Po drugim wypowiedzeniu w aptece rodzinnej SN nie przyjął skargi pracownicy

Wyrokiem z dnia 30 listopada 2023 r., IV P 123/22, Sąd Rejonowy

w Tarnowie w przedmiocie żądania przywrócenia do pracy oddalił powództwo

(punkt I); zasądził od pozwanych E.B., M.B. prowadzących działalność

gospodarczą pod nazwą A. w D. solidarnie na rzecz powódki M.Ś kwotę 10.470 zł

brutto tytułem odszkodowania wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie

I PSK 135/24

2

liczonymi od dnia 30 listopada 2023 r. do dnia zapłaty (punkt II.); zasądził od

pozwanych na rzecz powódki kwotę 180 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa

procesowego wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia

uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty (punkt III.); nakazał pobrać od

pozwanych solidarnie na rzecz Skarbu Państwa - Sądu Rejonowego w Tarnowie

kwotę 750 zł tytułem zwrotu nie uiszczonej opłaty od pozwu (punkt IV).

Wyrokiem z dnia 4 lipca 2024 r., IV Pa 15/24 Sąd Okręgowy w Tarnowie

zmienił zaskarżony wyrok w punkcie II w ten sposób, że kwotę 10.470 zł brutto

zastąpił kwotą 9.030 zł brutto (punkt 1.); w pozostałej części apelację pozwanych

oddalił (punkt 2.); oddalił apelację powódki (punkt 3.); koszty postępowania za

drugą instancję pomiędzy stronami wzajemnie zniósł (punkt 4.).

W skardze kasacyjnej powódka zarzuciła naruszenie art. 45 § 2 k.p. przez

jego niewłaściwą wykładnię, prowadzącą do wadliwego zastosowania, do czego

doszło na skutek uznania przez Sąd możliwości sięgnięcia po określoną w

podanym przepisie możliwość zasądzenia odszkodowania, zamiast przywrócenia

do pracy, uznając takie rozwiązanie za niecelowe.

Przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżąca uzasadniła

występowaniem w sprawie istotnego zagadnienia prawnego oraz potrzebą wykładni

art. 45 § 2 k.p. budzącego rozbieżności w orzecznictwie.

W ocenie skarżącej w sprawie zachodzi potrzeba rozstrzygnięcia, czy brak

zawinienia ze strony pracownika w realizacji obowiązków zawodowych, a w

szczególności brak przyczynienia się przez niego do powstania konfliktu z

pracodawcą umożliwia (w sytuacji stwierdzenia wadliwości wypowiedzenia przez

pracodawcę umowy o pracę) sądowi stosowanie uprawnienia określonego w art. 45

§ 2 k.p. i uznawania niecelowości przywrócenia takiego pracownika do pracy, przy

odwołaniu się do istnienia konfliktu i interesu pracodawcy, co skutkuje możliwością

orzekania przez Sąd odszkodowania zamiast żądanego przez pracownika

przywrócenia do pracy, czy też taką możliwość Sądowi uniemożliwia?

Skarżąca podniosła także, że istotną dla niniejszej sprawy, jak też ważną

społecznie, jest potrzeba wykładni przepisów prawnych, których niejednolita

wykładnia powoduje rozbieżności w orzecznictwie, tj. art. 45 § 2 k.p., co do tego na

jakie kryteria należy położyć nacisk dokonując subsumcji stanu faktycznego pod

I PSK 135/24

3

normę prawną oceniając celowość przywrócenia pracownika do pracy, czy prymat

przyznać okolicznościom związanym z funkcjonowaniem zakładu pracy i

uprawnieniom pracodawcy - niezależnie od postawy pracownika, czy też kierować

się głównie interesem pracownika, o ile ten nie przyczynił się, nie dał powodu swoją

postawą, do wadliwego rozwiązania z nim umowy o pracę?

Mając na względzie powyższe, skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego

wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Tarnowie do

ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i

orzeczenie co do istoty sprawy - uwzględnienie żądania pozwu, w całości;

rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie (art. 39811 § 1 k.p.c.) oraz zasądzenie

od pozwanych na rzecz powódki solidarnie kosztów postępowania kasacyjnego

według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną strona pozwana wniosła o odmowę

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, ewentualnie o oddalenie skargi

kasacyjnej oraz o zasądzenie od powódki na rzecz strony pozwanej solidarnie

kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym według norm

prawem przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługiwała na przyjęcie do merytorycznego

rozpoznania.

