Sąd Najwyższy nie przyjął skargi ZUS, odwołująca się dostanie 240 zł kosztów

Wyrokiem z 12 listopada 2025 r., sygn. akt IV Ua 28/25, Sąd Okręgowy w R.

oddalił apelację Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w R. od wyroku Sądu

Rejonowego w R. z dnia 1 kwietnia 2025 r., sygn. akt IV U 82/20, którym Sąd

pierwszej instancji częściowo uwzględnił odwołania A. P. od zaskarżonych decyzji

organu rentowego.

I USK 1376/26

2

Apelację od wyroku Sądu Rejonowego wniósł organ rentowy, zarzucając mu

naruszenie art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych oraz art. 365 k.p.c.

Sąd Apelacyjny oddalił apelację jako niezasadną. Sąd ten wskazał, że

ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego w zakresie dotyczącym A. P. są

wystarczające i precyzyjne, dlatego zostały przyjęte przez Sąd Okręgowy za

własne. Na gruncie rozpoznawanej sprawy, wbrew zapatrywaniom apelacji, brak

jest dowodów by uznać, iż A. P. działa w złej wierze. Z materiału dowodowego

wynika, że świadczenia pobierała w przekonaniu, iż jej przysługują. Nigdy nie

przedłożyła w ZUS nieprawdziwych informacji, współpracowała z organem

rentowym i dostarczała wymagane dokumenty. Przeprowadzona u odwołującej

kontrola, w wyniku której nie stwierdzono nieprawidłowości w wykorzystywaniu

przez nią zwolnienia lekarskiego, utwierdziła ją w przekonaniu, że podlega

ubezpieczeniom, jako osoba współpracująca z mężem w prowadzeniu działalności

pozarolniczej. Odnosząc się do argumentów organu, dotyczących statystyk

finansowych działalności gospodarczej oraz zadeklarowania przez A. P. podstaw

wymiaru składek podkreślono, że same te okoliczności nie mogą stanowić

wystarczającej postawy do przypisania złej wiary, ani prowadzić do wniosku, że

ww. od początku zmierzała jedynie do uzyskania świadczeń z ubezpieczeń

społecznych. Wysokość zadeklarowanej składki mieściła się w granicach

dopuszczalnych przez obowiązujące przepisy prawa i jako taka - co do zasady jest

przejawem korzystania z uprawnień przyznanych ubezpieczonym. Również wyniki

finansowe nie przesądzają jeszcze o celowym działaniu nakierunkowanym na

wyłudzenie świadczeń z ubezpieczeń społecznych. Ocena dobrej/złej woli wymaga

bowiem uwzględniania wszystkich okoliczności sprawy. Organ rentowy nie

przedstawił żadnych dowód, aby A. P. wiedziała, że świadczenia te jej się nie

należą. Nie udowodniono, by ww. nie wykonywała w ogóle jakichkolwiek działań w

zakresie prowadzenia działalności gospodarczej w spornym okresie. A. P.

sprawdzała oraz monitorowała trasy samochodowe, zdarzało się, że dostarczała

towar do mniejszych sklepów, kontrolowała wpłaty. Tego rodzaju aktywność - choć

sporadyczna i niewystarczająca do formalnego zakwalifikowania A. P. jako osoby

współpracującej na gruncie prawa ubezpieczeń społecznych - mogła utwierdzać ją

I USK 1376/26

3

w przekonaniu, że rzeczywiście angażuje się przy prowadzeniu działalności

gospodarczej i z tego tytułu podlega ubezpieczeniom społecznym oraz ma prawo

do pobierania zasiłku chorobowego lub opiekuńczego.

Bezsporne jest, że A. P. pobrała świadczenia wskazane w zaskarżonej

decyzji, tj. zasiłek chorobowy i zasiłek opiekuńczy, do których uzyskania nie

spełniała warunków. Wypłacenie jednak świadczeń w sposób, na który nie miała

wpływu, nie uzasadnia powstania po stronie osoby ubezpieczonej obowiązku

zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżył skargą kasacyjną organ rentowy w

całości.

Uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania oparto

na podstawie przyjęcia skargi do rozpoznania określonej w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.

(potrzeba wykładni przepisów prawnych wywołujących poważne wątpliwości).

