Umowa o pracę między małżonkami wykonywana w praktyce. SN nie przyjął skargi ZUS

Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z dnia 15 grudnia 2023 r. oddalił

apelację Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Częstochowie od wyroku

Sądu Okręgowego w Częstochowie z dnia 23 września 2021 r., którym zmieniono

zaskarżoną przez odwołującego się R.J. decyzję organu rentowego z dnia 4 maja

2020 r. i stwierdzono, że odwołujący się jako pracownik u płatnika składek S.J.

podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowemu, chorobowemu,

wypadkowemu od dnia 1 stycznia 2020 r.

Sąd Apelacyjny przyjął za własne ustalenia Sądu Okręgowego, że umowa o

pracę zawarta w dniu 1 stycznia 2020 r. między odwołującym się a jego żoną S.J.,

prowadzącą na własny rachunek pozarolniczą działalność gospodarczą pod firmą S.

I USK 24/26

2

w W., na podstawie której odwołujący się został zatrudniony na stanowisku

technika fotografa na czas nieokreślony za wynagrodzeniem w kwocie 2.600 zł

faktycznie była wykonywana w okresie od dnia 1 stycznia do dnia 4 lutego 2020 r.,

a więc nie była umową pozorną w rozumieniu art. 83 k.c. Tym samym stanowi ona

tytuł do podlegania ubezpieczeniom społecznym, o którym mowa w art. 6 ust. 1

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(obecnie jednolity tekst: Dz.U. z 2025 r., poz. 350 ze zm., dalej jako ustawa

systemowa). Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę, że nie była to pierwsza umowa

zawarta przez strony, a do której wykonywania odwołujący się miał kwalifikacje,

ponieważ strony pracowały ze sobą w różnych konfiguracjach prawnych począwszy

od 1998 r., w tym od 2003 r. na podstawie umowy o pracę. Ponadto świadek A.K.

oraz pisemnie świadek J.K. jednoznacznie potwierdzili, że odwołujący się

faktycznie świadczył pracę w ramach spornej umowy o pracę na rzecz płatnika

składek.

Ustosunkowują się do apelacyjnego zarzutu naruszenia art. 15zzs2 ustawy z

dnia 20 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem,

przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz

wywołanych nimi sytuacji kryzysowych w brzmieniu obowiązującym w dacie

wydania wyroku (obecnie jednolity tekst: Dz.U. z 2025 r., poz. 764, dalej jako

ustawa covidowa), Sąd Apelacyjny stwierdził, że choć niewątpliwie Sąd Okręgowy

nie dopełnił obowiązków procesowych związanych z możliwością wydania wyroku

na posiedzeniu niejawnym, bowiem nie zamknął rozprawy i nie odebrał po

przeprowadzeniu postępowania dowodowego stanowisk stron na piśmie, to jednak

organ rentowy nie wykazał w apelacji, aby naruszenie to miało istotny wpływ na

przebieg postępowania czy na treść zaskarżonego wyroku. Zebrany w sprawie

materiał dowodowy - w zakresie objętym przedmiotem zaskarżonej decyzji -

pozwalał na merytoryczne rozstrzygnięcie sprawy, a zatem Sąd pierwszej instancji

mógł pominąć wskazane w odwołaniu wnioski dowodowe organu rentowego.

Organ rentowy w całości zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego skargą

kasacyjną, domagając się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i przekazania

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu oraz zasądzenia od

odwołującego się na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

I USK 24/26

3

W skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie przepisów prawa materialnego

oraz przepisów postępowania, mających wpływ na wynik sprawy, a mianowicie:

