Zasiłki pobrane bez winy P.K. nie do zwrotu. SN odmówił przyjęcia skargi ZUS

Wyrokiem z dnia 5 grudnia 2023 r., IV U 356/19, Sąd Rejonowy Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie w pkt I oddalił odwołanie od decyzji

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Rzeszowie z dnia 14 maja 2019r.

odmawiającej P.K. prawa do: zasiłku chorobowego za okres od 13 do 22

października 2018r., od 29 października do 21 listopada 2018r., od 23 listopada do

2 grudnia 2018 r. oraz zasiłku opiekuńczego za okres od 24 do 28 października

2018r., od 5 do 9 grudnia 2018r. i od 27 do 31 grudnia 2018r. W punkcie II wyroku

Sąd zasądził od wnioskodawczyni na rzecz organu rentowego kwotę 180,00 zł

tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w sprawie odwołania od decyzji z

dnia 14 maja 2019 r. W punkcie III wyroku Sąd pierwszej instancji zmienił decyzję

I USK 116/26

2

ZUS z 23 maja 2019r. i ustalił, że P.K. nie jest zobowiązana do zwrotu nienależnie

pobranego: - zasiłku chorobowego z funduszu chorobowego za okresy od 29

grudnia 2015r. do 19 lutego 2016r., od 18 lutego 2017r. do 3 maja 2017r., od 9 maja

2017r. do 31 sierpnia 2017r., od 21 września 2017r. do 1 października 2017r., od 17

do 29 października 2017r., od 11 do 20 listopada 2017r., od 27 listopada 2017r. do

15 grudnia 2017r., od 22 grudnia 2017r. do 2 stycznia 2018r., od 29 stycznia 2018r.

do 8 lutego 2018r., od 19 lutego 2018r. do 6 sierpnia 2018r., od 8 do 30 września

2018r., - zasiłku macierzyńskiego z funduszu chorobowego za okres od 20 lutego

2016r. do 17 lutego 2017r., - zasiłku opiekuńczego z funduszu chorobowego za

okresy od 4 do 8 maja 2017r„ od 11 do 20 września 2017r., od 2 do 16 października

2017r., od 30 października do 10 listopada 2017r., od 21 do 26 listopada 2017r., od

16 do 21 grudnia 2017r., od 3 do 7 stycznia 2018r., od 11 do 28 stycznia 2018r., od

9 do 18 lutego 2018r. i od 1 do 12 października 2018r. w łącznej kwocie 221 766,03

zł brutto wraz z odsetkami. W punkcie IV Sąd oddalił odwołanie od decyzji z dnia 23

maja 2019r. w pozostałym zakresie. Sąd pierwszej instancji zniósł wzajemnie

koszty zastępstwa procesowego w sprawie z odwołania od decyzji z 23 maja 2019r.

(punkt V wyroku).

Wyrokiem z dnia 24 maja 2024 r., IV Ua 3/24 Sąd Okręgowy w Rzeszowie

oddalił apelację organu rentowego wniesioną od powyższego wyroku.

W skardze kasacyjnej organ rentowy zarzucił naruszenie art. 365 k.p.c. oraz

art. 84 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1230) w zw. z art. 66 ustawy z dnia

25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w

razie choroby i macierzyństwa (tekst jedn.: Dz.U. z 2023 r. poz. 2780).

Przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący uzasadnił

występowaniem przesłanki określonej w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. ponieważ istnieje

potrzeba wykładni przepisu art. 84 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz.

1230), wywołującego rozbieżności w orzecznictwie sądów. Skarżący wskazał, że w

orzecznictwie sądów powszechnych ujawniły się rozbieżności w zakresie wykładni

przepisu 84 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej. W uzasadnieniu tego wniosku

I USK 116/26

3

skarżący wskazał na brak jednoznacznego orzecznictwa dotyczącego wykładni art.

84 ust.2 pkt. 2 ustawy systemowej, który reguluje obowiązek zwrotu nienależnie

pobranego świadczenia w sytuacji gdy świadczenie pobrane zostało na podstawie

fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego

wprowadzenia w błąd organu przez osobę pobierającą świadczenie.

Wskazując na powyższe skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku

w całości oraz rozstrzygnięcie sprawy co do istoty poprzez zmianę wyroku Sądu

Rejonowego w Rzeszowie poprzez oddalenie odwołania wnioskodawczyni w

zakresie pkt III oraz o zasądzenie od wnioskodawczyni na rzecz organu rentowego

kosztów postępowania kasacyjnego oraz postępowania przed sądem pierwszej i

drugiej instancji według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna wywiedziona w niniejszej sprawie nie kwalifikuje się do

przyjęcia celem jej merytorycznego rozpoznania.

