Spór o odszkodowanie za niezgodne z prawem rozwiązanie. Sąd zasądził

Sąd Okręgowy w Warszawie, wyrokiem z 9 maja 2024 r., po rozpoznaniu

apelacji wniesionej przez stronę pozwaną Ministerstwo […] od wyroku Sądu

Rejonowego dla Warszawy- Śródmieścia w Warszawie z 6 czerwca 2023 r. zmienił

w całości zaskarżony wyrok i oddalił powództwo T.P. o zasądzenie od strony

pozwanej odszkodowania za rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia z

naruszeniem przepisów prawa.

I PSK 197/26

2

Powód wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu drugiej instancji,

zaskarżając wyrok w całości i opierając skargę na podstawach naruszenia prawa

materialnego tj.:

(-) art. 52 § 1 pkt 1 k.p. w związku z art. 22 § 1 k.p. i art. 100 § 1 k.p. przez

niewłaściwe zastosowanie polegające na pominięciu przy ustalaniu zakresu

obowiązków powoda w przedmiocie wypełniania oświadczeń majątkowych

ustalonej praktyki funkcjonującej u pozwanego, która wskazywała, że pracownicy,

w tym powód, nie uwzględniali w oświadczeniu danych, z których wynikało, że

uzyskują dochód z tytułu umów zlecenia, powód przez lata wypełniał oświadczenia

majątkowe w podobny, przyjęty przez siebie sposób, a pozwany pracodawca nie

zgłaszał mu w tej mierze żadnych zastrzeżeń ani wątpliwości co do danych

zawartych w oświadczeniu;

(-) art. 52 § 1 pkt 1 k.p. i art. 354 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p. przez

niewłaściwe zastosowanie polegające na przypisaniu powodowi ciężkiego

naruszenia podstawowych obowiązków pracowniczych z pominięciem ustalonej

praktyki funkcjonującej u pozwanego w zakresie wypełniania oświadczeń

majątkowych, która prowadzi do konkluzji, iż w tym przypadku pracownik

wykonywał swoje zobowiązanie w sposób odpowiadający ustalonym zwyczajom, a

zatem zgodny z art. 354 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p., co wyłącza bezprawność,

a co najmniej winę powoda,

(-) art. 52 § 1 k.p. i art. 30 § 4 k.p. przez niewłaściwe zastosowanie poprzez

oparcie rozstrzygnięcia przez Sąd Okręgowy w Warszawie w znacznej mierze na

ocenach pobocznych, a dotyczących faktów, które nie zostały nawet

zasygnalizowane w uzasadnieniu oświadczenia pracodawcy o rozwiązaniu umowy

o pracę.

Mając na uwadze powyższe skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Okręgowemu w Warszawie oraz o zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda

kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego, w postępowaniu

kasacyjnym, według norm przepisanych wraz z ustawowymi odsetkami za

opóźnienie od dnia uprawomocnienia wyroku do dnia zapłaty

I PSK 197/26

3

Skarżący wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na podstawie

art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., a to z uwagi na fakt, że w sprawie występują istotne

zagadnienia prawne pozwalające rozwinąć w orzecznictwie koncepcję zwyczaju

zakładowego przez jej precyzyjne umieszczenie na konkretnym etapie subsumpcji

norm prawnych: czy zwyczaj zakładowy wpływa na ustalenie zakresu zobowiązań

pracownika ze stosunku pracy w rozumieniu art. 22 § 1 k.p. i art. 100 § 1 pkt 1 k.p.?

W przypadku przyjęcia, iż zwyczaj zakładowy nie modyfikuje treści samego

zobowiązania, czy wpływa on na sposób jego wykonywania w rozumieniu art. 354 §

1 k.c., stosowanym do stosunku pracy odpowiednio zgodnie z art. 300 k.p.? Czy

wreszcie zwyczaj zakładowy modyfikuje przesłanki odpowiedzialności pracownika

za naruszenie obowiązków pracowniczych w rozumieniu art. 52 § 1 k.p., a w

szczególności przesłankę bezprawności lub przesłankę winy?

Strona pozwana w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła o nieprzyjęcie

skargi kasacyjnej do rozpoznania z uwagi na brak istotnych zagadnień prawnych

oraz o zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego kosztów postępowania przed

Sądem Najwyższym, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm

przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie kwalifikowała się do przyjęcia w celu jej

merytorycznego rozpoznania.

Sąd Najwyższy wielokrotnie wyjaśniał, że jako sąd kasacyjny nie jest sądem

powszechnym zwykłej, trzeciej instancji, a skarga kasacyjna nie jest środkiem

zaskarżenia przysługującym od każdego rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji

kończącego postępowanie w sprawie z uwagi na przeważający w charakterze

skargi kasacyjnej element interesu publicznego. Służy ona kontroli prawidłowości

stosowania prawa, nie będąc instrumentem weryfikacji trafności ustaleń

faktycznych stanowiących podstawę zaskarżonego orzeczenia.

Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie

występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów

prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w

I PSK 197/26

4

orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest

oczywiście uzasadniona (art. 3989 § 1 k.p.c.).

Zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. jest problem

nowy, który nie został do tej pory bezpośrednio rozwiązany w orzecznictwie Sądu

Najwyższego i dla rozwikłania którego dotychczasowe orzecznictwo jest

niewystarczające. W przypadku powołania jako podstawy wniosku o przyjęcie

skargi kasacyjnej do rozpoznania istnienia w sprawie istotnego zagadnienia

prawnego, skarżący ma obowiązek nie tylko sformułować samo zagadnienie, ale

także - w uzasadnieniu wniosku - przedstawić odpowiednią jurydyczną

argumentację wskazującą na dopuszczalność i celowość rozwiązania problemu

prawnego w sposób preferowany przez skarżącego, a odmienny od sposobu

rozstrzygnięcia tego problemu przy wykorzystaniu zapatrywań wyrażonych przez

Sąd drugiej instancji. Wywód ten powinien być zbliżony do tego, jaki jest przyjęty

przy przedstawianiu zagadnienia prawnego przez sąd odwoławczy na podstawie art.

390 k.p.c. Samo zaś zagadnienie prawne w formie pytania sformułowanego w taki

sposób, by możliwe było rozstrzygnięcie stawianych przez skarżącego wątpliwości,

musi w swej treści zawierać odwołanie do przepisu lub przepisów prawa, na tle

których takie zagadnienie powstaje. Dopiero wówczas Sąd Najwyższy ma

podstawę do oceny, czy przedstawione zagadnienie jest rzeczywiście

zagadnieniem "prawnym" oraz czy jest to zagadnienie "istotne". Nie spełnia

określonego w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. wymagania sformułowanie istotnego

zagadnienia prawnego w sposób ogólny i nieprecyzyjny, a zwłaszcza ograniczenie

się do samego postawienia pytania, bez odniesienia się do problemów

interpretacyjnych przepisów (postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 25 lutego

2008 r., I UK 332/07, LEX nr 452451 i z dnia 21 maja 2008 r., I UK 11/08, LEX nr

491538).

Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy należy stwierdzić, że

strona skarżąca nie wykazała istnienia powołanej przez siebie przesłanki

przedsądu.

Wbrew stanowisku skargi, znaczenie zwyczaju zakładowego dla treści

stosunku pracy, sposobu wykonywania zobowiązania pracowniczego oraz oceny

winy pracownika w sprawach z art. 52 § 1 pkt 1 k.p. było już przedmiotem

I PSK 197/26

5

wypowiedzi Sądu Najwyższego. W wyroku z 23 października 2003 r., I PK 425/02

(OSNP 2004, Nr 20, poz. 345), Sąd Najwyższy przyjął, że zakres obowiązków

pracowniczych wyznaczają nie tylko przepisy prawa pracy i postanowienia umowy

o pracę, lecz — co do ich konkretnego kształtu — także zwyczaj zakładowy. W

wyroku z 26 czerwca 1998 r., I PKN 211/98 (OSNP 1999, Nr 14, poz. 457),

wskazano natomiast, że z reguły nie można przypisać znacznego stopnia winy

pracownikowi naruszającemu przepisy regulaminu pracy dotyczące zasad

opuszczania miejsca pracy i udzielania urlopu, jeżeli jego zachowanie było zgodne

ze zwyczajem akceptowanym przez pracodawcę. Również w wyroku z 9 stycznia

2024 r., III PSKP 27/23 (OSNP 2024, Nr 8, poz. 78), Sąd Najwyższy wskazał, że

przy wykonywaniu zobowiązań umownych, w tym wynikających ze stosunku pracy,

znaczenie mogą mieć tylko takie zwyczaje, które zostały ukształtowane w

odniesieniu do określonej kategorii stosunków i są powszechnie znanym oraz

aprobowanym sposobem postępowania. W tym samym orzeczeniu podkreślono, że

zwyczaj zakładowy może konkretyzować powinności pracownicze, a jego

naruszenie może być oceniane jako naruszenie obowiązków pracowniczych, jeżeli

zwyczaj ten jest ustalony, znany i aprobowany w danym środowisku pracy.

Nie można zatem uznać, aby w sprawie ujawniło się nowe, nierozstrzygnięte

zagadnienie prawne dotyczące samej dopuszczalności uwzględniania zwyczaju

zakładowego przy ocenie obowiązków pracowniczych lub winy pracownika. Kwestia

ta została już dostatecznie wyjaśniona w orzecznictwie Sądu Najwyższego.

W realiach niniejszej sprawy problem nie polega na braku wypowiedzi judykatury w

tym zakresie, lecz na ocenie, czy ustalone przez sądy meriti okoliczności faktyczne

pozwalały przyjąć istnienie takiego zwyczaju, który mógłby wyłączyć albo

ograniczyć winę powoda, a następnie czy sąd drugiej instancji prawidłowo

zastosował art. 52 § 1 pkt 1 k.p. do ustalonego stanu faktycznego.

