiędzy wykładnią prawa dokonaną przez sądy, a poglądami

prezentowanymi w piśmiennictwie (por. postanowienie składu 7 sędziów Sądu

Najwyższego z 25 lutego 2005 r., I KZP 33/04). O ile istnienie rozbieżności w

poglądach doktryny, a nawet ujawnienie się rozbieżności pomiędzy wykładnią

prawa dokonaną przez sądy i poglądami doktryny, nie stanowiłoby warunku

wystarczającego do podjęcia uchwały w omawianym trybie, o tyle zasadne

wytknięcie przez doktrynę rozbieżności występujących już w samym orzecznictwie,

wspiera przekonanie o potrzebie zajęcia przez skład siedmiu sędziów stanowiska

zmierzającego do ich usunięcia (zob. uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego

z 28 marca 2012 r., I KZP 24/11). Jedynie uzupełniająco dodać wypada, że jest też

wątpliwe, czy wyrażenie przez najwyższą instancję sądową poglądu odbiegającego

od wcześniej wyrażonych poglądów sądów powszechnych, uzasadnia wystąpienie

uprawnionego podmiotu z abstrakcyjnym pytaniem prawnym (zob. uchwała składu

7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 28 czerwca 2018 r., I KZP 3/18). Jak już to

wyżej zaznaczono, nie ulega zatem watpliwości, że powinność wykazania owej

sprzeczności, i to w wykładni prawa, spoczywa na podmiocie występującym z

adekwatną inicjatywą, o jakiej mowa w art. 83 § 1 ustawy o SN. Jeśli zaś

uprawniony wnioskodawca nie wykaże, że tak postrzegana rozbieżność

interpretacyjna rzeczywiście nie zaistniała w orzecznictwie sądowym i nie rzutowała

na treść odmiennych rozstrzygnięć w konkretnych sprawach, to uruchomienie tej

formy nadzoru judykacyjnego jest niedopuszczalne.

Mając na uwadze powyższe uwarunkowania, w realiach niniejszego

postępowania, w pierwszej kolejności należy więc ustalić, czy przedstawiony przez

Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego wniosek spełnia przesłanki uzasadniające

podjęcie uchwały. Prima vista może się wydawać, że wytknięcie we wniosku tych

rozbieżności w orzecznictwie, wspiera przekonanie o potrzebie zajęcia przez skład

7 sędziów Sądu Najwyższego stanowiska zmierzającego do ich usunięcia.

Jednakże wnikliwa analiza uzasadnienia orzeczeń (w tym Sądu Najwyższego)

I KZP 4/25

12

wymienionych we wniosku, wskazuje, że nie można - co do zasady - podzielić

stanowiska, że ujawniają one rozbieżność prezentowanej wykładni w aspekcie tego,

czy Skarb Państwa jest stroną analizowanego postępowania w stanie prawnym

ukształtowanym przez ustawę z dnia 7 lipca 2023 r. o zmianie ustawy - Kodeks

postępowania cywilnego, ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych, ustawy -

Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2023 r., poz.

1860) w postępowaniu w przedmiocie odszkodowania lub zadośćuczynienia, o

którym mowa w art. 8 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne

orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz

niepodległego bytu Państwa Polskiego (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 442).

Odnosząc się do tej ostatniej kwestii dostrzec trzeba, że we wniosku

przedstawiono dwie grupy orzeczeń. W pierwszej wskazano na te rozstrzygnięcia,

w których przyjęto, że Skarb Państwa nie jest stroną postępowania

odszkodowawczego prowadzonego na podstawie ustawy lutowej. Zaliczono do nich:

postanowienie Sądu Najwyższego z 22 maja 2024 r., IV KZ 6/24; wyrok Sądu

Apelacyjnego w Warszawie z 1 grudnia 2023 r., VIII AKa 280/23; postanowienie

Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 21 grudnia 2022 r., II AKa 145/22; tudzież

wyroki: Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 24 marca 2021 r., II AKa 271/20 oraz

Sadu Apelacyjnego w Szczecinie z 12 kwietnia 2022 r., II AKa 306/21. Natomiast w

ramach drugiej grupy we wniosku wskazano te rozstrzygnięcia, w których przyjęto,

że Skarb Państwa jest stroną postępowania odszkodowawczego toczącego się w

oparciu o przepis art. 8 ustawy lutowej. Do tej drugiej grupy zaliczono: wyrok Sądu

Najwyższego z 17 maja 2022 r., I KA 2/22; wyrok Sądu Najwyższego z 28 listopada

2023 r., V KK 182/23; postanowienie Sądu Najwyższego z 5 grudnia 2022 r., II KK

557/22; wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 21 listopada 2022 r., II AKa

477/21; wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 1 lutego 2024 r., II AKa 271/23;

wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 27 stycznia 2022 r., II AKa 25/21, tudzież

zdanie odrębne zgłoszone przez jednego z członków składu orzekającego (SSA S.

Stankiewicza) do postanowienia Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 21

grudnia 2022 r., II AKa 145/22.

W tym miejscu zwrócić należy jednak zwrócić uwagę na kluczową, dla

prowadzonych rozważań, kwestię zmiany stanu normatywnego, jaka nastąpiła z

I KZP 4/25

13

dniem 28 września 2023 r. Otóż na mocy art. 8 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o

zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego, ustawy - Prawo o ustroju sądów

powszechnych, ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych

ustaw (Dz.U. z 2023 r., poz. 1860), przepis art. 8 ust. 3 ustawy lutowej otrzymał

brzmienie: „W postępowaniu o odszkodowanie i zadośćuczynienie mają

odpowiednie zastosowanie przepisy rozdziału 58 Kodeksu postępowania karnego,

z wyjątkiem art. 554 § 2a i 2b oraz art. 555”. Nowelizacja ta weszła w życie w dniu

28 września 2023 r. (brak jest przepisów przejściowych dotyczących wprowadzonej

zmiany). Właśnie tego stanu prawnego, ukształtowanego w wyniku tej nowelizacji,

dotyczy pytanie prawne Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego. Rzecz jednak w

tym, że w uzasadnieniu przedstawionego wniosku do pierwszej grupy rozstrzygnięć

zaliczono zarówno orzeczenia wydane w stanie prawnym po dniu 28 września 2023

r. (vide postanowienie Sądu Najwyższego z 22 maja 2024 r., IV KZ 6/24; wyrok

Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 1 grudnia 2023 r., VIII AKa 280/23), jak i te,

które wydane zostały przed tą datą (zob. postanowienie Sądu Apelacyjnego w

Szczecinie z 21 grudnia 2022 r., II AKa 145/22; wyrok Sądu Apelacyjnego we

Wrocławiu z 24 marca 2021 r., II AKa 271/20 i wyrok Sądu Apelacyjnego w

Szczecinie z 12 kwietnia 2022 r., II AKa 306/21), co dało asumpt do wskazania tezy,

że niezależnie od tego, czy przepisy ustawy lutowej odsyłały do regulacji art. 554 §

2a i 2b k.p.k., w orzecznictwie było i jest formułowane stanowisko wskazujące, że

Skarb Państwa nie jest stroną postępowania odszkodowawczego (str. 10 wniosku).

Również i do drugiej grupy rozstrzygnięć, w pisemnych motywach

przedstawionego wniosku, zaliczono orzeczenia wydane przed dniem 28 września

2023 r. (vide wyrok Sądu Najwyższego z 17 maja 2022 r., I KA 2/22; postanowienie

Sądu Najwyższego z 5 grudnia 2022 r., II KK 557/22; wyrok Sądu Apelacyjnego w

Warszawie z 21 listopada 2022 r., II AKa 477/21; wyrok Sądu Apelacyjnego w

Warszawie z 27 stycznia 2022 r., II AKa 25/21; zdanie odrębne zgłoszone do

postanowienia Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 21 grudnia 2022 r., II AKa

145/22), jak i orzeczenia wydane już po tej dacie (zob. wyrok Sądu Najwyższego z

28 listopada 2023 r., V KK 182/23 i wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 1

lutego 2024 r., II AKa 271/23). W świetle powyższego sformułowane we wniosku

I KZP 4/25

14

zapatrywanie, że wszystkie te orzeczenia zapadły w stanie prawnym przed 28

września 2023 r. nie jest przekonujące.