Strona skarżąca wskazała na potrzebę wykładni przepisów art. 84 ust. 1 i

ust. 2 pkt. 2 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

w zw. z art. 66 ustawy 25 czerwca 1999r. o świadczeniach pieniężnych z

ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, budzących poważne

wątpliwości i wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, czego przykładem

są następujące orzeczenia: wyrok Sądu Okręgowego w Suwałkach z 19.02.2019 r.,

sygn. akt III Ua 20/18, wyrok Sądu Okręgowego w Toruniu z 8.06.2018 r., sygn. akt

IV Ua 20/18, wyrok Sądu Rejonowego w Krośnie z 5.04.2019 r., sygn. akt

IV U 99/18, wyrok Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z 3.12.2013 r., sygn. akt

III AUa 785/07, wyrok Sądu Rejonowego w Słupsku z 2.02.2016r., sygn. akt

V U 204/14, wyrok Sądu Okręgowego w Częstochowie, sygn. akt IV Ua 46/20.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną odwołująca się wniosła o odmowę

przyjęcia jej do rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego

(w tym kosztów zastępstwa procesowego).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna organu rentowego nie kwalifikuje się do przyjęcia jej do

merytorycznego rozpoznania. Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy

I USK 1376/26

4

przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie (1) występuje istotne

zagadnienie prawne, (2) istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących

poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów,

(3) zachodzi nieważność postępowania lub (4) skarga kasacyjna jest oczywiście

uzasadniona. W związku z tym wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania powinien wskazywać, że zachodzi przynajmniej jedna z okoliczności

wymienionych w powołanym przepisie, a jego uzasadnienie zawierać argumenty

świadczące o tym, że rzeczywiście, biorąc pod uwagę sformułowane w ustawie

kryteria, istnieje potrzeba rozpoznania skargi przez Sąd Najwyższy.

Wniesiona w sprawie skarga kasacyjna zawiera wniosek o przyjęcie jej do

rozpoznania uzasadniony w ten sposób, że w sprawie występuje potrzeba wykładni

przepisów prawnych wywołujących poważne wątpliwości i rozbieżności w

orzecznictwie (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.). Nie można jednak uznać, że skarżący

wykazał istnienie przesłanki przyjęcia skargi do rozpoznania określonej w art. 3989

§ 1 pkt 2 k.p.c.

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego, oparcie wniosku o

przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na przesłance określonej w art. 3989 § 1

pkt 2 k.p.c. wymaga wykazania, że określony przepis prawa, będący źródłem

poważnych wątpliwości interpretacyjnych, nie doczekał się wykładni albo

niejednolita wykładnia wywołuje rozbieżności w odniesieniu do identycznych lub

podobnych stanów faktycznych. Wątpliwości te i rozbieżności należy przytoczyć,

przedstawiając ich doktrynalne lub orzecznicze źródła (zob. np. postanowienie

Sądu Najwyższego z 13 czerwca 2008 r., sygn. akt III CSK 104/08; czy z 18 lutego

2015 r., II CSK 428/14). Konieczne jest wskazanie argumentów, które prowadzą do

rozbieżnych ocen prawnych, a także przedstawienie własnej propozycji

interpretacyjnej (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 13 grudnia 2007 r.,

sygn. akt I PK 233/07, OSNP 2009/3-4/43).

Powołanie się na omawianą przesłankę wymaga również wykazania, że

chodzi o wykładnię przepisów prawa, których treść i znaczenie nie zostały

dostatecznie wyjaśnione w dotychczasowym orzecznictwie lub, że istnieje potrzeba

zmiany ich dotychczasowej wykładni, podania na czym polegają wątpliwości

związane z jego rozumieniem oraz przedstawienia argumentacji świadczącej, że

I USK 1376/26

5

wątpliwości te mają rzeczywisty i poważny charakter, nie należą do zwykłych

wątpliwości, które wiążą się z procesem stosowania prawa. W przypadku, gdy w

ramach stosowania tych przepisów powstały już w orzecznictwie sądów określone

rozbieżności, skarżący powinien je przedstawić, jak też uzasadnić, że dokonanie

wykładni jest niezbędne do rozstrzygnięcia sprawy (por. postanowienia Sądu

Najwyższego: z 28 marca 2007 r., II CSK 84/07; z 11 stycznia 2008 r., I UK 283/07;

z 13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08; z 12 grudnia 2008 r., II PK 220/08, niepubl.;

z 8 lipca 2009 r., I CSK 11/09, niepubl.; z 20 maja 2016 r., V CSK 692/15).

Ponadto, ze względu na publicznoprawne funkcje skargi kasacyjnej, skarżący

powinien wykazać celowość dokonania wykładni konkretnego przepisu przez Sąd

Najwyższy ze względu na potrzeby praktyki sądowej (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z 14 grudnia 2012 r., III SK 29/12).