Skarga zmierza do nadania szczególnego znaczenia praktyce polegającej na

tolerowaniu przez pracodawcę określonego sposobu wypełniania oświadczeń

majątkowych. Tymczasem nawet przy przyjęciu, że utrwalona praktyka zakładowa

może wpływać na ocenę stopnia winy pracownika, nie wynika z tego, aby zwyczaj

zakładowy mógł uchylać obowiązek wynikający z przepisów prawa powszechnie

obowiązującego, zwłaszcza obowiązek złożenia prawidłowego oświadczenia

I PSK 197/26

6

majątkowego przez osobę pełniącą funkcję publiczną. W tym zakresie ewentualna

praktyka zakładowa może być uwzględniana wyłącznie przy ocenie konkretnego

zachowania pracownika, w szczególności jego winy lub stopnia zawinienia, nie zaś

jako samoistna podstawa modyfikująca normatywną treść obowiązku ustawowego.

Zaskarżony wyrok opiera się na ocenie, że nieujawnienie przez powoda

dodatkowych dochodów z umów cywilnoprawnych w oświadczeniach majątkowych,

przy charakterze zajmowanego stanowiska oraz rodzaju uzyskiwanych przychodów,

mogło zostać zakwalifikowane jako ciężkie naruszenie podstawowych obowiązków

pracowniczych. Sąd drugiej instancji odniósł tę ocenę do przyczyny wskazanej w

oświadczeniu pracodawcy o rozwiązaniu umowy o pracę. Skarga, choć formalnie

odwołuje się do konstrukcji istotnego zagadnienia prawnego, w istocie polemizuje z

tą oceną prawną i dąży do wykazania, że w ustalonym stanie faktycznym zwyczaj

zakładowy powinien prowadzić do odmiennego rozstrzygnięcia. W świetle ustaleń

faktycznych Sądu meriti i rozważań prawnych, zagadnienie prawne powołane przez

skarżącego nie ma rozstrzygającego znaczenia dla sprawy, gdyż to nie negowana

przez sąd praktyka, na którą powołuje się skarżący wpływa na ciężkie naruszenie

podstawowych obowiązków, lecz oczywiste naruszenie przepisów prawa

powszechnie obowiązującego. Polemika przedstawiona w uzasadnieniu wniosku o

przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie realizuje funkcji przesłanki z art.

398⁹ § 1 pkt 1 k.p.c.

Nie można również pominąć, że powód nie wskazał także, aby

dotychczasowe stanowisko judykatury było niewystarczające dla rozpoznania

spraw podobnych. Przeciwnie, przytoczona linia orzecznicza pozwala rozróżnić trzy

płaszczyzny oceny: po pierwsze, zwyczaj może konkretyzować obowiązki

pracownicze; po drugie, może wpływać na sposób wykonywania zobowiązania ze

stosunku pracy; po trzecie, może mieć znaczenie przy ocenie winy pracownika w

sprawach dotyczących rozwiązania umowy bez wypowiedzenia. Nawet przy

założeniu istnienia określonej praktyki zakładowej nie mogła ona jednak uchylić

obowiązku ustawowego, a mogła mieć znaczenie co najwyżej przy ocenie winy w

konkretnych realiach sprawy. Praktyka zakładowa nie była szczególnym

przedmiotem oceny Sąd meriti, gdyż zdaniem Sądu Okręgowego, złożenie

prawdziwego oświadczenia majątkowego stanowiło pracowniczy obowiązek

I PSK 197/26

7

powoda wynikający z art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ograniczeniu

prowadzenia działalności gospodarczej przez osoby pełniące funkcje publiczne.

Złożenie nieprawdziwych oświadczeń majątkowych stanowiło tak naruszenie tego

obowiązku jak i w konsekwencji obowiązku określonego w art. 76 ust. 1 pkt 1

ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o służbie cywilnej. W sposób oczywisty takie

zachowanie powoda - ujawnione również w mediach - naruszało istotny interes

pracodawcy w postaci powagi i autorytetu urzędu, wartości określonych w art. 1

ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o służbie cywilnej, dla których realizacji zostały

ustanowione określone obowiązki członka korpusu służby cywilnej, w tym

obowiązek składania oświadczeń majątkowych. Zarazem w ocenie Sądu II instancji

pracodawca kontrolując oświadczenia majątkowe powoda nie mógł w żaden

sposób zidentyfikować ewentualnych nieprawidłowości w tym zakresie, gdyż

porównując zgromadzone oszczędności wykazywane przez powoda w cz. 1.5

formularza oświadczenia majątkowego z wynagrodzeniem uzyskanym ze stosunku

pracy w Ministerstwie, można było uznać, że zgromadzone środki pieniężne

pochodzą wyłącznie ze stosunku pracy. Tym samym pracodawca nie miał podstaw

do kwestionowania prawidłowości wypełnionych przez powoda oświadczeń

majątkowych aż do momentu uzyskania informacji z przeprowadzonej kontroli

pozaplanowej w Departamencie Transportu Drogowego.

Z tych względów, na podstawie art. 398⁹ § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy odmówił

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i

3 k.p.c. w związku z art. 99 k.p.c., art. 108 § 1 k.p.c., art. 391 § 1 k.p.c. oraz art.

398²¹ k.p.c., stosując § 9 ust. 1 pkt 1 w związku z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności radców prawnych.

M.G.

[a.ł]