Niewątpliwie rację ma Wnioskodawca kiedy argumentuje, że ratio legis

wprowadzenia do k.p.k. przepisów art. 544 § 2a i 2b było wzmocnienie ochrony

interesów majątkowych Skarbu Państwa. Choć uzasadnienie stosownego projektu

ustawy odnosiło się wyłącznie do postępowania karnego, toczącego się na

podstawie k.p.k., to jednak tożsamy cel aktualizował się również w postępowaniu

odszkodowawczym prowadzonym w oparciu o art. 8 ustawy lutowej. Odnotować w

tym miejscy wypada, że zaprezentowany w wyroku Sądu Najwyższego z 17 maja

2022 r., I KA 2/22, pogląd, iż Skarb Państwa jest stroną przedmiotowego

postępowania, wywiedziono m.in. z odpowiedniego stosowania przepisów art. 554

§ 2a i 2b k.p.k., w postępowaniu prowadzonym na podstawie ustawy lutowej.

Jednakże zwrócić należy uwagę, że: po pierwsze, obecnie powyższych przepisów,

w analizowanym postępowaniu, nie stosuje się; po drugie, w stanie prawnym

sprzed wejścia w życie nowelizacji z dnia 7 lipca 2023 r. fakt, iż przepis art. 8 ust. 3

ustawy lutowej odsyłał do art. 554 § 2a i 2b k.p.k., nie zaowocował jednolitym

orzecznictwem w analizowanym zakresie (określenia stron postępowania); zaś po

trzecie, wszystkie orzeczenia, w których przyjmowano, że katalog stron powinien

być dekodowany, w pierwszej kolejności - w oparciu o unormowania ustawy lutowej

i ukształtowany przez nią model postępowania odszkodowawczego, zapadły przed

dniem 18 września 2023 r., zatem sądy nie miały okazji rozważyć zmiany art. 8 ust.

3 ustawy lutowej i jej motywów.

Przede wszystkim podkreślić jednak należy, że z przywołanych we wniosku

orzeczeń Sądu Najwyższego jasno wynika, iż nie wskazują one na jakąkolwiek

rozbieżność w wykładni prawa dokonywanej przez Sąd Najwyższy, w aspekcie

problematyki analizowanego postępowania. Mianowicie w stanie prawnym

obowiązującym do dnia 28 września 2023 r. Sąd Najwyższy prezentował pogląd, że

Skarb Państwa jest stroną postępowania prowadzonego na podstawie art. 8 ustawy

lutowej (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 17 maja 2022 r., I KA 2/22; postanowienie

Sądu Najwyższego z 5 grudnia 2022 r., II KK 557/22), natomiast po tej dacie -

wskazywał, że Skarb Państwa nie jest już stroną tegoż postępowania (zob.

postanowienie Sądu Najwyższego z 22 maja 2024 r., IV KZ 6/24). Znamienne jest

I KZP 4/25

15

stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w wyroku z 28 listopada 2023 r., V KK

182/23, w którym podniesiono m.in.: „Zgodnie z przepisem art. 554 § 2a k.p.k. (…)

stronami w postępowaniu prowadzonym na podstawie przepisów Rozdziału 58

k.p.k. są: wnioskodawca, prokurator oraz Skarb Państwa. Dotyczyło to również, do

dnia 28 września 2023 r. (podkreślenie SN - vide ustawa z dnia 7 lipca 2023 r. o

zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego, ustawy - Prawo o ustroju sądów

powszechnych, ustawy Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych

ustaw - Dz. U. z 2023.1860), postępowania o odszkodowanie i zadośćuczynienie

prowadzonego w oparciu o przepisy ustawy lutowej. Dopiero wprowadzona tą

ostatnią nowelizacją zmiana treści art. 8 ust. 3 ustawy lutowej, wykluczyła z

odpowiedniego stosowania - w przypadku postępowań prowadzonych w oparciu o

tę ustawę, poza art. 555 k.p.k., również przepisy art. 554 § 2a i 2b k.p.k.”.

Tymczasem w przedłożonym wniosku powyższy wyrok zaliczono do grupy

orzeczeń, w których przyjęto, że Skarb Państwa jest stroną omawianego

postępowania.

Podobnie zresztą, w przywołanym w pisemnych motywach wniosku

postanowieniu Sądu Najwyższego z 22 maja 2024 r., IV KZ 6/24 wyraźnie przyjęto,

że właśnie na skutek zmiany art. 8 ust. 3 ustawy lutowej, dokonanej z dniem 28

września 2023 r., Skarb Państwa reprezentowany przez określony podmiot, utracił

dotychczasowy status strony w niniejszym postępowaniu o odszkodowanie i

zadośćuczynienie. W orzeczeniu tym jasno wskazano, że w cytowanej wyżej

ustawie nowelizującej z dnia 7 lipca 2023 r. „brak jest przepisów z zakresu prawa

międzyczasowego w sposób szczególny normujących zagadnienie postępowań

prowadzonych na podstawie ustawy lutowej z udziałem Skarbu Państwa, utrata

przezeń statusu strony nastąpiła z dniem wejścia w nowelizacji w życie w tym

zakresie, bowiem nowelizacja „chwytała w locie” (zob. postanowienie Sądu

Najwyższego z 22 maja 2024 r., IV KZ 6/24).

Również w kolejnych orzeczeniach Sąd Najwyższy prezentował tożsame

stanowisko podkreślając, iż na skutek wejścia w życie wspomnianej ustawy

nowelizującej z dnia 7 lipca 2023 r., Skarb Państwa utracił status strony w związku

z treścią art. 8 ust. 3 ustawy lutowej (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 18

stycznia 2024 r., I KA 15/23, w którym pozostawiono apelację Pierwszego Prezesa

I KZP 4/25

16

Sądu Najwyższego, reprezentanta Skarbu Państwa bez rozpoznania; por. też

postanowienia Sądu Najwyższego: z 15 lutego 2024 r., III KZ 2/24; z 12 stycznia

2024 r., IV KO 114/23; z 22 października 2024 r., V KS 21/24, czy też wyrok Sądu

Najwyższego z 17 lipca 2024 r., V KS 8/24). W wymienionych orzeczeniach

przyjęty kierunek wykładni oparto zatem właśnie na zmianie treści art. 8 ust. 3

ustawy lutowej, obowiązującej od dnia 28 września 2023 r.

W świetle powyższego należy zatem skonstatować, że to właśnie w

orzecznictwie Sądu Najwyższego, odpowiednie stosowanie przepisów art. 554 § 2a

i 2b k.p.k., w postępowaniu prowadzonym na podstawie art. 8 ustawy lutowej, dało

uprzednio asumpt do przyjęcia jednolitego stanowiska, że Skarb Państwa jest

stroną tego postępowania, zaś dokonana na skutek wspomnianej nowelizacja

zmiana brzmienia art. 8 ust. 3 ustawy lutowej, stanowiła kluczowy argument

prowadzący do uznania, że w aktualnym stanie prawnym (ukształtowanym przez

ustawę nowelizującą z dnia 7 lipca 2023 r.) - Skarb Państwa nie jest już stroną

analizowanego postępowania.

