Dwie umowy zlecenia opiekunki z powiązanymi spółkami. SN odmówił przyjęcia skargi

Sąd Apelacyjny w Warszawie III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

wyrokiem z 28 listopada 2023 r., III AUa 3518/22, w sprawie z odwołania płatnika

składek W. sp. z o. o. spółki komandytowej w likwidacji w W. od decyzji Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych […] Oddziału w Warszawie z 15 stycznia 2019 r., na

skutek apelacji organu rentowego, zmienił pkt 1, 3 i 5 zaskarżonego wyroku Sądu

I USK 151/26

2

Okręgowego w Warszawie z 24 października 2022 r., XXI U 762/20, oraz

poprzedzające go decyzje i ustalił podstawę wymiaru składek na obowiązkowe

ubezpieczenia społeczne zainteresowanych D. K., B. J., M. L. z tytułu wykonywania

pracy na podstawie umów zlecenia zawartych z płatnikiem składek (pkt I, III, V),

zmienił pkt 2 i 4 zaskarżonego wyroku i oddalił odwołania (pkt II i IV), oddalił

apelację w pozostałym zakresie (pkt VII) oraz orzekł o kosztach procesu (pkt VI i

VIII).

Płatnik składek oraz zainteresowana S. sp. z o. o. spółka komandytowa w

likwidacji z siedzibą w M. zaskarżyły wyrok Sądu Apelacyjnego w części (co do pkt I,

V, VI oraz VIII). We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

wskazano, że do dnia jej sporządzenia przed Sądem Apelacyjnym rozpatrzonych

zostało ponad 60 analogicznych spraw z apelacji organu rentowego z udziałem

innych ubezpieczonych, w których zapadały skrajnie różne rozstrzygnięcia.

Wszystkie sprawy dotyczyły analogicznych stanów faktycznych (tyle, że z udziałem

różnych ubezpieczonych), a apelacje organu rentowego od wyroków wydawanych

przez sąd pierwszej instancji opierały się na identycznych zarzutach (w tym na

zarzucie naruszenia art 9 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych, jednolity tekst: Dz. U. z 2025 r., poz. 350 ze zm., dalej

jako ustawa systemowa).

Skarżący wskazują, że w analogicznych stanach faktycznych ten sam sąd w

części spraw uznawał, że fakt współpracy przez personel opiekuńczy ze skarżącym

oraz zainteresowanym stanowił obejście przepisów prawa w rozumieniu art. 58 § 1

k.c. w związku z art. 9 ust. 2 ustawy systemowej, w części zaś oceniał, że takie

działanie nie stanowiło obejścia przepisów prawa, gdyż było uzasadnione

istniejącymi uwarunkowaniami biznesowymi, rynkowymi i historycznymi. W ocenie

skarżących w tej sytuacji, na tle rozbieżności orzeczniczych w analogicznych

sprawach z udziałem tych samych stron, istnieje potrzeba wykładni przepisu art. 58

§ 1 k.c. w związku z art. 9 ust. 2 ustawy systemowej, a w szczególności udzielenia

odpowiedzi na pytanie, czy zawarcie dwóch stosunków zobowiązaniowych stanowi

obejście przepisów prawa rozumieniu art. 58 § 1 k.c., a tym samym uzasadnione

pozostaje skoncentrowanie się wyłącznie na ustaleniu, że w wyniku tak

ukształtowanej współpracy powstaje zbieg tytułów ubezpieczeniowych, czy też

I USK 151/26

3

należy skoncentrować się na zweryfikowaniu istnienia logicznego i ekonomicznie

uzasadnionego celu dla zawarcia dwóch stosunków zobowiązaniowych i tym

samym powstaniu zbiegu tytułów ubezpieczeniowych nie należy nadawać

relewantnego znaczenia.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o jej oddalenie i

orzeczenie zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie kwalifikowała się do przyjęcia w celu jej

merytorycznego rozpoznania.

Stosownie do art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną

do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne (pkt 1),

istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (pkt 2), zachodzi nieważność

postępowania (pkt 3) lub skarga jest oczywiście uzasadniona (pkt 4).

