Sąd Najwyższy zostawił bez rozpoznania wniosek o test niezawisłości sędzi

Pełnomocnicy oskarżycielki prywatnej E.P. pismem z dnia 6 października

2023 r. wnieśli o stwierdzenie występowania przesłanek, o których mowa w art. 29 §

5 ustawy o Sądzie Najwyższym wobec X.Y. wyznaczonej do składu rozpoznającego

sprawę o sygn. akt II NSNk 23/23, to jest o stwierdzenie, że z uwzględnieniem

okoliczności towarzyszących jej powołaniu i z uwzględnieniem jej postępowania po

powołaniu, X.Y. nie spełnia wymogów niezawisłości i bezstronności, co w

okolicznościach sprawy oskarżycielki, z uwzględnieniem okoliczności dotyczących

I NB 15/23

2

oskarżycielki oraz charakteru sprawy, może doprowadzić do naruszenia standardu

niezawisłości i bezstronności, mającego wpływ na wynik sprawy oskarżycielki.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 29 § 5 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym

(tekst jedn. Dz.U. 2024, poz. 622, dalej: „u.SN”) dopuszczalne jest badanie

spełnienia przez sędziego Sądu Najwyższego lub sędziego delegowanego

do pełnienia czynności sędziowskich w Sądzie Najwyższym wymogów niezawisłości

i bezstronności z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego powołaniu

i jego postępowania po powołaniu, na wniosek uprawnionego, o którym mowa w § 7,

jeżeli w okolicznościach danej sprawy może to doprowadzić do naruszenia standardu

niezawisłości lub bezstronności, mającego wpływ na wynik sprawy z uwzględnieniem

okoliczności dotyczących uprawnionego oraz charakteru sprawy

(tzw. test niezawisłości i bezstronności sędziego).

Wyrokiem z 22 września 2026 r., K 21/26, Trybunał Konstytucyjny orzekł,

że art. 29 § 5-25 u.SN są niezgodne z art. 60 w związku z art. 31 ust. 3, w związku

z art. 2 oraz w związku z art. 178 ust. 1, art. 179 i art. 180 ust. 1 i 2 Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej.

Analogiczne rozstrzygnięcie zapadło w wyroku Trybunału Konstytucyjnego

z 25 lutego 2026 r., SK 68/25, dotyczącym regulacji zawartej w ustawie z dnia

25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych. Trybunał stwierdził

wówczas niezgodność art. 5a wskazanej ustawy z art. 60 w zw. z art. 31 ust. 3,

w zw. z art. 2 oraz w zw. z art. 178 ust. 1, art. 179 i art. 180 ust. 1 i 2 Konstytucji RP.

W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał podkreślił, że jego skutkiem

jest wyeliminowanie regulacji, „która wbrew swoim deklarowanym celom

wzmocnienia niezawisłości i bezstronności, w praktyce przekreślała te wartości,

umożliwiając podważanie statusu sędziowskiego z racji okoliczności towarzyszących

jego powołaniu”.

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 22 września 2026 r., K 21/26,

nie został dotychczas opublikowany w Dzienniku Ustaw. Tymczasem zgodnie

z art. 190 ust. 2 zdanie pierwsze Konstytucji RP orzeczenia

Trybunału Konstytucyjnego w sprawach wymienionych w art. 188 RP Konstytucji

podlegają niezwłocznemu ogłoszeniu w organie urzędowym, w którym akt

I NB 15/23

3

normatywny był ogłoszony. Stosownie zaś do art. 188 pkt 1 Konstytucji RP

do kompetencji Trybunału Konstytucyjnego należy orzekanie w sprawach zgodności

ustaw i umów międzynarodowych z Konstytucją. Nie ulega zatem wątpliwości,

że ogłoszenie wskazanego wyroku w Dzienniku Ustaw stanowi obowiązek

konstytucyjny.

Zgodnie z art. 190 ust. 3 Konstytucji RP orzeczenie

Trybunału Konstytucyjnego wchodzi w życie z dniem ogłoszenia, przy czym Trybunał

może określić inny termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego.

Jak wskazuje się w doktrynie odroczenie terminu ma służyć prawodawcy,

aby przygotować nowe rozwiązania prawne i przeprowadzić je przez stosowne

procedury, a także służy zapobieganiu powstawaniu luk w systemie prawa

(zob. M. Chmaj, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, Warszawa 2026,

s. 697-698).