Wprawdzie zgodzić się należy z Pierwszym Prezesem Sądu Najwyższego,

gdy w uzasadnieniu wniosku wskazuje na rozbieżność w dokonywanej wykładni

prawa, jednakże owa rozbieżność wystąpiła jedynie pomiędzy poglądami

prezentowanymi w orzeczeniach Sądu Najwyższego, a tezami wyrażanymi w

incydentalnych orzeczeniach niektórych sądów apelacyjnych i to w istocie na tle

poprzedniego („starego”) stanu prawnego. Mianowicie Sąd Najwyższy w stanie

prawnym przed dokonaną nowelizacją (zmianą art. 8 ust. 3 ustawy lutowej)

konsekwentnie przyjmował, że Skarb Państwa jest stroną przedmiotowego

postępowania. Zwrócić tu trzeba uwagę na wykładnię dokonaną w wyroku Sądu

Najwyższego z 17 maja 2022 r., I KA 2/22, w której wprawdzie odwoływano się

również do argumentów prezentowanych w orzecznictwie sądów apelacyjnych,

przyjmujących odmienny kierunek interpretacji, jednakże uznano te poglądy za

nieprzekonujące (por. uzasadnienie wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 24

marca 2021 r., II AKa 271/20, czy uzasadnienie wyroku Sądu Apelacyjnego w

Szczecinie z 12 kwietnia 2022 r., II AKa 306/21). Sąd Najwyższy w przywołanym

wyżej orzeczeniu odniósł się zarówno do unormowania art. 8 ust. 2d ustawy lutowej,

kwestii art. 10 ustawy lutowej czy twierdzeń, że na podstawie ustawy lutowej

I KZP 4/25

17

roszczeń odszkodowawczych mogą dochodzić również osoby represjonowane

przez radzieckie organy ścigania i wymiaru sprawiedliwości lub organy pozasądowe,

ale również nie pominięto motywów wprowadzenia przepisów art. 554 § 2a i 2b

k.p.k., które w ocenie Sądu Najwyższego aktualizowały się również na gruncie

postępowań prowadzonych na podstawie art. 8 ustawy lutowej. Okoliczność zaś, że

nie w każdym orzeczeniu sądów apelacyjnych stanowisko to zostało zaaprobowane

(pogląd ten nie został podzielony np. w postanowieniu Sądu Apelacyjnego w

Szczecinie z 21 grudnia 2022 r., II AKa 145/22; z kolei podzielono to zapatrywanie

w wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 21 listopada 2022 r., II AKa

477/21, czy w przywołanym we wniosku zdaniu odrębnym do postanowienia Sądu

Apelacyjnego w Szczecinie z 21 grudnia 2022 r., II AKa 145/22), nie uzasadnia

jeszcze twierdzenia, że powstały rozbieżności w zakresie wykładni prawa

uzasadniające wydanie uchwały, zwłaszcza że chodzi o poprzedni stan prawny.

Przede wszystkim ponownie podkreślić należy, co już zresztą wyraźnie

zaznaczono na wstępie niniejszych rozważań, że podstawą przedłożonego – w

trybie art. 83 § 1 ustawy o SN - wniosku o rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego,

nie powinna być rozbieżność w wykładni przepisów prawa pomiędzy Sądem

Najwyższym, jako prezentującym jeden kierunek wykładni, a sądami powszechnymi,

przychylającymi się do odmiennego kierunku interpretacji. Pogląd ten wynika

bowiem z ustrojowej roli Sądu Najwyższego, który jest sądem odrębnym od sądów

powszechnych i wojskowych oraz ma zapewniać jednolitość orzecznictwa sądów

powszechnych i sądów wojskowych m.in. przez podejmowanie uchwał

rozstrzygających zagadnienia prawne (vide art. 1 pkt 1a ustawy o SN). Jeżeli zatem

orzecznictwo najwyższej instancji sądowej jest jednolite, zaś odmienny kierunek

wykładni (kontestujący pogląd Sądu Najwyższego), prezentowany jest niekiedy w

orzecznictwie sądów powszechnych, to nie sposób racjonalnie wywodzić, że w

takim układzie procesowym zaistniały warunki do podjęcia uchwały, gdyż

oznaczałoby to w istocie przyjęcie, iż kierunek wykładni Sądu Najwyższego

należałoby dostosowywać do kierunku wykładni przyjmowanego przez sądy

powszechne, a to kłóciłoby się z ustrojową rolą Sądu Najwyższego.

W aktualnym stanie prawnym w orzecznictwie nie budzi zatem wątpliwości

okoliczność, że Skarb Państwa nie jest już stroną analizowanego postępowania,

I KZP 4/25

18

prowadzonego w oparciu o ustawę lutową. Poza wskazanymi orzeczeniami Sądu

Najwyższego przyjęto tak również w przywołanym we wniosku wyroku Sądu

Apelacyjnego w Warszawie z 1 grudnia 2023 r., VIII AKa 280/23. Wprawdzie w

innym, cytowanym we wniosku, orzeczeniu - wyroku Sądu Apelacyjnego w

Gdańsku z 1 lutego 2024 r., II AKa 271/23, incydentalnie wskazano, że Skarb

Państwa jest stroną postępowania (odwołano się do wyroku Sądu Najwyższego z

17 maja 2022 r., I KA 2/22), jednakże, jak się wydaje nie dostrzeżono, iż orzeczenie

SN wydano w poprzednim stanie prawnym, zaś zmiany w zakresie art. 8 ust. 3

ustawy lutowej, wobec braku przepisów prawa międzyczasowego, „chwytały w

locie”.

Za wydaniem uchwały nie przemawia ponadto odwołanie się we wniosku do

poglądów wyrażonych w literaturze (odmiennych zapatrywań B. Szyprowskiego

oraz D. Świeckiego, jak również poglądów W. Jasińskiego w odniesieniu do

rozdziału 58 k.p.k. – str. 13-15). Wszak była już o tym mowa, że warunkiem sine

qua non podjęcia uchwały tzw. abstrakcyjnej jest ujawnienie się rozbieżności w

wykładni prawa w orzecznictwie sądów, a nie istnienie rozbieżności między

wykładnią prawa dokonaną przez sądy a poglądami doktryny.

Zgodzić się należy z Pierwszym Prezesem Sądu Najwyższego, że ustawa

lutowa nie zawiera wyraźnej regulacji określającej wprost katalog stron

postępowania prowadzonego w oparciu o jej art. 8. Wprawdzie przepisy ustawy

lutowej zawierają w tej materii fragmentaryczne uregulowania, co budzić może

pewne wątpliwości interpretacyjne, nie znaczy to jednak, że nie jest możliwe

ustalenie, czy de lege lata Skarb Państwa jest stroną tego postępowania. Punktem

wyjścia dla dalszych rozważań, w tym zakresie, powinno stanowić zwrócenie uwagi

na poprzednie brzmienie art. 8 ust. 3 ustawy lutowej, zakładającego, że w

postępowaniu o odszkodowanie i zadośćuczynienie mają odpowiednie

zastosowanie przepisy rozdziału 58 Kodeksu postępowania karnego, z wyjątkiem

art. 555 k.p.k. Powyższy przepis w tym brzmieniu obowiązywał do dnia 27 września

2023 r. i właśnie w oparciu o tę regulację przyjmowano w orzecznictwie Sądu

Najwyższego (zob. wyrok SN z 17 maja 2022 r., I KA 2/22, postanowienie Sądu

Najwyższego z 5 grudnia 2022 r., II KK 557/22), iż w postępowaniu prowadzonym

na podstawie art. 8 odpowiednie zastosowanie znajdą przepisy art. 554 § 2a i 2b

I KZP 4/25

19

k.p.k., z czego wywodzono, że Skarb Państwa jest stroną przedmiotowego

postępowania. Również w piśmiennictwie przyjmowano, że odesłanie zawarte w art.

8 ust. 3 ustawy lutowej, prowadzi do odpowiedniego stosowania także art. 554 § 2a

i 2b k.p.k., choć ustawa ta reguluje kwestię podmiotów uprawnionych do udziału w

tym postępowaniu w art. 8 ust. 1 i 2d. Należy jednak uznać, że odpowiednie

stosowanie art. 554 § 2a k.p.k. powoduje nadanie tym podmiotom statusu strony, a

ponadto rozszerza ich katalog o nową stronę w postaci Skarbu Państwa, którego

reprezentanta wskazuje odpowiednio stosowany art. 554 § 2b k.p.k. (zob. D.

