Spór o pozorność umowy o pracę zakończył się odmową przyjęcia skargi kasacyjnej

Wyrokiem z 13 września 2021 r., XIU 190/21, Sąd Okręgowy w Katowicach

w punkcie 1. zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w

Chorzowie z dnia 4 grudnia 2020 r. w ten sposób, iż stwierdził, że K.P. jako

pracownik u płatnika składek K.S. podlega obowiązkowo ubezpieczeniom:

emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu od dnia 1 maja 2020 r., w

punkcie 2. zasądził od ZUS Oddział w Chorzowie koszty zastępstwa procesowego

po 180 zł na rzecz K.P. oraz K.S. z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za

I USK 433/24

2

opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas od uprawomocnienia się

orzeczenia do dnia zapłaty.

Wyrokiem z dnia 14 czerwca 2024 r., III AUa 1800/21, Sąd Apelacyjny w

Katowicach na skutek apelacji organu rentowego zmienił zaskarżony wyrok w

całości i oddalił odwołania (pkt 1); zasądził od K.P. oraz K.S. na rzecz Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Chorzowie kwoty po 240 zł tytułem zwrotu

kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym, z ustawowymi

odsetkami za opóźnienie w spełnieniu świadczenia, za czas od dnia

uprawomocnienia się orzeczenia, którym je zasądzono, do dnia zapłaty (pkt 2).

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku ubezpieczona zarzuciła

naruszenie: 1. art. 22 k.p.; 2. art. 6 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 11 ust. 1 w związku

z art. 12 ust. 1 w związku z art. 13 pkt 1 w związku z art. 18 ust. 1 w związku z

art. 20 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych w związku z art. 83 § 1 k.c. w związku z art. 22 § 1 k.p. w związku z

art. 300 k.p.; 3. art. 65 k.c.; 4. art. 83 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p.; 5. art. 382,

art. 233 § 1 oraz art. 387 § 21 pkt 1 k.p.c.

Przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżąca uzasadniła

występowaniem istotnego zagadnienia prawnego oraz potrzebą wykładni przepisów

prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w

orzecznictwie sądów.

W ocenie skarżącej istotne zagadnienie prawne wymaga odpowiedzi na

pytanie, czy ocena pracy zdalnej przez pryzmat faktycznego i rzeczywistego

realizowania elementów charakterystycznych dla stosunku pracy zawartego przed

wejściem w życie nowelizacji Kodeksu pracy wprowadzonej Dz.U. z 2022 r.

poz. 1510 powinna opierać się wyłącznie w oparciu o kryteria wynikające z art. 22 §

1 k.p., czy także w oparciu o inne regulacje, czy to przepisów prawa powszechnie

obowiązującego, czy to wprowadzone przez strony w umowie o pracę załącznikach

do niej i ewentualnych aneksach?

Natomiast uzasadniając przesłankę określoną w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.

skarżąca wskazała, że tematyka szeroko pojętej pozorności stosunku pracy,

zwłaszcza w kontekście pozorności w przypadku zatrudniania kobiet w ciąży

pozostająca przedmiotem roztrząsania w oparciu o przepisy trzech ustaw, jak

I USK 433/24

3

Kodeks pracy (art. 22 k.p., 300 k.p.), Kodeksu cywilnego (art. 65 k.c., 83 k.c.) oraz

tzw. ustawy systemowej nadal pozostaje materią budzącą poważne wątpliwości

oraz rozbieżności w orzecznictwie Sądów.

Mając na uwadze powyższe skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego

wyroku w całości i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przez zmianę

zaskarżonej decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Chorzowie z

dnia 4 grudnia 2020 r. w ten sposób, iż ubezpieczona K.P. jako pracownik u płatnika

składek K.S. podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym,

chorobowemu i wypadkowemu; ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w

całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji, a

ponadto o zasądzenie od organu rentowego na rzecz ubezpieczonej zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego

według norm prawem przepisanych oraz opłaty skarbowej od złożonego w sprawie

pełnomocnictwa.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o wydanie

postanowienia o odmowie przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, a w

przypadku nieuwzględnienia wniosku, o którym mowa powyżej, o oddalenie skargi

kasacyjnej oraz w obu przypadkach o zasądzenie od ubezpieczonej na rzecz

organu rentowego zwrotu kosztów zastępstwa procesowego według norm

przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do

rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, jeżeli istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, jeżeli zachodzi nieważność

postępowania lub jeżeli skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Za istotne zagadnienie prawne w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. uznaje

się zagadnienie dotychczas niewyjaśnione i nierozwiązane w orzecznictwie, a więc

cechujące się nowością, i którego rozstrzygnięcie może sprzyjać rozwojowi prawa.