Obowiązkiem skarżącego jest sformułowanie i uzasadnienie wniosku o

przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania w nawiązaniu do tych przesłanek, gdyż

tylko wówczas może być osiągnięty cel wymagań przewidzianych w art. 3984 § 2

k.p.c. Wiosek ten powinien zawierać profesjonalny wywód prawny nawiązujący do

wskazanych w art. 3989 § 1 k.p.c. przesłanek przedsądu ze wskazaniem, które z

nich występują w sprawie i z uzasadnieniem stanowiska skarżącego

(postanowienie Sądu Najwyższego z 26 kwietnia 2006 r., II CZ 28/06).

Skarżący wskazali potrzebę wykładni przepisu art. 58 § 1 k.c. w związku z

art. 9 ust. 2 ustawy systemowej. Przedstawienie okoliczności uzasadniających

rozpoznanie skargi kasacyjnej ze względu na przesłankę potrzeby wykładni

przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, wymaga wykazania, że określony przepis

prawa, mimo iż budzi poważne wątpliwości, nie doczekał się wykładni albo

niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane przez skarżącego rozbieżności

w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub podobnych stanów faktycznych,

które należy przytoczyć. Tymczasem ani samodzielna wykładnia art. 58 § 1 k.c., ani

I USK 151/26

4

w związku z treścią art. 9 ust. 2 ustawy systemowej nie budzi wątpliwości, o których

wspominają skarżący w uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania.

W przypadku granic swobody dokonywania czynności prawnych

wynikających z art. 58 k.c. chodzi o normy ustawowe lub moralne, które limitują

możliwość powstania zamierzonych skutków prawnych, mimo że skutki te mają

dotyczyć osób, które wyraziły na to prawidłową zgodę w oświadczeniu woli (zob. R.

Trzaskowski [w:] Kodeks cywilny. Komentarz. Tom I. Część ogólna, cz. 2 (art. 56–

125), red. J. Gudowski, Warszawa 2021). Czynności mające na celu obejście

ustawy (in fraudem legis) zawierają pozór zgodności z ustawą. Ich treść nie zawiera

elementów wprost sprzecznych z ustawą, ale skutki, które wywołują i które objęte

są zamiarem stron, naruszają zakazy lub nakazy ustawowe. Chodzi tu zatem o

wywołanie skutku sprzecznego z prawem przez dokonanie samej czynności, a nie

przez osiąganie celu leżącego poza treścią czynności. Innymi słowy „obejście

prawa” polega na osiągnięciu zabronionego celu za pomocą czynności prawnie

dozwolonej (por. R. Trzaskowski: Obejście prawa [w:] R. Trzaskowski, Skutki

sprzeczności umów obligacyjnych z prawem, Warszawa 2013). Odwołanie się do

kategorii celu czynności prawnej jest niezbędnym kryterium oceny, czy doszło do

obejścia prawa. To przez ustalenie celu czynności, swoisty zabieg antycypacji

konsekwencji związanych in casu z dokonaniem czynności, można sensownie

ustalić fakt obejścia prawa, a to wymaga uwzględnienia zamiarów i dążeń stron

podejmujących określone działanie prawne w kwestii relacji do czynności prawnej

pozornej (zob. M. Safjan [w:] Kodeks cywilny, t. 1, red. K. Pietrzykowski, 2018).

W konsekwencji w sprawie o podleganie obowiązkowym ubezpieczeniom

społecznym sąd jest zatem nie tylko uprawniony, ale i zobowiązany do

weryfikowania wszystkich przesłanek warunkujących objęcie z mocy prawa

spornym tytułem podlegania obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym, w tym

także oceny nieważności potencjalnych tytułów „zbiegowych” (zob. wyrok Sądu

Najwyższego z 25 kwietnia 2019 r., I UK 110/18, OSNP 2020 nr 3, poz. 30).

Przepis art. 9 ust. 2 ustawy systemowej wprowadza zasadę pierwszeństwa

w czasie w stosunku do osób spełniających warunki do objęcia obowiązkowo

ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi jako: osoba wykonująca pracę

I USK 151/26

5

nakładczą, zleceniobiorca, osoba prowadząca pozarolniczą działalność, osoba

współpracująca ze zleceniobiorcą lub osobą prowadzącą pozarolniczą działalność,

osoba współpracująca z przedsiębiorcą korzystającym z „ulgi na start” (art. 18

ust. 1 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. - Prawo przedsiębiorców, jednolity tekst: Dz. U.

z 2024 r., poz. 236), poseł, senator lub duchowny. Zasada ta wskazuje, że osoba

spełniająca warunki do objęcia obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i

rentowymi z kilku tych tytułów jest objęta obowiązkowo ubezpieczeniami z tego

tytułu, który powstał najwcześniej. Regulacja zbiegu tytułów wykorzystuje kryterium

formalne – rodzaju tytułu ubezpieczeń społecznych (zwykle z odesłaniem do art. 6

ustawy systemowej).