Świecki [w:] Kodeks postępowania karnego. Tom II. Komentarz aktualizowany, red.

D. Świecki, LEX/el. 2023, komentarz do art. 554, teza 17).

Istotne jest również zwrócenie uwagi na motywy wprowadzenia art. 554 § 2a

i 2b k.p.k., co nastąpiło na mocy art. 1 pkt 98 ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o

zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw

(Dz.U. z 2019 r., poz. 1694). Otóż, intencja ustawodawcy była następująca:

„Proponuje się przywrócenie w postępowaniu odszkodowawczym udziału w

charakterze strony organu reprezentującego Skarb Państwa. Rolą tego organu jest

dbanie o zabezpieczenie interesów majątkowych Skarbu Państwa, podczas gdy

zadaniem prokuratora jest reprezentowanie interesu społecznego w kształtowaniu

sprawiedliwego i trafnego rozstrzygnięcia. W przeciwieństwie jednak do regulacji

obowiązujących w latach 2015–2016 projektowane regulacje wyraźnie wskazują,

który organ w danej sytuacji procesowej jest uprawniony i zobowiązany do

reprezentowania Skarbu Państwa. W poprzednim stanie prawnym ustawa

procesowa nie normowała tej kwestii, co w praktyce wywoływało wiele trudności w

jego określeniu. Projektowane regulacje mają na celu wzmocnienie ochrony

interesów majątkowych Skarbu Państwa w tym postępowaniu i jednoznaczne

wskazanie, który z organów Państwa odpowiada za ich ochronę w danym

postępowaniu. Proponuje się zatem dodanie w art. 554 k.p.k. § 2a i § 2b, które

uzupełniają katalog stron postępowania o Skarb Państwa oraz określają, który z

organów powinien reprezentować Skarb Państwa w danym postępowaniu.” (zob.

str. 72 uzasadnienia rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy - Kodeks

postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw, druk sejmowy nr 3251 Sejmu

VIII kadencji, www.sejm.gov.pl/sejm8.nsf/druk.xsp?nr=3251).

I KZP 4/25

20

Właśnie odwołując się do tego uzasadnienia projektu ustawy w orzecznictwie

Sądu Najwyższego trafnie przyjmowano, że głównym motywem, który przyświecał

prawodawcy, gdy wprowadzał przepisy art. 554 § 2a i 2b k.p.k., przywracające „w

postępowaniu odszkodowawczym udział w charakterze strony organu

reprezentującego Skarb Państwa”, było „zabezpieczenie interesów majątkowych

Skarbu Państwa”. Projektowane regulacje „miały na celu wzmocnienie ochrony

interesów majątkowych Skarbu Państwa w tym postępowaniu i jednoznaczne

wskazanie, który z organów Państwa odpowiada za ich ochronę w danym

postępowaniu”. W ocenie Sądu Najwyższego „bez wątpienia zaś potrzeba

należytego zabezpieczenia interesów Skarbu Państwa i jednoznacznego

wskazania, który z organów odpowiada za ich ochronę w danym postępowaniu,

aktualizuje się również w postępowaniu o odszkodowanie i zadośćuczynienie, o

którym mowa w ustawie lutowej”, co w powiązaniu z ówczesnym brzmieniem

przepisu art. 8 ust. 3 ustawy lutowej, stanowiącym, że w postępowaniu o

odszkodowanie i zadośćuczynienie mają odpowiednie zastosowanie przepisy

rozdziału 58 k.p.k., za wyjątkiem art. 555, i przy przyjęciu, że bezsprzecznie chodzi

tu o odesłanie zewnętrzne dynamiczne, prowadzi do wniosku, że w postępowaniu o

odszkodowanie i zadośćuczynienie, toczącym się na podstawie art. 8 ustawy

lutowej, mają zastosowanie art. 554 § 2a i 2b k.p.k. (zob. wyrok Sądu Najwyższego

z 17 maja 2022 r., I KA 2/22).

Rzecz jednak w tym, że - jak już to wyżej zaznaczono - stan prawny uległ

jednak zmianie w dniu 28 września 2023 r. poprzez przyjęcie nowego brzmienia art.

8 ust. 3 ustawy lutowej, zgodnie z którym: „W postępowaniu o odszkodowanie i

zadośćuczynienie mają odpowiednie zastosowanie przepisy rozdziału 58 Kodeksu

postępowania karnego, z wyjątkiem art. 554 § 2a i 2b oraz art. 555”. Wykładnia

językowa tego przepisu nakazuje zatem przyjmować, że w postępowaniu o

odszkodowanie i zadośćuczynienie, o jakim mowa na gruncie art. 8 ustawy lutowej,

nie znajdują zastosowania regulacje przepisów art. 554 § 2a i 2b k.p.k., wskazujące

strony postępowania prowadzonego w oparciu o przepisy rozdziału 58 k.p.k., w tym

Skarb Państwa, ani regulacja dotycząca reprezentacji Skarbu Państwa. Prowadzi to

do wniosku, że Skarb Państwa nie jest stroną w postępowaniu prowadzonym w

oparciu o art. 8 ustawy lutowej, a w konsekwencji nie ma swojego reprezentanta w

I KZP 4/25

21

takim procesie. Skoro zatem ustawodawca wyeliminował stosowanie art. 554 § 2a i

2b k.p.k., na gruncie omawianego postępowania, a contrario oznacza to, że Skarb

Państwa był taką stroną w poprzednim stanie prawnym, ale de lege lata już nie jest

stroną. Inaczej zmiana wprowadzona w art. 8 ust. 3 ustawy lutowej byłaby zbędna.

Zatem względy wykładni historycznej również wspierają przyjęty kierunek wykładni.

Ten kierunek wykładni potwierdza ponadto zapoznanie się z motywami

ustawodawczymi zmiany legislacyjnej wprowadzonej w art. 8 ust. 3 ustawy lutowej,

których analiza została pominięta w pytaniu prawnym. Warto przytoczyć in extenso

motywy tegoż rozwiązania: „Przepisami regulującymi kwestię reprezentacji Skarbu

Państwa w postępowaniu sądowym dotyczącym roszczeń na podstawie ustawy z

dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób

represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego

(…) pozostają - stosownie do zawartego w art. 8 ust. 3 ustawy lutowej odesłania do

odpowiedniego zastosowania przepisów rozdziału 58 ustawy z dnia 6 czerwca

1997 r. - Kodeks postępowania karnego – art. 554 § 2a i § 2b k.p.k.. Zgodnie z art.

554 § 2a k.p.k. stronami w postępowaniu są: wnioskodawca, prokurator oraz Skarb

Państwa. Rozwinięcie powyższego przepisu stanowi zaś art. 554 § 2b k.p.k.,

zgodnie z którym organem reprezentującym Skarb Państwa jest: 1) prezes sądu, w

którym wydano ostatnie orzeczenie kończące postępowanie w przedmiocie

odpowiedzialności karnej, stosowania środka zapobiegawczego, środka

zabezpieczającego lub zatrzymania, albo 2) prezes sądu pierwszej instancji, w

którym wydano zmienione orzeczenie – jeżeli orzeczeniem, o którym mowa w pkt 1,

zmieniono orzeczenie sądu pierwszej instancji i zastosowano środek, w związku z

którym nie przysługuje odszkodowanie w myśl niniejszego rozdziału, albo 3) organ,

który dokonał zatrzymania – jeżeli sąd uwzględnił zażalenie na zatrzymanie albo

jeżeli sąd nie rozpoznawał zażalenia na zatrzymanie. Przepis art. 554 § 2b k.p.k.

został dodany na mocy nowelizacji, która weszła w życie z dniem 5 października

2019 r. (…). Nie budzi przy tym wątpliwości, że nowelizacja w analizowanym

zakresie - na gruncie niejako zasadniczej kategorii spraw, której dotyczą przepisy

rozdziału 58 k.p.k. (zatytułowanego: Odszkodowanie za niesłuszne skazanie,

tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie), gdzie roszczenia dochodzone są z

reguły w niezbyt odległym czasie od zdarzeń, z których są wywodzone - przyczyniła