1) art. 2352 § 1 i 2 k.p.c., art. 227 w związku z art. 391 § 1 k.p.c., przez

rozstrzygnięcie sprawy, mimo że wnioski dowodowe zgłoszone przez skarżącego o

zobowiązanie odwołującego się do przedstawienia danych placówek, w których się

leczył, o przeprowadzenie dowodu z dokumentacji jego leczenia w tych placówkach

i z opinii biegłego sądowego na okoliczność czy w spornym okresie od dnia

1 stycznia do dnia 4 lutego 2020 r. odwołujący się był zdolny do wykonywania pracy

na rzecz płatnika składek, o zobowiązanie płatnika składek do przedłożenia pełnej

dokumentacji dotyczącej przychodów i rozchodów prowadzonej działalności z

czwartego kwartału 2019 r. oraz pierwszego kwartału 2020 r. - nie zostały w

jakikolwiek sposób rozpoznane zarówno przez Sąd pierwszej instancji, jak i Sąd

Apelacyjny, a miały one istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy; 2) art. 378 §

1 w związku z art. 379 pkt 5 k.p.c. oraz w związku z art. 15zzs2 ustawy covidowej,

przez niewłaściwe zastosowanie i zaniechanie uwzględnienia z urzędu nieważności

postępowania w sprawie z uwagi na pozbawienie organu rentowego możliwości

obrony swych praw wskutek wydania przez Sąd pierwszej instancji wyroku na

posiedzeniu niejawnym, mimo że postępowanie dowodowe nie zostało w całości

przeprowadzone oraz przed wydaniem orzeczenia Sąd pierwszej instancji nie

odebrał od stron postępowania stanowisk na piśmie; 3) art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 11

ust. 1, art. 12 ust. 1, art. 13 pkt 1, art. 68 ust. 1 pkt 1a ustawy systemowej, przez

niewłaściwe zastosowanie i ustalenie, że odwołujący się jako pracownik płatnika

składek podlega obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym od dnia 1 stycznia

2020 r. - mimo braku przesłanek do takiego rozstrzygnięcia.

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący wniósł o

przyjęcie skargi do rozpoznania (3989 § 1 pkt 2 i 3 k.p.c.), gdyż istnieje potrzeba

wykładni przepisów, a mianowicie - art. 15zzs2 ustawy covidowej w związku z

art. 378 § 1 w związku z art. 379 pkt 5 k.p.c. W szczególności, wyjaśnienia wymaga

czy w sytuacji, gdy sąd stosując powołany przepis ustawy covidowej, wydaje wyrok

na posiedzeniu niejawnym, mimo że postępowanie dowodowe nie zostało w całości

przeprowadzone oraz przed wydaniem orzeczenia nie odebrał od stron

postępowania stanowisk na piśmie, to dochodzi do nieważności postępowania ze

I USK 24/26

4

względu na pozbawienie strony możliwości dochodzenia swych praw.

Jednocześnie zachodzi potrzeba wyjaśnienia, czy taka nieważność postępowania

winna być przez sąd drugiej instancji uwzględniona z urzędu. Dodatkowo skarżący

wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, gdyż zaskarżone orzeczenie

w granicach zaskarżenia. oczywiście narusza prawo.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie kwalifikowała się do merytorycznego jej rozpoznania.

Instytucja skargi kasacyjnej ma charakter nadzwyczajnego środka

zaskarżenia, czego wyrazem jest m.in. istotne ograniczenie dostępności tegoż

środka pod względem dopuszczalnych jego podstaw. Pomimo pozostawienia w

art. 3983 § 1 k.p.c. możliwości zaskarżenia orzeczenia z powodu naruszenia prawa

materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie oraz z

powodu naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć

istotny wpływ na wynik sprawy, zakres tych zarzutów w odniesieniu do wszystkich

podmiotów uprawnionych do wniesienia skargi został ograniczony. Zgodnie bowiem

z art. 3983 § 3 k.p.c. podstawą skargi nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia

faktów lub oceny dowodów. Oznacza to jednoznaczne określenie funkcji Sądu

Najwyższego, który jako sąd kasacyjny nie jest sądem powszechnym zwykłej,

trzeciej instancji, zaś skarga kasacyjna (podobnie jak uprzednio kasacja) nie jest