Stosownie do art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną

do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne (pkt 1),

istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (pkt 2), zachodzi nieważność

postępowania (pkt 3) lub skarga jest oczywiście uzasadniona (pkt 4). Funkcje

postępowania kasacyjnego powodują, że wniosek o przyjęcie skargi do

rozpoznania i jego uzasadnienie powinny koncentrować się na wykazaniu, iż w

konkretnej sprawie zachodzą istotne okoliczności przemawiające za interwencją

Sądu Najwyższego.

I PSK 135/24

4

Zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. jest problem

nowy, który nie został do tej pory bezpośrednio rozwiązany w orzecznictwie Sądu

Najwyższego i dla rozwikłania, którego dotychczasowe orzecznictwo jest

niewystarczające. W przypadku powołania jako podstawy wniosku o przyjęcie

skargi kasacyjnej do rozpoznania istnienia w sprawie istotnego zagadnienia

prawnego, skarżący ma obowiązek nie tylko sformułować samo zagadnienie, ale

także - w uzasadnieniu wniosku - przedstawić odpowiednią jurydyczną

argumentację wskazującą na dopuszczalność i celowość rozwiązania problemu

prawnego w sposób preferowany przez skarżącego, a odmienny od sposobu

rozstrzygnięcia tego problemu przy wykorzystaniu zapatrywań wyrażonych przez

Sąd drugiej instancji. Wywód ten powinien być zbliżony do tego, jaki jest przyjęty

przy przedstawianiu zagadnienia prawnego przez sąd odwoławczy na podstawie

art. 390 k.p.c. Samo zaś zagadnienie prawne, w formie pytania sformułowanego w

taki sposób, by możliwe było rozstrzygnięcie stawianych przez skarżącego

wątpliwości, musi w swej treści zawierać odwołanie do przepisu lub przepisów

prawa, na tle których takie zagadnienie powstaje. Dopiero wówczas Sąd Najwyższy

ma podstawę do oceny, czy przedstawione zagadnienie jest rzeczywiście

zagadnieniem "prawnym" oraz czy jest to zagadnienie "istotne". Nie można przy

tym zasadnie twierdzić, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, jeżeli

Sąd Najwyższy we wcześniejszym orzecznictwie wyraził swój pogląd w

podnoszonej kwestii, a nie zachodzą okoliczności uzasadniające jego zmianę

(postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 sierpnia 2014 r., I UK 64/14).

Powołanie się natomiast w skardze kasacyjnej na potrzebę wykładni

przepisów prawnych wymaga wykazania przez autora skargi, że określony przepis

prawa, mimo że budzi poważne wątpliwości, ze wskazaniem na czym te poważne

wątpliwości polegają, nie doczekał się wykładni, bądź że jego niejednolita

wykładnia wywołuje rozbieżności w orzecznictwie sądów, które należy przytoczyć

(postanowienia Sądu Najwyższego: z 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC

2002 Nr 12, poz. 151; z 15 października 2002 r., II CZ 102/02, niepublikowane).

Rozstrzygnięcie wątpliwości interpretacyjnych nie może się sprowadzać do

odpowiedzi na zarzuty autora skargi skierowane pod adresem zaskarżonego

orzeczenia ani też do odpowiedzi na wątpliwości skarżącego, które można wyjaśnić

I PSK 135/24

5

za pomocą obowiązujących reguł wykładni bądź w drodze prostego zastosowania

przepisów (postanowienie Sądu Najwyższego z 16 stycznia 2003 r., I PK 230/02,

OSNP - wkładka 2003 Nr 13, poz. 5).

Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy należy stwierdzić, że

skarżąca nie wykazała istnienia powołanych przez siebie przesłanek przedsądu,

bowiem wskazane przez nią kwestię były już przedmiotem wykładni dokonywanej

przez Sąd Najwyższy i nie ma potrzeby zmiany przyjętego stanowiska.

Sąd Najwyższy stwierdzał, że razie ustalenia, że wypowiedzenie jest

niezgodne z przepisami o wypowiadaniu umów lub nieuzasadnione, pracownik ma

prawo wyboru roszczenia. Może żądać przywrócenia do pracy (orzeczenia o

bezskuteczności wypowiedzenia) lub odszkodowania. Kodeks pracy pozwala

kontestować ten wybór, przez opcję nieuwzględnienia wybranego żądania i

orzeczenia o odszkodowaniu zamiast o przywróceniu do pracy (art. 42 § 2 k.p.).

