Wdowa pracująca za granicą bez renty po mężu. SN nie przyjął skargi kasacyjnej

Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z dnia 5 sierpnia 2024 r. oddalił

apelację ubezpieczonej E.K. od wyroku Sądu Okręgowego w Bielsku-Białej z dnia

19 września 2023 r., oddalającego odwołanie ubezpieczonej od decyzji Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Bielsku-Białej z dnia 23 czerwca 2022 r.

odmawiającej ubezpieczonej E.K. przyznania prawa do renty rodzinnej po zmarłym

mężu S.K. na podstawie art. 70 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

E.K. wniosła skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach

z dnia 5 sierpnia 2024r., zaskarżając ten wyrok w całości i zarzucając naruszenie

przepisów postępowania które miało istotny wpływ na wynik sprawy, to jest art. 233

§ 1 k.p.c. poprzez dokonanie oceny dowodów w sposób sprzeczny z zasadą

I USK 165/26

2

swobodnej oceny dowodów oraz wskazań doświadczenia życiowego w wyniku

czego Sąd pierwszej instancji a za nim Sąd drugiej instancji w sposób oczywisty

błędnie ustalił, iż małżonkowie E.K. i S.K. jedynie formalnie byli małżeństwem i nie

łączyły ich jakiekolwiek więzi, podczas gdy m.in. z zeznań świadka A.K., W.P. i B.P.

wynika, iż odwołująca się aż do śmierci męża interesowała się jego losem,

wspomagała finansowo dzieci stron, odwiedzała regularnie męża, utrzymała z nim

stały kontakt telefoniczny, a jedyną przyczyną braku stałego zamieszkiwania z

mężem w jego ostatnich latach życia był fakt, iż odwołująca się pracowała za

granicą,

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżąca

podniosła, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Zarówno bowiem Sąd

pierwszej instancji jak i podzielający ustalenia tego Sądu Sąd drugiej instancji,

przyjmuje wbrew zasadzie doświadczenia życiowego, iż wieloletnia praca skarżącej

za granicą i siłą rzeczy bardzo ograniczone bezpośrednie relacje małżonków

powodują, iż małżonkowie K. nie pozostawali we wspólności małżeńskiej.

Tymczasem zwłaszcza ostatnie dziesięciolecia (czyli okres analizowany w

niniejszej sprawie) z powodu sytuacji społeczno-gospodarczej w Polsce jak i

możliwości podejmowania pracy na terenie Unii Europejskiej pokazują, że taki

przypadek jak w niniejszej sprawie, a więc faktyczne, wieloletnie funkcjonowanie

małżeństwa de facto na odległość z powodu pracy zarobkowej jednego z

małżonków za granicą, stało się i nadal jest sytuacją bardzo częstą, jednocześnie

nie powodując, iż jeden z fundamentalnych elementów małżeństwa a więc

wspólność małżeńska przestaje istnieć.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną

do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne (pkt 1),

istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (pkt 2), zachodzi nieważność

postępowania (pkt 3) lub skarga jest oczywiście uzasadniona (pkt 4). Wypada

również dodać, iż zgodnie z art. 3984 § 2 k.p.c., określającym wymogi formalne

I USK 165/26

3

skargi kasacyjnej, skarga kasacyjna powinna zawierać wniosek o przyjęcie do

rozpoznania i jego uzasadnienie. Należy zatem stwierdzić, że wniosek o przyjęcie

skargi kasacyjnej do rozpoznania powinien wskazywać, że zachodzi przynajmniej

jedna z okoliczności wymienionych w powołanym wcześniej art. 3989 § 1 k.p.c., a

jego uzasadnienie winno zawierać argumenty świadczące o tym, że rzeczywiście,

biorąc pod uwagę sformułowane w ustawie kryteria, istnieje potrzeba rozpoznania

skargi przez Sąd Najwyższy. Skarga kasacyjna nie jest bowiem (kolejnym)

środkiem zaskarżenia przysługującym od każdego rozstrzygnięcia sądu drugiej

instancji kończącego postępowanie w sprawie, z uwagi na przeważający w jej

charakterze element interesu publicznego. Służy ona kontroli prawidłowości

stosowania prawa, nie będąc instrumentem weryfikacji trafności ustaleń

faktycznych stanowiących podstawę zaskarżonego orzeczenia.

We wniosku o przyjęcie skarżąca wskazuje na oczywistą zasadność skargi

kasacyjnej bez wskazania, które przepisy zostały w „oczywisty sposób naruszone”.