Podniesione w niniejszej sprawie wątpliwości interpretacyjne, czy też

rozbieżności orzecznicze, zostały już jednoznacznie rozstrzygnięte w orzecznictwie

Sądu Najwyższego i nie stanowią rzeczywistych problemów wykładniczych.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, zgodnie z którym w

prawie ubezpieczeń społecznych „świadczenie nienależnie pobrane”, to nie tylko

„świadczenie nienależne” (obiektywnie, np. wypłacane bez podstawy prawnej), ale

także „nienależnie pobrane”, a więc pobrane przez osobę, której można przypisać

określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania

(zaniechania).

Świadomość nienależności świadczenia może mieć źródło w pouczeniu

udzielonym przez organ rentowy, co do okoliczności powodujących konieczność

zwrotu świadczenia, bądź też może wynikać z zawinionego działania osoby, która

spowodowała wypłatę świadczeń. Przyjmuje się, że świadomym wprowadzeniem w

błąd jest umyślne działanie świadczeniobiorcy, które ma postać zamiaru

bezpośredniego lub zamiaru ewentualnego. W rozumieniu art. 84 ust. 2 pkt 2

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, błąd stanowi następstwo

świadomego działania pobierającego świadczenie, determinowanego wolą

wywołania przekonania po stronie organu, że zostały spełnione warunki nabycia

prawa do świadczenia lub świadczenia o określonej wysokości. Błąd ten wiąże się

zawsze z pierwotną wadliwością rozstrzygnięć organu rentowego lub

I USK 1376/26

6

odwoławczego, z etapem ustalania prawa do świadczeń, a jego istotną cechą

konstrukcyjną, odróżniającą od innych uchybień, jest istnienie fałszywego

wyobrażenia organu o stanie uprawnień ubezpieczonego, wywołanego na skutek

świadomego zachowania osoby pobierającej świadczenie.

Ponadto, jeżeli w trakcie pobierania świadczenia jest ono „należne”, a

okoliczności wyłączające prawo do niego, w konsekwencji również wiedza o tym

świadczeniobiorcy, wystąpiły post factum, nie ma podstaw do uznania, że

należności wypłacone podlegają zwrotowi. Ocena, czy świadczenie zostało

nienależnie pobrane, powinna zostać więc dokonana w odniesieniu do chwili

wypłaty tego świadczenia, a nie z perspektywy okoliczności, które wystąpiły po

zakończeniu jego wypłacania przez organ rentowy. Organ rentowy może domagać

się zwrotu nienależnie pobranego świadczenia jedynie wówczas, gdy

ubezpieczonemu można przypisać złą wolę.

Obowiązek zwrotu z art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej obciąża tylko

osobę, która uzyskała świadczenia na podstawie nieprawdziwych zeznań lub

dokumentów, albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd

instytucji ubezpieczeniowej. Świadomość nienależności świadczenia w takim

przypadku ma wynikać z zawinionego działania osoby, która spowodowała wypłatę

świadczeń. Przyjmuje się, że świadomym wprowadzeniem w błąd jest umyślne

działanie świadczeniobiorcy, które ma postać zamiaru bezpośredniego lub zamiaru

ewentualnego. Wzorzec normatywny zawarty w we wskazanym przepisie, wymaga

świadomego wprowadzenia w błąd, a więc zorientowany został na przeżycia

psychiczne ubezpieczonego polegające, po pierwsze, na świadomości, że

pobierane świadczenia są nienależne, a po drugie, że podjęte działania zmierzają

do wprowadzenia w błąd organu rentowego. Bez kumulatywnego ziszczenia się

tych dwóch przesłanek nie można twierdzić, że doszło do wypełnienia dyspozycji

ustawy systemowej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 2019 r.,

I UK 416/17, OSNP 2019 Nr 7, poz. 90).

Stwierdzając, że nie zachodzą przyczyny przyjęcia skargi, określone

w art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy postanowił zgodnie z art. 3989 § 2 k.p.c.

Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego oparto na art. 108 § 1 i

art. 98 § 1,11 k.p.c. w związku art. 39821 k.p.c. w związku z § 10 ust. 4 pkt 2 w

I USK 1376/26

7

związku z § 2 ust. 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października

2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (jednolity tekst: Dz. U. z 2026 r.,

poz. 215).

[KK]

[r.g.]