Stosownie do art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną

do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne (pkt 1),

istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (pkt 2), zachodzi nieważność

postępowania (pkt 3) lub skarga jest oczywiście uzasadniona (pkt 4).

Przypomnieć należy, że skarga kasacyjna nie jest (kolejnym) środkiem

zaskarżenia przysługującym od każdego rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji

kończącego postępowanie w sprawie, z uwagi na przeważający w jej charakterze

element interesu publicznego. Służy ona kontroli prawidłowości stosowania prawa,

nie będąc instrumentem weryfikacji trafności ustaleń faktycznych stanowiących

podstawę zaskarżonego orzeczenia. Podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być

zatem zarzuty dotyczące ustalenie faktów lub oceny dowodów (art. 3983 § 3 k.p.c.),

a Sąd Najwyższy związany jest ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę

zaskarżonego orzeczenia (art. 39813 § 2 k.p.c., postanowienia Sądu Najwyższego:

I USK 116/26

4

z 6 marca 2018 r., II UK 194/17, LEX nr 2488675; 27 kwietnia 2022 r., I USK

413/21, LEX nr 3431707; J. Paszkowski (w:) T. Szanciło (red.), Kodeks

postępowania cywilnego. Komentarz. Komentarz. Art. 1-45816. Tom I. Warszawa

2023, komentarz do art. 39813).

Wywiedziona w niniejszej sprawie skarga kasacyjna zawiera wniosek o

przyjęcie jej do rozpoznania uzasadniony w ten sposób, że w sprawie istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

rozbieżności w orzecznictwie sądów (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.).

Należy w tym miejscu przypomnieć, że odwołanie się do przesłanki

przedsądu, jaką jest potrzeba wykładni przepisów prawnych, budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, wymaga

wykazania, że określony przepis prawa, mimo iż budzi poważne wątpliwości, nie

doczekał się wykładni albo niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane

przez skarżącego rozbieżności w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub

podobnych stanów faktycznych, które należy przytoczyć (zob. postanowienia Sądu

Najwyższego: z 13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08, LEX nr 424365; z 28 marca

2007 r., II CSK 84/07, LEX nr 315351 i z 9 września 2022 r., I CSK 1494/22, LEX nr

3417522). Stronę skarżącą obciąża obowiązek przedstawienia odrębnej i

pogłębionej argumentacji prawnej, wskazującej na zaistnienie powołanej

okoliczności uzasadniającej przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania,

zawierającej szczegółowy opis tego, na czym polegają poważne wątpliwości

interpretacyjne (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z 8 lipca 2009 r., I CSK

111/09, LEX nr 570112 i z 29 września 2022 r., I CSK 3496/22, LEX nr 3427326).

Powołanie się na przyczynę kasacyjną przewidzianą w art. 3989 § 1 pkt 2

k.p.c. wymaga wykazania przez stronę skarżącą, że chodzi o wykładnię przepisów

prawa, których treść i znaczenie nie zostały dostatecznie wyjaśnione w

dotychczasowym orzecznictwie lub, że istnieje potrzeba zmiany ich dotychczasowej

wykładni, podania, w drodze stosownego jurydycznego wywodu, na czym owe

wątpliwości polegają, a także że mają one poważny oraz rzeczywisty charakter i ich

rozstrzygnięcie wiąże się z rozpatrywaną sprawą i jest istotne z punktu widzenia

wyniku postępowania oraz publicznoprawnych funkcji skargi kasacyjnej.

I USK 116/26

5

Powyższemu strona skarżąca nie podołała.