Dopuszczalność zastosowania art. 9 ustawy systemowej jest pochodną

występowania co najmniej dwóch tytułów ubezpieczenia, których prawidłowość

została stwierdzona. Nie powinny być więc uwzględniane powierzchowne działania

ubezpieczonych i/lub płatników, nakierowane jedynie na stworzenie pozoru

istnienia dodatkowego tytułu ubezpieczenia społecznego, który pozwoliłby uniknąć

wyższych składek. Stąd też w orzecznictwie rozstrzygnięto, że w sytuacji, gdy

finalnym odbiorcą usługi jest ten sam podmiot, a zleceniobiorca wykonuje

czynności w tym samym miejscu i czasie, to rozbicie tego zlecenia na dwie umowy,

zwierane z dwoma podmiotami bez jakiegokolwiek logicznego czy ekonomicznie

uzasadnionego celu, nie można rozumieć inaczej, niż jako działanie w celu obejścia

prawa - działanie pozorujące zbieg tytułów do ubezpieczenia społecznego (zob.

wyrok Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2019 r., I UK 110/18, OSNP 2020 nr 3, poz.

30).

Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że sam zbieg tytułów do ubezpieczenia

społecznego nie jest zagadnieniem prostym, a w obrębie art. 9 ustawy systemowej

dochodziło wielokrotnie do interwencji ustawodawcy, w następstwie których

krzyżują się wątpliwości interpretacyjne. Omawiany zbieg nie dotyczy tylko osoby

wykonującej jednocześnie więcej niż jedną umowę zlecenia (w sprawie de facto

umowę oświadczenie usług), lecz także umowy zlecenia z innymi tytułami

ubezpieczenia społecznego (na przykład z osobą prowadząca pozarolniczą

działalność czy pozostającą w stosunku pracy). Sąd Najwyższy przedstawił szeroką

analizę problemu powstającego w obrębie styku działalności gospodarczej i umowy

I USK 151/26

6

zlecenia, wskazując na liczne wypowiedzi judykatury, krytycznie oceniające rażąco

niskie wynagrodzenie miesięczne pozbawione przymiotu wynagrodzenia

godziwego, które per saldo ingerowało w zasadę równego traktowania wszystkich

ubezpieczonych, zasadę solidaryzmu ubezpieczeń społecznych, zasadę

nieuprawnionego nieuszczuplania środków funduszu ubezpieczeń społecznych

(zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 października 2020 r., II UK 362/19, OSNP

2021 nr 12, poz. 134). Jest to skutkiem pozostawienia płatnikowi składek daleko

posuniętej swobody manewrów finansowych w odniesieniu do obowiązków

związanych z prawidłowym określaniem postawy wymiaru składek na

ubezpieczenie społeczne. Nie inaczej jest w rozpatrywanej sprawie, w której - na

gruncie tej swobody - orzekające sądy doszły do odmiennych wniosków w zakresie

wykładni art. 9 ust. 2 ustawy systemowej. Nie może to jednak doprowadzić do

sytuacji, w której na mocy woli stron zostanie wyłączony obowiązek ubezpieczenia

społecznego. Podmiot kwestionujący (zwykle ZUS) może wykazać przesłanki

(okoliczności), których uwzględnienie przechyli schemat interpretacyjny w

określonym kierunku, innym od zamierzonego przez ubezpieczonego lub płatnika

(zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 22 października 2020 r., II UK 362/19; z 18 maja

2022 r., II USKP 215/21).