I KZP 4/25

22

się zasadniczo do większej możliwości obrony praw Skarbu Państwa przez

właściwą jednostkę organizacyjną, z której działalnością wiążą się określone

roszczenia. Wynika to chociażby z posiadania przez daną jednostkę organizacyjną

(organ), np. organ dokonujący zatrzymania, dokumentacji związanej z

okolicznościami sprawy czy też nawet bezpośredniej wiedzy o sprawie posiadanej

przez aktualnych pracowników/funkcjonariuszy danego organu/formacji. Powyższe

nie ma jednak co do zasady odpowiedniego przełożenia w odniesieniu do spraw

związanych z roszczeniami o odszkodowanie lub zadośćuczynienie na podstawie

ustawy lutowej, zwłaszcza z uwzględnieniem znaczącego upływu czasu – są to

bowiem w istocie zdarzenia historyczne dotyczące np. takich formacji jak Urząd

Bezpieczeństwa z lat czterdziestych oraz pięćdziesiątych ubiegłego wieku. W

rezultacie ewentualny udział w postępowaniu sądowym aktualnie istniejących

organów, nie zapewnia Skarbowi Państwa rzeczywistej możliwość obrony jego

praw (przez materialno-prawnego reprezentanta ww. osoby prawnej). Zapewnieniu

powyższego nie sprzyja w szczególności to, że w analizowanego rodzaju sprawach

- które pomimo, że są formalnie sprawami prawnokarnymi, rozpoznawanymi w

ramach postępowania karnego, mają w istocie charakter spraw cywilnych - SP nie

reprezentuje co do zasady PG. Najbardziej właściwe wydają się zatem zmiany

legislacyjne sprowadzające się niejako do „powrotu” w rozpatrywanym zakresie do

reprezentacji Skarbu Państwa jedynie na szczeblu prokuratury. Przedmiotowe

zagadnienie wymaga korygującej interwencji ustawodawczej w celu zapewnienia

spójnych i skutecznych rozwiązań, mających na celu optymalne zabezpieczenie

interesów SP, co koresponduje z koniecznością realizacji słusznych roszczeń

działaczy na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Powyższe w

szczególności powinno zostać zrealizowane poprzez nowelizację art. 8 ust. 3

ustawy lutowej. Mając na uwadze powyższe proponowana zmiana ma na celu

doprecyzowanie i uporządkowanie istotnych rozbieżności, w tym, co do stosowania

na mocy odesłania w ustawie z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne

orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz

niepodległego bytu Państwa Polskiego regulacji § 2a i 2b w art. 554 Kpk - zgodnie z

ratio legis i intencjami ustawodawcy. Potrzeba proponowanej nowelizacji wynika z

zasadności zapewniania jednolitości praktyki orzeczniczej” (zob. str. 81-82

I KZP 4/25

23

uzasadnienia rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy - Kodeks postępowania

cywilnego, ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych, ustawy - Kodeks

postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw, druk sejmowy nr 3216 Sejmu

IX kadencji, www.sejm.gov.pl/sejm9.nsf/druk.xsp?nr=3216).

W świetle powyższych uwag jest oczywiste, że ustawodawca w stanie

prawnym obowiązującym przed dniem 28 września 2023 r. przyjmował, że Skarb

Państwa jest stroną postępowania prowadzonego w oparciu o art. 8 ustawy lutowej

w związku z odpowiednim stosowaniem art. 554 § 2a i 2b k.p.k., z uwagi na

odesłanie w ówczesnym art. 8 ust. 3 ustawy lutowej. Jednakże - w ocenie

ustawodawcy -względy celowościowe przemawiały za odstąpieniem od tego

rozwiązania. Zmiana ta miała również na celu wyeliminowanie wątpliwości co do

stosowania przepisów art. 554 § 2 i 2b k.p.k. na gruncie ustawy lutowej, które

ujawniły się w orzecznictwie sądowym. Ponadto chodziło o „powrót” do

„reprezentacji” Skarbu Państwa jedynie na szczeblu prokuratury. Intencja działania

ustawodawcy była jasna. Chodziło o wyeliminowanie spośród uczestników

postępowania toczącego się na podstawie art. 8 ustawy lutowej, Skarbu Państwa

reprezentowanego przez odpowiednie statio fisci. Tym samym Skarb Państwa

przestał być stroną we wskazanych postępowaniach.

Powyższy pogląd prezentowany jest zgodnie w judykaturze oraz stanowisku

doktryny (zob. postanowienia Sądu Najwyższego: z 18 stycznia 2024 r., I KA 15/23;

z 15 lutego 2024 r., III KZ 2/24; z 12 stycznia 2024 r., IV KO 114/23; z 22

października 2024 r., V KS 21/24, czy też wyrok SN z 17 lipca 2024 r., V KS 8/24;

zob. też D. Świecki [w:] Kodeks postępowania karnego. Tom II. Komentarz

aktualizowany, red. D. Świecki, LEX/el. 2025, komentarz do art. 554, teza 17).

Wprawdzie po myśli art. 8 ust. 1 ustawy lutowej to od Skarbu Państwa

przysługuje odszkodowanie za poniesioną szkodę i zadośćuczynienie za doznaną

krzywdę, jednak – w świetle powyższych argumentów – nie sposób racjonalnie

przyjmować, że Skarb Państwa obecnie jest stroną analizowanego postępowania,

skoro ustawodawca wyraźnie wskazał, że Skarb Państwa utracił status strony.

Stanowisko to wspierają przy tym względy systemowe. Otóż, po myśli art. 8 ust. 2d

ustawy lutowej odpis żądania odszkodowania lub zadośćuczynienia, sąd doręcza

prokuratorowi z urzędu. Z regulacji tej nie wynika zaś, że owe żądanie doręcza się

I KZP 4/25

24

Skarbowi Państwa, co potwierdza, iż na gruncie art. 8 ustawy lutowej nie jest on

uznawany za stronę przedmiotowego postępowania (oczywiście wnioskodawcy

żądania doręczać nie trzeba). Jeżeli Skarb Państwa byłby stroną omawianego

postępowania, to nie byłoby uzasadnione doręczanie wskazanego żądania jedynie

prokuratorowi. Nie sposób bowiem zakładać, że gdyby stroną postępowania był

Skarb Państwa, ustawodawca nie nakazałby i temu podmiotowi doręczać odpisu

żądania. Odmienne przyjęcie, a to że pomimo regulacji art. 8 ust. 2d ustawy lutowej

Skarb Państwa jest jednak stroną analizowanego postępowania, prowadziłoby do

nierówności procesowej stron, a Skarb Państwa musiałby ustalać treść żądania w

inny sposób. Takiej konstatcji nie sposób więc aprobować. Co więcej,

wprowadzając zmiany do art. 8 ust. 3 ustawy lutowej ustawodawca nie dokonał

zmian w art. 8 ust. 2d tejże ustawy. Pomijając już w tym miejscu założenia

projektodawców, jeżeli zmiana dokonana w art. 8 ust. 3 ustawy lutowej miałaby

skutkować jedynie wyeliminowaniem stosowania na gruncie omawianej ustawy

przepisów art. 554 § 2a i 2b k.p.k., ale pozostawieniem założenia, że Skarb

Państwa jest stroną omawianego postępowania, to należałoby dokonać

adekwatnych korekt art. 8 ust. 2d ustawy lutowej, czego nie uczyniono.

Zgodzić się należy z Pierwszym Prezesem Sądu Najwyższego, gdy w

uzasadnieniu wniosku wskazuje, iż rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego wymaga

też poświęcenia uwagi unormowaniu z art. 10 ust. 2 ustawy lutowej. Rzeczywiście

w warstwie systemowej odwołać się trzeba i do treści art. 10 ust. 2 ustawy lutowej,

w którym wyraźnie przewidziano reprezentowanie Skarbu Państwa przez określone

w nim podmioty. Rzecz dotyczy jednak wyłącznie takich spraw, o jakich mowa w art.