Nie sposób sformułować w sposób prawidłowy wniosku o przyjęcie skargi

kasacyjnej bez odwołania się choćby do jednego przepisu prawa materialnego lub

procesowego. Każda z przesłanek skargi, to jest oczywista zasadność skargi,

występowanie istotnego zagadnienia prawnego oraz potrzeba wykładni jako

okoliczności uzasadniające rozpoznanie skargi kasacyjnej muszą dotyczyć treści

przepisów, które były (powinny być) zastosowane w sprawie. Konieczne

wymaganie konstrukcyjne skargi jest spełnione tylko wówczas, gdy jej autor wskaże,

jakiego przepisu (przepisów) prawa dotyczy to twierdzenie, a także w czym upatruje

nadanie zarzucanemu naruszeniu znamienia oczywistej zasadności. Przymiot

oczywistej zasadności świadczy o kwalifikowanej formie naruszenia prawa,

naruszeniu widocznym na pierwszy rzut oka. Oczywista zasadność skargi ma

miejsce, gdy bez pogłębionej analizy można stwierdzić, że doszło do ewidentnego

błędu w rozumieniu lub zastosowaniu (niezastosowaniu) normy prawnej (zob.

postanowienie SN z dnia 15 marca 2005 r., II UK 205/04, niepubl.; postanowienie

SN z dnia 10 maja 2005 r., I PK 294/04, niepubl.; postanowienie SN z dnia

10 stycznia 2014 r., III UK 61/13, LEX nr 1648614).

Jednocześnie argumentacja mająca uzasadniać oczywistą zasadność skargi

kasacyjnej, ogranicza się do przedstawienia stanu faktycznego sprawy

I USK 165/26

4

wynikającego z dokonanej przez skarżącą własnej oceny zebranego w tej sprawie

materiału dowodowego. Z całą pewnością brakuje jej zatem waloru ogólności i

uniwersalności, a co szczególnie znamienne, w istocie stanowi ona próbę

podważenia przeprowadzonej przez Sąd drugiej instancji oceny materiału

dowodowego oraz dokonanych na tej podstawie ustaleń faktycznych, z których Sąd

ten wyprowadził wniosek, że pomiędzy małżonkami nie istniała więź duchowa,

osobista, emocjonalna, uczuciowa i gospodarcza. Byli małżeństwem tylko formalnie.

Sąd Najwyższy podkreśla w związku z tym, że powoływanie się na błąd w

przeprowadzonej ocenie dowodów i dokonanych na tej podstawie ustaleniach

faktycznych nie może być podstawą skargi kasacyjnej (art. 3983 § 3 k.p.c.),

ponieważ ustalenia te są wynikiem swobodnej oceny dowodów dokonywanej przez

sąd meriti. Sąd Najwyższy, zgodnie z art. 39813 § 2 k.p.c., jest natomiast związany

ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia, co

oznacza, że w przypadku poddania skargi kasacyjnej merytorycznej ocenie i tak

musiałby uwzględnić owe ustalenia faktyczne przy rozpatrywaniu powołanych w

skardze zarzutów naruszenia prawa materialnego, którego przepisy stanowiły

podstawę prawną rozstrzygnięcia zawartego w zaskarżonym wyroku.

Ostatecznie należy zauważyć, że pojęcie wspólności małżeńskiej, które na

gruncie art. 70 ust. 3 ustawy emerytalnej uprawnia wdowę (wdowca) do nabycia

renty rodzinnej po śmierci współmałżonka, nie posiada definicji legalnej, jednakże

doczekało się wnikliwej analizy zarówno w orzecznictwie Sądu Najwyższego, jak i

w doktrynie. W judykaturze podkreśla się, że pozostawanie we wspólności

małżeńskiej nie może być postrzegane jako następstwo jedynie formalnie

zawartego związku małżeńskiego, ale również jako wspólność małżeńska

wynikająca lub powiązana z rzeczywistym korzystaniem z praw i realizowaniem

powinności małżeńskich, które do dnia śmierci ubezpieczonego współmałżonka

kreują faktyczną wspólnotę małżeńską w jej rozmaitych wymiarach: duchowym,

materialnym lub rodzinnym, a następnie - wskutek wystąpienia zdarzenia

ubezpieczeniowego (śmierci ubezpieczonego) - uruchamiają prawo ustawowo

wskazanych osób bliskich do renty rodzinnej (wyrok Sądu Najwyższego

z 17 października 2017 r., II UK 444/16, LEX nr 2390732). Pojęcie "wspólności

małżeńskiej" przewidziane w przepisie art. 70 ust. 3 ustawy obejmuje nie tylko

I USK 165/26

5

wspólność majątkową małżeńską, lecz także więź duchową, osobistą, emocjonalną

i uczuciową. Wspólność małżeńska oznacza rzeczywisty związek łączący

małżeństwo, obejmujący wspólne zamieszkiwanie i prowadzenie wspólnego

gospodarstwa domowego, wspólne pożycie, wierność i pomoc we współdziałaniu

dla dobra założonej przez siebie rodziny (wyroki Sądu Najwyższego z: 6 marca

1997 r., II UKN 17/97, OSNAPiUS 1997 Nr 23, poz. 477; 11 lutego 2011 r., II UK

273/10, LEX nr 817530; postanowienie Sądu Najwyższego z: 17 października

2023 r., I USK 148/23, LEX nr 3616807; Ł. Prasołek (w:), G. Gudowska, K. Ślebzak

(red.), Emerytury i renty z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Komentarz,

Warszawa 2013, komentarz do art. 70, pkt I.7).

Nie podlega wątpliwościom, że Sądy obu instancji na bazie dokonanych

ustaleń faktycznych dokonały subsumpcji przepisu art. 70 ust. 3 ustawy

emerytalnej zgodnie z przedstawioną wyżej utrwaloną wykładnią judykatury.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c.

odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

M.G.

[SOP]