Przy ocenie problemów związanych z zamiarem ochrony ryzyk

ubezpieczeniowych w wybranym przez ubezpieczonego reżimie krzyżują się co

najmniej dwie funkcje: pierwsza, odwołująca się do aspektu podlegania

ubezpieczeniu społecznemu z mocy prawa (art. 6 ust. 1 ustawy systemowej), druga,

respektująca zasadę in dubio pro libertate, która przy braku ustawowych

ograniczeń, oświadczeń woli pozornych, czynności sprzecznych z prawem powinna

być pozytywnie interpretowana w kierunku swobody woli stron, zwłaszcza jeśli nie

zmierza do instrumentalnego traktowania prawa ubezpieczeń społecznych przez

uniknięcie obowiązku podlegania takiemu ubezpieczeniu czy też wykorzystywania

sofizmatów w celu uzyskania nieproporcjonalnej korzyści względem wniesionego

wkładu do FUS (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 16 grudnia 2021 r., II USKP

164/21, LEX nr 3273722). Jednocześnie oddziaływanie kontraktów prawa

prywatnego w sferę prawa publicznego nie może doprowadzić do sytuacji, w której

na mocy woli stron zostanie wyłączony obowiązek ubezpieczenia społecznego (zob.

I USK 151/26

7

wyrok Sądu Najwyższego z 22 października 2020 r., II UK 362/19, OSNP 2021 nr

12, poz. 134).

Powyższe potwierdza stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w sprawach

II UK 337/19 oraz II UK 362/19, że w obrębie zbiegów tytułów ubezpieczenia

społecznego niezbędna jest wspólna egzegeza, tak aby niezależnie od tego, na

jakim polu dochodzi do styku, przyjęte ciągi interpretacyjne opierały się na

tożsamych wartościach, stanowiących wypadkową reguł konstytucyjnych,

wyrażonych w art. 2, 20 i 67 Konstytucji RP. Stąd wzajemne oddziaływanie

nakazów i swobód z art. 9 ust. 2 i 2c ustawy systemowej powinno być dekodowane

z uwzględnieniem podstawowej wartości, jaką jest prawo do zabezpieczenia

społecznego osób podejmujących pracę zarobkową, zwłaszcza że w ostatnich

latach wykonywanie pracy na podstawie umów prawa cywilnego stało się

podstawowym źródłem dochodów i utrzymania dla coraz większej liczby osób (zob.

A. Sobczyk: Prawo pracy w świetle Konstytucji RP, Tom 2, C.H. Beck, Warszawa

2013 oraz Wynagrodzenie minimalne zleceniobiorców, PiZS 2012 nr 8, s. 2-6).

Powyższe zasady wywierają wpływ na wykładnię prawa, zwłaszcza gdy

uwzględni się ustalony stan faktyczny. W nim zleceniobiorczyni ma aktywne dwie

umowy zlecenia formalnie z dwoma odrębnymi podmiotami. Pracę jednak wykonuje

w jednym miejscu i polega ona na tych samych czynnościach, na rzecz tego

samego podopiecznego. Z kolei podmioty zlecające są ze sobą zespolone co

najmniej organizacyjnie. Mając powyższe na uwadze, należy wskazać, że

okoliczności faktyczne rozpoznawanej sprawy, które wiążą Sąd Najwyższy

(art. 39813 § 2 k.p.c.), dają pełne podstawy do stwierdzenia, że zawierane przez

zainteresowanych umowy zlecenia z drugim podwykonawcą należy ocenić jako

czynności prawne mające na celu obejście ustawy w rozumieniu art. 58 § 1 k.c., a

to powoduje, iż umowy te nie stanowią ewentualnego tytułu „zbiegowego” do

podlegania ubezpieczeniom społecznym w świetle art. 9 ust. 2 ustawy systemowej.

Mając powyższe na uwadze, należy stwierdzić, że w sprawie nie występuje

powołana przez skarżące spółki przesłanka przedsądu, wobec czego Sąd

Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania.

I USK 151/26

8

Wniosek organu rentowego o zasądzenie kosztów zastępstwa prawnego w

postępowaniu kasacyjnym podlegał oddaleniu wobec wadliwego sformułowania

skutkującego brakiem wniosku w przypadku odmowy przyjęcia skargi do

rozpoznania (art. 98 § 1 k.p.c. a contrario w związku z art. 39821 k.p.c.). W

odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwany organ rentowy sformułował jedynie

wniosek o jej oddalenie i w takim przypadku zasądzenie od skarżących na jego

rzecz kosztów zastępstwa prawnego w postępowaniu kasacyjnym, tymczasem do

takiego etapu postępowania nie doszło, gdyż Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia

skargi kasacyjnej do rozpoznania po stwierdzeniu braku spełnienia przesłanek,

warunkujących skierowanie jej do merytorycznego rozpoznania.

[a.ł]