10 ust. 1 tej ustawy. Skoro zatem na gruncie samej ustawy lutowej, w jej art. 10 ust.

2, we wskazanych w nim kategoriach roszczeń (co do zwrotu mienia, którego

przepadek lub konfiskatę orzeczono na rzecz Skarbu Państwa, a także co do

przedmiotów zatrzymanych w toku postępowania - z wyjątkiem przedmiotów,

których posiadanie jest zakazane lub wymaga zezwolenia, a w razie niemożności

zwrotu – wypłaty ich równowartości), ustawodawca wprowadził Skarb Państwa i

określił jego reprezentanta, to znaczy to, że w sprawach prowadzonych w oparciu o

art. 8 ustawy lutowej takiej strony, tj. Skarbu Państwa nie przewidział. Powyższe

I KZP 4/25

25

wspiera więc kierunek wykładni wynikający z powołanego wcześniej przepisu art. 8

ust. 2d ustawy lutowej.

W orzecznictwie zwrócono przy tym uwagę, że w art. 10 ustawy lutowej

unormowano kwestię reprezentacji Skarbu Państwa w postępowaniu o zwrot

mienia, którego przepadek lub konfiskatę orzeczono oraz przedmiotów

zatrzymanych w toku postępowania (ich równowartości). Przedmiot tego procesu

jest zatem całkowicie odmienny od postępowań dotyczących odszkodowania i

zadośćuczynienia, których dotyczą przepisy art. 8 ustawy lutowej. Co więcej,

sprawy o roszczenia z art. 10 ustawy lutowej są rozpoznawane w postępowaniu

cywilnym, nie zaś karnym, jak w przypadku spraw o roszczenia oparte na art. 8

ustawy lutowej (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 17 maja 2022 r., I KA 2/22 i

przywołane tam orzecznictwo). W tych więc wypadkach, w których konkretne

podmioty jawią się dysponentami mienia objętego przepadkiem lub konfiskatą,

reprezentacja Skarbu Państwa w postępowaniu została przewidziana

jednoznacznie, co jawi się jako bardziej uzasadnione ze względu na fakt, że skutki

materialne ewentualnego uwzględnienia roszczeń dochodzonych przez

wnioskodawcę, nie mają takiego charakteru, jak na gruncie spraw prowadzonych w

oparciu o art. 8 ustawy lutowej i obciążają bezpośrednio konkretny podmiot

dysponujący mieniem objętym przepadkiem lub skonfiskowanym. Również ten

argument wspiera przyjęty tu kierunek wykładni.

Wprawdzie wskutek noweli art. 8 ust. 3 ustawy lutowej Skarb Państwa został

pozbawiony statusu strony, to jednak w oparciu o przepisy ustawy lutowej można

stwierdzić, że tymi stronami są wnioskodawca i prokurator. Po pierwsze, jest

oczywiste, iż stroną jest wnioskodawca występujący ze stosownym żądaniem, w

trybie art. 8 ustawy lutowej. Owo żądanie stanowi przecież impuls procesowy, który

uruchamia analizowane postępowanie. Po wtóre, stroną analizowanego

postępowania jest prokurator, a wynika to z przywołanego wcześniej przepisu art. 8

ust. 2d ustawy lutowej, zgodnie z którym doręcza się mu z urzędu odpis żądania.

Gdyby prokurator nie był stroną tegoż postępowania nie byłoby racjonalne

doręczanie akurat jemu odpisu żądania (nie chodzi tu li tylko o zawiadomienie o

terminie rozpoznania sprawy). Raz jeszcze podkreślić trzeba, że żądania takiego

nie doręcza się Skarbowi Państwa.

I KZP 4/25

26

Nadto, w kontekście systemowym nie sposób pominąć i tego, że na gruncie

przepisów rozdziału 58 k.p.k. o terminie rozprawy zawiadamia się wnioskodawcę,

prokuratora oraz organ reprezentujący Skarb Państwa, przesyłając odpis wniosku

(art. 554 § 3 k.p.k.), a więc właśnie stronom tegoż postępowania, o których stanowi

art. 554 § 2a k.p.k. Nie ma powodów, aby na tę kwestię patrzyć odmiennie na

gruncie ustawy lutowej - doręcza się prokuratorowi odpis żądania wnioskodawcy,

gdyż jest stroną (przepis art. 8 ust. 2d ustawy lutowej nie wymienia wnioskodawcy,

jako że zbędne jest doręczanie mu odpisu jego wniosku). Zresztą ewentualne

wątpliwości co do tego czy prokurator jest stroną rozwiewa jak się wydaje przepis

art. 5 ustawy z dnia 28 stycznia 2016 r. Prawo o prokuraturze (t.j. Dz.U. z 2024 r.,

poz. 390 ze zm.), który stanowi, że prokurator może uczestniczyć na prawach

strony lub uczestnika postępowania w każdym postępowaniu prowadzonym przez

organy władzy i administracji publicznej, sądy i trybunały, chyba że ustawy

stanowią inaczej. Ustawa lutowa nie stanowi w tym zakresie inaczej. Zresztą

pogląd, że stronami omawianego postępowania są obecnie: wnioskodawca i

prokurator prezentowany jest jednolicie w orzecznictwie Sądu Najwyższego na

gruncie aktualnego stanu prawnego (zob. postanowienia Sądu Najwyższego: z 22

maja 2024 r., IV KZ 6/24; z 22 października 2024 r., V KS 21/24).

Zaprezentowane rozważania prowadzą do konkluzji, że katalog stron

postępowania, prowadzonego na gruncie art. 8 ustawy lutowej, można i należy

ustalić wyłącznie w oparciu o przepisy tejże ustawy. Wprawdzie to od Skarbu

Państwa wnioskodawca dochodzi roszczeń wyliczonych w tym przepisie, to jednak

w ustawie lutowej nie przewidziano udziału Skarbu Państwa jako strony przeciwnej

wnioskodawcy. Jest to wyraz przyjętej koncepcji rezygnacji ustawodawcy ze

Skarbu Państwa jako strony omawianego postępowania, co jasno potwierdzają,

przedstawione już wyżej, intencje prawodawcy.

Oczywiście można rozważać czy konstrukcja postępowania, w którym

adresat roszczenia odszkodowawczego nie dysponuje statusem strony procesowej,

a taką rolę pełni w nim prokurator, jest w pełni optymalna, to jednak decyzja

ustawodawcy jest jednoznaczna. Zauważyć też z drugiej strony jednak trzeba, że

przewidziane ustawą lutową dochodzenie zadośćuczynienia i odszkodowania za

represje będące rezultatem prowadzenia działalności niepodległościowej, zostało

I KZP 4/25

27

przewidziane jako proces oparty na autonomicznych regulacjach ustawy lutowej, z

pomocniczym jedynie zastosowaniem uregulowań karnoprocesowych. Skoro

pomimo tego, że adresatem roszczeń o zadośćuczynienie i odszkodowanie jest

Skarb Państwa, przyjęto regulację prawną, która nie przewiduje udziału Skarbu

Państwa w omawianym postępowaniu, to sytuacja ta nie może być postrzegana

inaczej, jak tylko przejaw takiej właśnie woli państwa. Tak więc, jedynymi stronami

tego postępowania jest wnioskodawca i prokurator. Ustawodawca w swoisty i

autonomiczny sposób ukształtował bowiem model dochodzenia roszczeń na

gruncie art. 8 ustawy lutowej i katalog stron w tym postępowaniu, co w jakimś

stopniu uzasadnia specyfika spraw stanowiących przedmiot tego postępowania, w

szczególności z uwagi na źródło i charakter dochodzonych roszczeń. Podkreślić

trzeba i to, że w tych orzeczeniach, w których przy badaniu czy Skarb Państwa jest

stroną, akcentowano kwestie związane z modelem postępowania prowadzonego w

oparciu o art. 8 ustawy lutowej i jego odrębnym charakterem oraz autonomicznymi

rozwiązaniami, dochodzono w efekcie do wniosku, że podmiot ten nie jest stroną

tegoż postępowania (zob. np. wyrok SA we Wrocławiu z 24 marca 2021 r., II AKa

271/20, czy postanowienie SA w Szczecinie z 21 grudnia 2022 r., II AKa 145/22).