Wówczas mamy do czynienia z wyjątkiem, który - z faktu, że proces kończy się

innym werdyktem niż proponowany w pozwie - sprowadza się do obowiązku ścisłej

wykładni (exceptiones non sunt extendendae), z uwzględnieniem okoliczności

sprawy, czy powrót pracownika do pracy ma szanse na prawidłowe realizowanie w

przyszłości praw i obowiązków stron stosunku pracy (por. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 12 maja 2011 r., II PK 276/10, LEX nr 949027). W treści art. 45 § 2 k.p.

występują dwie przesłanki pozwalające orzec odmiennie od żądania pracownika.

Jedną z nich jest brak możliwości przywrócenia do pracy, drugą niecelowość

przywrócenia do pracy. Pierwsza z nich ma walor obiektywny i może dotykać

przyczyn leżących po stronie pracodawcy jak i pracownika. Ilustracją takich

zależności może być sytuacja, gdy przywróceniu pracownika do pracy sprzeciwi się

fakt nieistnienia zajmowanego już stanowiska w szkole i brak kwalifikacji do nauki

innych przedmiotów (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 maja 2016 r., I PK

132/15, LEX nr 2071518). Może też polegać na utracie przymiotu pozwalającego

na dalsze wykonywanie pracy, czy też wręcz braku zdolności do pracy (zob. wyroki

Sądu Najwyższego: z dnia 16 października 2009 r., I PK 85/09, OSNP 2011 nr 11-

12, poz. 146; z dnia 3 sierpnia 2011 r., I PK 30/11, LEX nr 1101326).

Natomiast niecelowość przywrócenia do pracy stanowi pojęcie nieostre,

otwarte i podlegające wykładni za pomocą klauzul generalnych. Elementy ocenne

I PSK 135/24

6

kładą nacisk na wszechstronne wyjaśnienie okoliczności sprawy. Tego rodzaju

wyrok może zapaść tylko wtedy, gdy sąd ustali, że taka przesłanka występuje w

procesie. Kryteriów oceny niemożliwości lub niecelowości uwzględnienia żądania

pracownika przywrócenia do pracy sąd pracy powinien zatem poszukiwać przede

wszystkim w ustaleniach faktycznych, tylko bowiem odwołanie się do ocen

powiązanych ściśle z podłożem faktycznym sprawy może stworzyć przeciwwagę

dla przedstawionych w pozwie przesłanek zasadności żądania powrotu na

dotychczas zajmowane stanowisko pracy.

Z technicznego punktu widzenia termin "ustali" dekodowany winien być jako

pewna forma aktywizmu sądu w strefie postępowania dowodowego. Może ona

przybrać dwie formy. Jedna z nich może być zrealizowana za pomocą przesłanki z

art. 232 zdanie 2 k.p.c. (sąd może dopuścić dowód niewskazany przez stronę),

choć w orzecznictwie Sądu Najwyższego wyrażono także pogląd, że ustalenie, iż

uwzględnienie żądania pracownika przywrócenia go do pracy na poprzednich

warunkach jest niemożliwe lub niecelowe następuje zgodnie z zasadą

kontradyktoryjności, a sąd pracy nie ma obowiązku prowadzenia w tym zakresie

postępowania dowodowego z urzędu (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

24 września 2009 r., II PK 69/09, LEX nr 529773). Druga może polegać na

poszerzonym zakresie pozyskiwania faktów z dowodów przedstawionych przez

strony, które nie ograniczą się tylko do weryfikowania przyczyny rozwiązania

stosunku pracy, lecz także przyczynią się do wyjaśnienia kryteriów niecelowości

przywrócenia pracownika do pracy. Zazwyczaj będzie to miało miejsce podczas

przeprowadzania osobowych źródeł dowodowych (zeznania świadków), których

waga - z racji zasady bezpośredniości (art. 235 k.p.c.) - pozwala, przy

zastosowaniu zasady swobodnej oceny dowodów (art. 233 § 1 k.p.c.), uzyskać

najbardziej miarodajne rezultaty. Za pomocą tego rodzaju dowodu można

odtworzyć zarzewie konfliktu, jego przebieg, ewentualne przyczyny eskalacji, próby

jego załagodzenia, postaw osób uczestniczących w sporze, zwłaszcza czy podjęły

kroki koncyliacyjne, dążąc do zakończenia sporu oraz czy ewentualne przeszkody

w przywróceniu pracownika do pracy mają charakter trwały, czy też przemijający i

jaki jest ich wydźwięk w środowisku pracy. Dodatkowo można podkreślić, że za

pomocą osobowych źródeł dowodowych można zbadać nie tylko interesujące sąd

I PSK 135/24

7

aspekty na dzień złożenia przez pracodawcę oświadczenia woli o rozwiązaniu

umowy o pracę, lecz także na dzień wyrokowania, co ułatwia prognozę na

przyszłość w strefie trwałości konfliktu i potencjalnie nieodwracalnych jego skutków