środkiem zaskarżenia przysługującym od każdego rozstrzygnięcia sądu drugiej

instancji kończącego postępowanie w sprawie, a to z uwagi na przeważający w

charakterze skargi kasacyjnej element interesu publicznego. Służy ona kontroli

prawidłowości stosowania prawa, nie będąc instrumentem weryfikacji trafności

ustaleń faktycznych stanowiących podstawę zaskarżonego orzeczenia (zob.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 2008 r., III UK 6/08, LEX nr

469183). Zgodnie z takim modelem skargi kasacyjnej jej rozpoznanie następuje

tylko z przyczyn kwalifikowanych, wymienionych w art. 3989 § 1 k.p.c., tj. wówczas,

gdy w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne (pkt 1), istnieje potrzeba

wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów (pkt 2), zachodzi nieważność postępowania

I USK 24/26

5

(pkt 3) lub skarga jest oczywiście uzasadniona (pkt 4).

Obowiązkiem skarżącego jest sformułowanie i uzasadnienie wniosku o

przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania w nawiązaniu do tych przesłanek, gdyż

tylko wówczas może być osiągnięty cel wymagań przewidzianych w art. 3984 § 2

k.p.c. Rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego w kwestii przyjęcia bądź odmowy

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania wynika z oceny czy okoliczności

powołane przez skarżącego odpowiadają tym, o jakich stanowi art. 3989 § 1 k.p.c.

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący powołał

się na przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 2 i 4 k.p.c., tj. na potrzebę wykładni przepisów

prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w

orzecznictwie sądów oraz na oczywistą zasadność skargi.

Oparcie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na potrzebie

wykładni przepisów prawa budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.) wymaga wykazania,

jaki konkretny przepis prawa, zastosowany w danej sprawie, jest przedmiotem

rozbieżnej wykładni w orzecznictwie i na czym rozbieżność ta polega, co wymaga

przytoczenia orzeczeń sądów wydanych w takich samych lub istotnie zbliżonych

stanach faktycznych, względnie, jaki konkretny przepis prawa, zastosowany w

danej sprawie, wymaga interpretacji ze strony Sądu Najwyższego, z czego

potrzeba ta wynika i z jakich powodów dotychczasowy dorobek doktryny i

orzecznictwa jest w tej mierze niewystarczający. Nieodzowne jest, podobnie jak w

przypadku przyczyny kasacyjnej określonej w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., wykazanie

związku między oczekiwaną od Sądu Najwyższego wykładnią prawa a wynikiem

postępowania kasacyjnego (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego: z dnia

28 marca 2007 r., II CSK 84/07, LEX nr 315351; z dnia 11 stycznia 2008 r.,

I UK 283/07, LEX nr 448205; z dnia 13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08, LEX nr

424365; z dnia 12 grudnia 2008 r., II PK 220/08, LEX nr 523522; z dnia 20 maja

2016 r., V CSK 692/15, LEX nr 2054493). Jeżeli podstawą wniosku jest twierdzenie

o występujących w orzecznictwie sądowym rozbieżnościach wynikających z

dokonywania przez sądy różnej wykładni przepisu, konieczne jest także wskazanie

rozbieżnych orzeczeń, dokonanie ich analizy i wykazanie, że rozbieżność wynika z

różnej wykładni przepisu (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

I USK 24/26

6

31 października 2025 r., I CSK 3469/24, LEX nr 3953072 i powołane tam

orzeczenia). Twierdzenie o występowaniu potrzeby wykładni przepisów prawnych

budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie

sądów jest uzasadniony tylko wtedy, kiedy przedstawiony problem prawny nie

został jeszcze rozstrzygnięty przez Sąd Najwyższy lub kiedy istnieją rozbieżne

poglądy w tym zakresie, wynikające z odmiennej wykładni przepisów

konstruujących owo zagadnienie (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

5 sierpnia 2025 r., III USK 143/24, LEX nr 3900096).