W pytaniu prawnym zaprezentowano próbę przedstawienia jurydycznego

założenia, że charakter prawny postępowania prowadzonego na gruncie art. 8

ustawy lutowej nie wyklucza udziału w nim Skarbu Państwa, a ten ostatni jest

stroną w znaczeniu materialnym (str. 18). Rzecz jednak w tym, że pytanie prawne

nie dotyczy kwestii, jaki podmiot jest stroną postępowania w rozumieniu

materialnym, lecz tego, czy Skarb Państwa jest stroną w postępowaniu

prowadzonym w oparciu o art. 8 ustawy lutowej, ale w tym zakresie stanowisko

ustawodawcy jest jednoznaczne. W pytaniu pomija się zaś analizę motywów

ustawodawczych zmiany wprowadzonej w dniu 28 września 2023 r. Tym samym

nie zachodzi potrzeba sięgania na gruncie omawianego postępowania do regulacji

art. 558 k.p.k. w zw. z art. 8 ust. 3 ustawy lutowej i doszukiwania się reprezentanta

Skarbu Państwa w regulacji art. 67 § 2 k.p.c., gdyż to wymagałoby przesądzenia,

że w ogóle stroną postępowania jest Skarb Państwa. Kwestia stron postępowania

została uregulowana na gruncie ustawy lutowej. Zresztą tezy, że Skarb Państwa

jest obecnie stroną postępowania prowadzonego na podstawie art. 8 ustawy

I KZP 4/25

28

lutowej, nie wspiera także regulacja art. 554 § 3 k.p.k. Wprawdzie w związku z

nowelizacją art. 8 ust. 3 ustawy lutowej nie zrezygnowano z jego odpowiedniego

zastosowania na gruncie art. 8 ustawy lutowej, to jednak kwestia ta nie przemawia

jeszcze za tym, że za stronę tego postępowania powinien zostać uznany Skarb

Państwa. Zagadnienie to zostało już dostrzeżone w orzecznictwie Sądu

Najwyższego. Trafnie przyjmowano w nim, że wprawdzie w omawianej kategorii

spraw w dalszym ciągu odpowiednie zastosowanie znajdzie przepis art. 554 § 3

k.p.k., jednakże ma on wyłącznie charakter techniczny, wskazujący na adresatów

zawiadomienia o terminie rozprawy i nie może samoistnie określać kręgu stron

postępowania, w oderwaniu od mającego w tym zakresie znaczenie zasadnicze art.

554 § 2a k.p.k., którego stosowanie przepis art. 8 ust. 3 ustawy lutowej po

nowelizacji eliminuje, czyniąc to w sposób kategoryczny (zob. postanowienie Sądu

Najwyższego z 15 lutego 2024 r., III KZ 2/24, czy wyrok Sądu Najwyższego z 17

lipca 2024 r., V KS 8/24).

Mając na uwadze te uwarunkowania raz jeszcze stwierdzić trzeba, że

ustawa lutowa, na gruncie swego art. 8, w sposób autonomiczny reguluje katalog

stron tegoż postępowania. W postępowaniu o odszkodowanie i zadośćuczynienie

mają odpowiednie zastosowanie stosowne przepisy rozdziału 58 Kodeksu

postępowania karnego, ale nie można odwoływać się do tej regulacji, gdy swoje

rozwiązania przewiduje sama ustawa lutowa. Przepis art. 8 ust. 3 ustawy lutowej

nakazuje przepisy rozdziału 58 k.p.k. stosować odpowiednio, a nie wprost.

Przypomnieć więc wypada, że odesłanie do „odpowiedniego” stosowania

określonej grupy regulacji nie ma jednolitego charakteru i oznacza trzy różne

sytuacje, tj. stosowanie przepisów odniesienia do danego zakresu odniesienia bez

żadnych zmian w ich treści (tzw. stosowanie wprost), stosowanie owych przepisów

z modyfikacjami i niestosowanie określonych przepisów odniesienia do danego

zakresu odniesienia w ogóle (szerzej na ten temat zob. uchwała składu 7 sędziów

Sądu Najwyższego z 14 września 2017 r., I KZP 9/17 i powoływane tam poglądy

doktryny i orzecznictwa). To przepis art. 8 ust. 2d ustawy lutowej rozstrzyga przy

tym, jakiemu podmiotowi doręcza się odpis żądania wnioskodawcy.

Zgodzić się jednak należy z argumentacją przedstawionego wniosku, iż - co

do zasady - nie powinno być dopuszczalne orzekanie o prawach i obowiązkach,

I KZP 4/25

29

także podmiotów publicznych, bez uprzedniego przyznania im statusu strony lub

uczestnika postępowania (zob. P. Rylski, Uczestnik postępowania nieprocesowego

– zagadnienia konstrukcyjne, Warszawa 2017, s. 252-253), zaś w szczególności

dotyczy to takich postępowań, w których w sentencji orzeczenia ma być zawarte

orzeczenie zasądzające świadczenie (w tym kierunku m.in. uchwała SN z dnia 28

marca 2014 r., III CZP 6/14, OSNC 2015, z. 1, poz. 5, dotycząca obowiązku

wezwania do udziału w charakterze uczestnika gminy, na którą ma być nałożony

obowiązek pokrycia ze środków publicznych wynagrodzenia kuratora). Dostrzec

również należy, że w orzecznictwie akcentowano już, iż zgodnie z art. 164 ust. 1

ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (t.j. Dz.U. z 2025 r., poz.

1483), wydatki nieprzewidziane, których obowiązkowe płatności wynikają z tytułów

wykonawczych, wyroków sądowych lub ugód, mogą być dokonywane bez względu

na poziom środków finansowych zaplanowanych na ten cel. Odpowiednia zmiana

planu wydatków powinna nastąpić w trybie przeniesień wydatków z innych

podziałek klasyfikacji wydatków lub z rezerw celowych. W myśl ustępu drugiego

tego artykułu, do przeniesień, o których mowa w ust. 1, nie stosuje się ograniczeń

wynikających z art. 171 ust. 1-5. Podkreślono również, że w komentarzach do tego

artykułu zauważa się, że najczęściej jednostki organizacyjne występujące jako

statio fisci Skarbu Państwa nie są przygotowane organizacyjnie i finansowo do

zapłaty zasądzonych kwot, jako że nie są one przewidziane w ich planach

finansowych. Z uwagi na powyższe organy te zwracają się wtedy do Ministra

Finansów z wnioskiem o dokonanie przeniesienia wydatków w ramach danej części

budżetowej albo do Rady Ministrów o przyznanie dotacji z rezerwy celowej (zob.

wyrok SN z 17 maja 2022 r., I KA 2/22). Rzeczywiście, patrząc z tej perspektywy

brak reprezentanta Skarbu Państwa, w analizowanym postępowaniu, rzeczywiście

może stwarzać daleko idące ryzyko, tudzież nieakceptowalne konsekwencje.

Obecne brzmienie art. 8 ust. 3 ustawy lutowej, zakładające wyłączenie

stosowania w postępowaniu o odszkodowanie i zadośćuczynienie przepisów art.