Jednocześnie należy mieć na uwadze, zgodnie z art. 190 ust. 1 Konstytucji RP

orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą

i są ostateczne. W tym kontekście należy podkreślić, że ostateczność i moc

powszechnie obowiązująca orzeczeń Trybunału przysługuje „im od momentu

ich wydania, czyli – w wypadku wyroku – od chwili ogłoszenia na sali rozpraw.

Wówczas, w razie orzeczenia o niezgodności z Konstytucją, następuje obalenie

domniemania konstytucyjności zakwestionowanej regulacji prawnej, co ma wpływ

na praktykę jej dalszego stosowania” (wyrok Trybunału Konstytucyjnego

z 11 sierpnia 2016 r., K 39/16). Żaden zaś organ państwa nie jest uprawniony

do podważania prawidłowości i skuteczności rozstrzygnięcia

Trybunału Konstytucyjnego.

Powyższe znalazło potwierdzenie w uchwale Zgromadzenia Ogólnego

Sędziów Sądu Najwyższego z 26 kwietnia 2016 r., zgodnie z którą „nieopublikowany

wyrok Trybunału Konstytucyjnego stwierdzający niezgodność z Konstytucją

określonego przepisu uchyla domniemanie jego zgodności z Konstytucją z chwilą

ogłoszenia wyroku przez Trybunał Konstytucyjny w toku postępowania”.

W konsekwencji przepis uznany za niekonstytucyjny, nawet jeśli orzeczenie

Trybunału Konstytucyjnego nie zostało ogłoszone w organie urzędowym, w którym

akt normatywny był ogłoszony, traci domniemanie zgodności z Konstytucją.

Sądy, które zgodnie z art. 178 ust. 1 Konstytucji RP podlegają Konstytucji

i ustawom, nie powinny zatem stosować normy, której niekonstytucyjność została

I NB 15/23

4

stwierdzona przez Trybunał, zarówno do stanów faktycznych zaistniałych

przed opublikowaniem wyroku, jak i do stanów poprzedzających jego wydanie.

W tym zakresie rozstrzygnięcie Trybunału oddziałuje zatem również ex tunc.

Rozróżnienie

między

skutkiem

derogacyjnym

wyroku

Trybunału Konstytucyjnego, a jego wpływem na stosowanie prawa znajduje oparcie

w utrwalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego. Jak wyjaśniono m.in. w wyrokach

z 10 listopada 1999 r., sygn. I CKN 204/98, oraz z 9 października 2003 r.,

sygn. I CK 150/02, skutek ex nunc odnosi się do utraty mocy obowiązującej aktu

normatywnego uznanego za niekonstytucyjny, nie zaś do możliwości jego

stosowania. Przepis ustawy niezgodny z Konstytucją nie może bowiem stanowić

podstawy kształtowania praw i obowiązków jednostki. W rezultacie przepis taki,

mimo formalnego obowiązywania, nie powinien być stosowany również do stanów

faktycznych poprzedzających ogłoszenie wyroku Trybunału Konstytucyjnego

(zob. także wyrok Sądu Najwyższego z 30 września 2004 r., sygn. IV CK 20/04).

Powyższe prowadzi do wniosku, że art. 29 § 5-25 u.SN, wobec stwierdzenia

ich niezgodności z Konstytucją RP, nie mogą stanowić podstawy rozpoznania

wniosku inicjującego niniejsze postępowanie.

Jednocześnie w obowiązującym porządku prawnym brak jest innych

przepisów procesowych, które pozwalałyby na odmienną kwalifikację prawną tego

wniosku i jego merytoryczne rozpoznanie.

Skoro zatem art. 29 § 5-25 u.SN, wobec stwierdzenia ich niekonstytucyjności,

nie mogą znaleźć zastosowania w niniejszej sprawie, a jednocześnie brak jest innych

przepisów procesowych umożliwiających rozpoznanie wniosku o test niezawisłości

i bezstronności sędziego, należy uznać, że jego merytoryczne rozpoznanie

jest niedopuszczalne. Powyższy wniosek stanowi szczególną instytucję procesową,

którego dopuszczalność została przewidziana wyłącznie w regulacji uznanej

za niezgodną z Konstytucją.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 430 § 1

w zw. z art. 429 § 1 k.p.k., pozostawił wniosek bez rozpoznania.

[P.Sz.]

[a.ł]

I NB 15/23

5