Sąd Najwyższy zajmował się już wielokrotnie powoływanym przez

skarżącego zagadnieniem i stanowisko prezentowane w orzecznictwie uznać

należy za ugruntowane. W prawie ubezpieczeń społecznych "świadczenie

nienależnie pobrane", to nie tylko "świadczenie nienależne" (obiektywnie, np.

wypłacane bez podstawy prawnej), ale także "nienależnie pobrane", a więc

pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu

świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Świadomość

nienależności świadczenia może mieć źródło w pouczeniu udzielonym przez organ

rentowy, co do okoliczności powodujących konieczność zwrotu świadczenia, bądź

też może wynikać z zawinionego działania osoby, która spowodowała wypłatę

świadczeń. Przyjmuje się, że świadomym wprowadzeniem w błąd jest umyślne

działanie świadczeniobiorcy, które ma postać zamiaru bezpośredniego lub zamiaru

ewentualnego. W rozumieniu art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych, błąd stanowi następstwo świadomego działania pobierającego

świadczenie, determinowanego wolą wywołania przekonania po stronie organu, że

zostały spełnione warunki nabycia prawa do świadczenia lub świadczenia o

określonej wysokości. Błąd ten wiąże się zawsze z pierwotną wadliwością

rozstrzygnięć organu rentowego lub odwoławczego, z etapem ustalania prawa do

świadczeń, a jego istotną cechą konstrukcyjną, odróżniającą od innych uchybień,

jest istnienie fałszywego wyobrażenia organu o stanie uprawnień ubezpieczonego,

wywołanego na skutek świadomego zachowania osoby pobierającej świadczenie.

Nadto, jeżeli w trakcie pobierania świadczenia jest ono "należne", a okoliczności

wyłączające prawo do niego, w konsekwencji również wiedza o tym

świadczeniobiorcy, wystąpiły post factum, nie ma podstaw do uznania, że

należności wypłacone podlegają zwrotowi - na podstawie art. 84 ust. 1 ustawy

systemowej. Ocena, czy świadczenie zostało nienależnie pobrane, powinna zostać

więc dokonana w odniesieniu do chwili wypłaty tego świadczenia, a nie z

perspektywy okoliczności, które wystąpiły po zakończeniu jego wypłacania przez

organ rentowy. Organ rentowy może domagać się zwrotu nienależnie pobranego

świadczenia jedynie wówczas, gdy ubezpieczonemu można przypisać złą wolę.

Obowiązek zwrotu z art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej obciąża tylko osobę,

I USK 116/26

6

która uzyskała świadczenia na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów,

albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji

ubezpieczeniowej. Świadomość nienależności świadczenia w takim przypadku ma

wynikać z zawinionego działania osoby, która spowodowała wypłatę świadczeń.

Przyjmuje się, że świadomym wprowadzeniem w błąd jest umyślne działanie

świadczeniobiorcy, które ma postać zamiaru bezpośredniego lub zamiaru

ewentualnego. Wzorzec normatywny zawarty w we wskazanym przepisie wymaga

świadomego wprowadzenia w błąd, a więc zorientowany został na przeżycia

psychiczne ubezpieczonego polegające, po pierwsze, na świadomości, że

pobierane świadczenia są nienależne, a po drugie, że podjęte działania zmierzają

do wprowadzenia w błąd organu rentowego. Bez kumulatywnego ziszczenia się

tych dwóch przesłanek nie można twierdzić, że doszło do wypełnienia dyspozycji

ustawy systemowej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 2019 r., I UK

416/17, OSNP 2019 Nr 7, poz. 90).

W rozpoznawanej sprawie Sąd Apelacyjny stwierdził, że brak prawa

wnioskodawczyni do świadczeń został wyjaśniony i nie budzi wątpliwości.

Bezspornie pobrała ona świadczenia wskazane w zaskarżonej decyzji, tj. zasiłek

chorobowy, zasiłek macierzyński i zasiłek opiekuńczy, do których uzyskania nie

spełniała warunków. Wypłacenie jednak świadczeń w sposób, na który nie miała

wpływu wina świadczeniobiorcy, nie uzasadnia powstania po stronie osoby

ubezpieczonej obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.

Stanowisko organu zawarte w rozpoznawanej skardze nie tylko nie

uzasadnia przyjęcia skargi do rozpoznania, ale wymaga jednoznacznej krytyki. Sąd

Najwyższy przypomina bowiem, że konstrukcja prawna świadczenia nienależnie

pobranego różni się od podobnej nieco konstrukcji bezpodstawnego wzbogacenia

między innymi dlatego, aby osoba uprzednio rzeczywiście świadcząca pracę,

mogła w okresie pozostawania w uzasadnionym błędzie co do przysługujących jej

uprawnień, nie obawiać się, że w każdej chwili będzie musiała zwrócić pobierane

świadczenie z systemu zabezpieczenia społecznego (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z 14 maja 2025 r., III USK 123/24, LEX nr 3863806).

I USK 116/26

7

Z powyższych przyczyn Sąd Najwyższy, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c.,

odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

[i.t.]

[a.ł]