Analiza wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania i jego

uzasadnienia prowadzi do stwierdzenia, że wskazane przez skarżącego podstawy

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania nie zachodzą.

Artykuł 15zzs2 ustawy covidowej w brzmieniu wydania wyroku przez Sąd

pierwszej instancji stanowił, że jeżeli w sprawie rozpoznawanej według przepisów

Kodeksu postępowania cywilnego postępowanie dowodowe zostało

przeprowadzone w całości, sąd może zamknąć rozprawę i wydać orzeczenie na

posiedzeniu niejawnym po uprzednim odebraniu od stron lub uczestników

postępowania stanowisk na piśmie. Z przepisu tego wynika, że odebranie od stron

oświadczeń na piśmie powinno mieć charakter uprzedni i stanowi ono konieczną

przesłankę zamknięcia rozprawy i wydania wyroku na posiedzeniu niejawnym.

W uzasadnieniu postanowienia z dnia 12 maja 2022 r., III UZ 5/22 (LEX nr 3416401)

oraz z dnia 10 stycznia 2024 r., II UZ 72/23 (LEX nr 3698813), Sąd Najwyższy

uznał, że instytucja odebrania od stron lub uczestników postępowania stanowisk na

piśmie ma swój odpowiednik w art. 224 § 1 k.p.c., zgodnie z którym przed

zamknięciem rozprawy przewodniczący udziela stronom głosu (najpierw powodowi,

potem pozwanemu), aby mogły przedstawić swoje stanowisko w sprawie, tj.

wypowiedzieć się co do przeprowadzonych dowodów oraz zgłosić wnioski, których

nie zgłosiły wcześniej. Wystąpienia stron mogą też wskazywać na zaistniałe

uchybienia przepisom postępowania (w trybie art. 162 k.p.c.), w tym także

uchybienia dowodowe. Jest to zatem etap postępowania istotny z punktu widzenia

realizacji przez strony ich praw procesowych. Jednakże zgodnie z utrwalonym

poglądem judykatury, nieważności nie wywołuje nieudzielenie przez sąd - wbrew

dyspozycji art. 224 § 1 k.p.c. - głosu stronom przed zamknięciem rozprawy (zob.

I USK 24/26

7

wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 15 października 2010 r., V CSK 58/10, LEX nr

786675 i z dnia 16 kwietnia 2014 r., LEX nr 1486992) w sytuacji, gdy w toku

postępowania strony i ich pełnomocnicy mieli możliwość odnoszenia się do żądań i

twierdzeń zgłaszanych w sprawie, a więc brali w niej udział z pełną swobodą

formułowania wniosków. Wówczas bowiem nie zostają spełnione kumulatywnie

wszystkie przesłanki nieważności postępowania, tj. zachodzi przypadek, w którym

strona, pomimo uchybienia przez sąd przepisom postępowania mającym wpływ na

możność działania strony, miała możliwość odnoszenia się do żądań i twierdzeń i

dowodów zgłaszanych w sprawie. Nie można także pominąć, że o nieważności

postępowania nie świadczą uchybienia sądu z zakresu postępowania dowodowego,

w szczególności polegające na pominięciu zgłaszanych wniosków dowodowych lub

na przeprowadzeniu dowodów w sposób wadliwy (zob. postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 9 lipca 2020 r., II CSK 228/20, LEX nr 3153495 i z dnia

20 września 2022 r., I USK 525/21, LEX nr 3486964). Zaniechanie powtórzenia

dowodów czy uzupełnienia postępowania dowodowego przez sąd drugiej instancji

nie jest okolicznością wskazującą na nieważność postępowania. Przyjmuje się, że

strona zostaje pozbawiona możności działania w rozumieniu art. 379 pkt 5 k.p.c.

tylko w sytuacji, gdy doszło do całkowitego pozbawienia jej możności obrony jej

praw, a zatem w przypadku, gdy znalazła się w sytuacji uniemożliwiającej, a nie

tylko utrudniającej lub ograniczającej popieranie przed sądem dochodzonych żądań

(zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 września 2025 r., I CSK 1165/25,

LEX nr 3910746 czy z dnia 25 lipca 2013 r., II CZ 19/13, LEX nr 1343967).