(zob. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 19 września 2002 r., I PKN 445/01, OSNP

2004 Nr 9, poz. 153; z dnia 17 stycznia 2007 r., I PK 259/06, OSNP 2008 nr 11-12,

poz. 156). Tym samym za niewystarczające uznaje się zawężenie postępowania

dowodowego tylko do twierdzeń stron (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25

marca 1999 r., I PKN 641/98, OSNAPiUS 2000 Nr 11, poz. 416). Również istotne

jest oddzielenie sfery związanej z główną przyczyną wypowiedzenia od

okoliczności przemawiających za wykorzystaniem klauzuli niecelowości

przywrócenia do pracy.

Z dotychczasowego dorobku judykatury w kontekście możliwości

zastosowania klauzuli generalnej z art. 45 § 2 k.p. (zob. wyroki: z dnia 23 listopada

2016 r., II PK 222/15, LEX nr 2183480; z dnia 24 października 2016 r., II PK 300/16,

LEX nr 2426552; z dnia 4 grudnia 2018 r., I PK 179/17, LEX nr 2586265 i z dnia

20 marca 2019 r., I PK 266/17, LEX nr 2638584), wynika, że wspólnym

mianownikiem jest obawa, że dalsze naganne zachowanie pracownika (kategoria

zachowania przyszłego) może mieć umocowanie w zdarzeniach przeszłych.

Dopiero swoista indukcja otwiera odpowiedni fundament do twierdzenia, że groźba

przyszłych naruszeń obowiązków pracowniczych przemawia za niecelowością

przywrócenia pracownika do pracy.

W judykaturze przyjmuje się, że sytuacja konfliktowa w zakładzie pracy może

powodować uznanie przywrócenia do pracy za niecelowe lub niemożliwe (zob.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 1 grudnia 1999 r., I PKN 422/99, OSNAPiUS 2001

Nr 8, poz. 260). W innym orzeczeniu zwrócono uwagę, że niecelowość

przywrócenia o pracy wynika z działań pracownika inicjujących konflikt w

środowisku pracy (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 października 2000 r.,

I PKN 66/00, OSNAPiUS 2002 Nr 10, poz. 235).

W tej płaszczyźnie Sąd Okręgowy wskazał, że w okolicznościach

faktycznych tej konkretnej sprawy przywrócenie powódki do pracy nie byłoby

celowe. Sąd drugiej instancji zauważył, że prowadzona przez pozwane apteka jest

stosunkowo małym zakładem pracy i jest to „interes” rodzinny. Mając więc na

I PSK 135/24

8

uwadze okoliczność, że pracodawca po raz drugi dokonał wypowiedzenia powódce

umowy o pracę, ponowne przywrócenie jej do pracy spotęgowałoby jedynie jeszcze

bardziej negatywne skutki wzajemnych relacji pracowniczych stron, które

niewątpliwie miałyby przełożenie na ogół zatrudnionych tam pracowników, na

których eskalacja konfliktu w miejscu pracy wpływałaby demotywująco i

destrukcyjnie. W świetle planów powódki, która po podjęciu pracy, zamierzała

wykorzystywać swoje uprawnienia w związku z rodzicielstwem, w pełni uprawniony

jest wniosek, że przywrócenie jej do pracy nie rokowałoby prawidłowych stosunków

na linii pracownik - pracodawca.

W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 5 lipca 2011 r., I PK 21/11 (LEX nr

1001274) zasygnalizowano, że pracownik pozostaje co do zasady członkiem

mniejszego lub większego zespołu współpracowników i wymagane są co najmniej

poprawne jego relacje z tym zespołem. Umiejętność ich zbudowania lub utrzymania

pozostaje istotna dla pracodawcy, umożliwia przecież prawidłowe funkcjonowanie.

Nie można zatem odrzucać całkowicie tego elementu oceny zachowań pracownika,

także przy ustalaniu, czy przywrócenie do pracy pozostaje celowe.

Podsumowując, konflikt między pracownikiem a pracodawcą może stanowić

okoliczność świadczącą o niecelowości przywrócenia do pracy, zwłaszcza gdy

istnieje obawa jego odrodzenia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10

października 2000 r., I PKN 66/00 (OSNAPiUS 2002 Nr 10, poz. 235).

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł z mocy art. 3989 § 2

k.p.c. O kosztach procesu rozstrzygnięto w myśl art. 98 § 1 i § 11 k.p.c.

[I.T.]

[SOP]