554 § 2a i 2b k.p.k. rodzi ten skutek, że de lege lata nie funkcjonuje odesłanie do

wyliczenia stron, a zarazem prezes sądu przestał być, w tym postępowaniu,

reprezentantem interesów Skarbu Państwa. W tym miejscu pojawia się zatem

istotne z pragmatycznego punktu widzenia zagadnienie, jaki podmiot aktualnie

I KZP 4/25

30

reprezentuje interesy Skarbu Państwa. Jak wynika z wcześniejszych wywodów, w

analizowanym postępowaniu aktualnie Skarb Państwa nie jest stroną, a więc w

konsekwencji nie ma w tym postępowaniu swojego reprezentanta w ścisłym

rozumieniu. Jednak - jak się przyjmuje - to właśnie prokurator obecnie „reprezentuje”

interesy Skarbu Państwa w omawianym postępowaniu (zob. postanowienie Sądu

Najwyższego z 22 maja 2024 r., IV KZ 6/24). Prokurator w postępowaniu na

gruncie ustawy lutowej nie realizuje przecież osobistego interesu. Zgodnie zaś z art.

2 ustawy z dnia 28 stycznia 2016 r. Prawo o prokuraturze (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz.

390 ze zm.) prokuratura nie tylko wykonuje zadania w zakresie ścigania

przestępstw, ale także ma stać na straży praworządności. Z kolei w postępowaniu

karnym (ustawa lutowa w tym zakresie odsyła do regulacji k.p.k.) prokurator, poza

tym, że jest stroną procesu, występuje również jako rzecznik interesu społecznego

(praworządności). Z przywołanych motywów zmian art. 8 ust. 3 ustawy lutowej

wynika, że ustawodawca zamierzał powrócić do „reprezentacji” Skarbu Państwa

jedynie na szczeblu prokuratury.

Rzecz jednak w tym, że obowiązujące przepisy ustawy lutowej nie

przewidują wprost dla prokuratora roli reprezentanta Skarbu Państwa. Nie sposób

zatem zakładać, że prokurator jest władny przykładowo zawierać ugodę czy uznać

roszczenie w imieniu Skarbu Państwa. To nie jednostki prokuratury obciążać będzie

ponadto wypłata zasądzonych kwot. Jednak prokurator, jako strona omawianego

postępowania, wypowiadać się będzie co do zasadności roszczenia i jego

wysokości, nie będąc przy tym dysponentem środków finansowych, jako że nie jest

to podmiot odpowiedzialny za szkodę wyrządzoną względem wnioskodawcy

wskutek zapadłego orzeczenia sądu. Nie będzie tu prokurator jednak działał jako

organ reprezentujący Skarb Państwa, lecz podmiot stojący na straży

praworządności (interesu społecznego). Prokurator nie zajmuje się zatem ochroną

interesów Skarbu Państwa w ścisłym rozumieniu.

Stwierdzić trzeba, że ustawodawca nie sprecyzował, jaka jednostka

organizacyjna Skarbu Państwa (statio fisci) będzie zobowiązana do faktycznej

wypłaty zasądzonego przez sąd roszczenia. Skoro tak, to jak się wydaje przyjąć

należy, że w sytuacji braku takiej jednostki, Skarb Państwa jest reprezentowany

przez ministra właściwego do spraw finansów publicznych (tak też B. Szyprowski,

I KZP 4/25

31

Prokurator w postępowaniach z ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za

nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na

rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, Prok. i Pr. 2024, nr 4, s. 156-157).

Zgodnie bowiem z art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 4 września 1997 r. o działach

administracji rządowej (t.j. Dz.U. z 2025 r., poz. 1275 ze zm.) za ochronę interesów

Skarbu Państwa odpowiada minister właściwy do spraw finansów publicznych.

Zwrócić należy również uwagę, że na gruncie art. 10 ust. 2 ustawy lutowej, w

przypadku braku jednostki, o której tam mowa, ostatecznie to właśnie minister

właściwy do spraw finansów publicznych reprezentuje Skarb Państwa. Przyjęte tu

zapatrywanie powodowałoby zatem spójność w zakresie zagadnienia reprezentacji

Skarbu Państwa na gruncie postępowań prowadzonych w oparciu o ustawę lutową.

W tym miejscu uzupełniająco jedynie odnotować wypada, że w poprzednim

stanie prawnym (przed zmianami wprowadzonymi przez ustawę z dnia 7 lipca 2023

r. z dnia 7 lipca 2023 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego, ustawy

- Prawo o ustroju sądów powszechnych, ustawy - Kodeks postępowania karnego

oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2023 r., poz. 1860), jak wynika z praktyki

orzeczniczej, w sprawach o zadośćuczynienie i odszkodowanie na gruncie ustawy

lutowej, Skarb Państwa był reprezentowany przez Ministra Finansów, Funduszy i

Polityki Regionalnej - zastępowanego przez Prokuratorię Generalną

Rzeczypospolitej Polskiej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 stycznia 2023 r.,

V KK 471/22).

Jeśli zatem w analizowanym postępowaniu, w przedmiocie odszkodowania i

zadośćuczynienia, na tle ustawy lutowej, przy takim rozstrzygnięciu ustawodawcy,

w aktualnym stanie prawnym, w którym Skarb Państwa nie jest jego stroną, a więc

w konsekwencji nie ma swojego reprezentanta sensu stricto, to - w konsekwencji -

racjonalne wydaje się przyjęcie, że dla wszystkich tego typu roszczeń podmiotem

statio fisci powinien być właśnie Minister Finansów (obecnie Minister Finansów i

Gospodarki), nie zaś prezesi poszczególnych sądów. To Minister Finansów, będący

przecież dysponentem środków finansowych, powinien dokonywać zatem wypłat na

rzecz tych osób, na rzecz których zasadzono odpowiednie kwoty z tytułu

odszkodowania i zadośćuczynienia.

I KZP 4/25

32

W niniejszym stanowisku po rozwagę trzeba było poddać jeszcze jedną

kwestię. Mianowicie, czy wobec niejasności zapisów adekwatnych regulacji

mających zastosowanie w postępowaniu w przedmiocie odszkodowania i

zadośćuczynienia, dochodzonych w oparciu o ustawę lutową, rysujące się

kontrowersje winny zostać rozwiązane w drodze rozstrzygnięcia zagadnienia

prawnego? Najbardziej zasadnym i racjonalnym wyborem jest domaganie się de

lege ferenda jasno brzmiących adekwatnych regulacji prawnych, lecz właściwą

drogą ku temu jest - jak się wydaje - stosowna inicjatywa ustawodawcza.

Reasumując, całokształt zaprezentowanych powyżej rozważań nie

pozostawia wątpliwości co do tego, że wniosek Pierwszego Prezesa Sądu

Najwyższego, inicjujący niniejsze postępowanie, nie daje jurydycznych podstaw do

podjęcia merytorycznego rozstrzygnięcia w formie uchwały, o jakiej mowa w art. 86

ustawy o SN. Pomimo wydania niniejszego postanowienia Sąd Najwyższy uznał

jednak za konieczne poczynienie, na gruncie poruszonej we wniosku doniosłej

problematyki, kilku spostrzeżeń i uwag, w szczególności w celu wyjaśnienia

pewnych wątpliwości natury pragmatycznej, rysujących się na tle rzeczowej

argumentacji zaprezentowanej w uzasadnieniu przedstawionego pytania.

Rzecz jasna te ostatnie spostrzeżenia nie zmieniają jednak finalnej,

oczywistej konstatacji, że: w stanie prawnym ukształtowanym przez ustawę z dnia 7

lipca 2023 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego, ustawy - Prawo o

ustroju sądów powszechnych, ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz

niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2023 r., poz. 1860) w postępowaniu w

przedmiocie odszkodowania lub zadośćuczynienia, o którym mowa w art. 8 ustawy

z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób

represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego

(t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 442), Skarb Państwa nie jest jego stroną.

Takie zaś stanowisko powoduje, że brak jest podstaw do odniesienia się do,

alternatywnie sformułowanego we wniosku, drugiego pytania prawnego.

Zbigniew Kapiński Antoni Bojańczyk

Anna Dziergawka

Paweł Kołodziejski

Adam Roch Stanisław Stankiewicz

Ryszard Witkowski

I KZP 4/25

33

[J.J.]

[r.g.]