Sąd Najwyższy wielokrotnie wskazywał także, że przesłanki przyjęcia skargi

kasacyjnej do rozpoznania nie stanowi ewentualna nieważność postępowania

przed sądem pierwszej instancji, a jedynie przed sądem drugiej instancji (zob. np.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2009 r., II CSK 80/09, LEX nr

1214331). Zaniechanie powtórzenia dowodów czy uzupełnienia postępowania

dowodowego przez sąd drugiej instancji nie jest natomiast okolicznością

wskazującą na nieważność postępowania w rozumieniu art. 379 pkt 5 k.p.c. (zob.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 września 2025 r., I CSK 1639/25,

LEX nr 3910745).

Powracając na płaszczyznę niniejszej sprawy przypomnieć trzeba, że Sąd

I USK 24/26

8

Apelacyjny odniósł się do zarzucanych Sądowi pierwszej instancji przez

skarżącego naruszeń przepisów, w tym art. 15zzs2 ustawy covidowej i dokonał

analizy wpływu tego uchybienia na wynik sprawy. Odniósł się też pośrednio do

zgłaszanych przez skarżącego wniosków dowodowych, wskazując, że zebrany w

sprawie materiał dowodowy, w zakresie objętym przedmiotem zaskarżonej decyzji

pozwalał na merytoryczne rozstrzygnięcie sprawy, a zatem Sąd pierwszej instancji

mógł pominąć wskazane w apelacji wnioski dowodowe. O oczywistej zasadności

skargi nie mogą zaś świadczyć zarzuty dotyczące oceny dowodów. Skoro zgodnie

z art. 3983 § 3 k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące

ustalenia faktów lub oceny dowodów, to nie mogą one przemawiać również za

oczywistą zasadnością skargi (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

17 czerwca 2025 r., III USK 36/25, LEX nr 3899523). Z tych samych przyczyn

analogicznie należy ocenić art. 227 k.p.c., stanowiący, że przedmiotem odwodu są

fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie (zob. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 16 maja 2014 r., II UK 20/14, LEX nr 2584597 czy z dnia

10 stycznia 2023 r., III USK 75/22, LEX nr 3508931).

Ponadto stawiając we wniosku o przyjęcie skargo do rozpoznania tezę o

oczywistej zasadności skargi, skarżący ograniczył się wyłącznie do stwierdzenia, że

skarga kasacyjna zasługuje na przyjęcie jej do rozpoznania, ponieważ „zaskarżone

orzeczenie oczywiście narusza prawo w granicach zaskarżenia”. Skarżący

odsyłając we wniosku do zarzutów wskazanych w podstawach skargi, nie

przedstawił jakiegokolwiek uzasadnienia i analizy prowadzącej do wywodu

prawnego uzasadniającego tezę o kwalifikowanym naruszeniu przez Sąd

Apelacyjny przepisów prawa, a jak już wspomniano powyżej, ewentualne

niewzięcie przez sąd drugiej instancji z urzędu zarzucanej nieważności

postępowania przez sądem pierwszej instancji, nie stanowi uchybienia

skutkującego nieważnością postępowania przed sądem drugiej instancji, którą Sąd

Najwyższy bierze pod rozwagę z urzędu, ale może podlegać badaniu w ramach

przyczyny kasacyjnej określonej w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.

Podsumowując, uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania nie pozwala stwierdzić, żeby w sprawie występowała któraś z

powołanych przez skarżącego podstaw przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania

I USK 24/26

9

i z tego względu na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w

sentencji postanowienia.

[SOP]