W utrwalonym orzecznictwie przyjmuje się, że powołanie się na tę okoliczność

I USK 433/24

4

wymaga, obok sformułowania tego zagadnienia, także przytoczenia związanych z

nim konkretnych przepisów prawnych, wskazania, dlaczego jest ono istotne oraz

przedstawienia argumentacji wskazującej na rozbieżne oceny prawne (por.

postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 10 maja 2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002

Nr 1, poz. 11; z dnia 13 sierpnia 2002 r., I PKN 649/01, OSNP 2004 nr 9, poz. 158;

z dnia 14 lutego 2003 r., I PK 306/02, Wokanda 2004 nr 7-8, poz. 51; z dnia

10 stycznia 2012 r., I UK 305/11, LEX nr 1215784; z dnia 23 marca 2012 r., II PK

284/11, LEX nr 1214575; z dnia 10 września 2014 r., I CSK 729/13, LEX nr

1532950; z dnia 2 grudnia 2014 r., II CSK 376/14, LEX nr 1622307; z dnia

14 kwietnia 2015 r., II PK 217/14, LEX nr 678073; z dnia 28 października 2015 r.,

I PK 17/15, LEX nr 2021940; z dnia 14 stycznia 2016 r., II CSK 382/15, LEX nr

2090999).

Twierdzenie o występowaniu istotnego zagadnienia prawnego jest

uzasadnione tylko wtedy, kiedy po pierwsze - przedstawiony problem prawny nie

został jeszcze rozstrzygnięty przez Sąd Najwyższy lub kiedy istnieją rozbieżne

poglądy w tym zakresie, wynikające z odmiennej wykładni przepisów

konstruujących to zagadnienie (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

12 marca 2010 r., II UK 400/09, LEX nr 577468) oraz po drugie - jego wyjaśnienie

ma znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy w ustalonym stanie faktycznym (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 stycznia 2009 r., II PK 248/09, LEX nr

736732). Tym samym twierdzenie o występowaniu istotnego zagadnienia prawnego

jest uzasadnione tylko wtedy, kiedy przedstawiony problem prawny nie został

jeszcze rozstrzygnięty przez Sąd Najwyższy lub kiedy istnieją rozbieżne poglądy w

tym zakresie, wynikające z odmiennej wykładni przepisów konstruujących to

zagadnienie (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 marca 2010 r., II UK

363/09, LEX nr 577467 czy z dnia 12 marca 2010 r., II UK 400/09, LEX nr 577468).

W konsekwencji nie można uznać, że w sprawie występuje istotne zagadnienie

prawne (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.), jeśli Sąd Najwyższy zajął już stanowisko w

kwestii przedstawianej w skardze i wyraził swój pogląd we wcześniejszych

orzeczeniach, a nie zachodzą żadne okoliczności uzasadniające zmianę tego

poglądu (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 16 stycznia 2003 r.,

I PK 230/02, OSNP - wkładka z 2003 r. Nr 13, poz. 5; z dnia 10 marca 2010 r., II UK

I USK 433/24

5

363/09, LEX nr 577467; z dnia 12 marca 2010 r., II UK 400/09, LEX nr 577468;

z dnia 19 stycznia 2012 r., I UK 328/11, LEX nr 1215423; z dnia 19 marca 2012 r.,

II PK 294/11, LEX nr 1214578; z dnia 18 lutego 2015 r., II CSK 428/14, LEX nr

1652383; z dnia 17 marca 2015 r., I PK 4/15, LEX nr 1661934).

Z kolei powołanie się w skardze kasacyjnej na potrzebę wykładni przepisów

prawnych wymaga wykazania przez skarżącego, że określony przepis prawa, mimo

że budzi poważne wątpliwości, ze wskazaniem na czym te poważne wątpliwości

polegają, nie doczekał się wykładni, bądź że jego niejednolita wykładnia wywołuje

rozbieżności w orzecznictwie sądów, które należy przytoczyć (postanowienia Sądu

Najwyższego: z dnia 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC 2002 Nr 12,

poz. 151; z dnia 15 października 2002 r., II CZ 102/02, niepublikowane).

Rozstrzygnięcie wątpliwości interpretacyjnych nie może się sprowadzać do

odpowiedzi na zarzuty autora skargi skierowane pod adresem zaskarżonego

orzeczenia ani też do odpowiedzi na wątpliwości skarżącego, które można wyjaśnić

za pomocą obowiązujących reguł wykładni bądź w drodze prostego zastosowania

przepisów (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 stycznia 2003 r., I PK

230/02, OSNP-wkładka 2003 Nr 13, poz. 5).

W ocenie Sądu Najwyższego przedstawione przez skarżącą kwestie nie

spełniają wskazanych wyżej kryteriów. Wbrew twierdzeniu skarżącej, wykładni nie

wymagają powołane przez nią przepisy, tj.: art. 22 k.p., 300 k.p., art. 65 k.c., 83 k.c.

W pierwszej kolejności należy zauważyć, że do kognicji Sądu Najwyższego

nie należy ustalanie faktów ani ocena dowodów. Zgodnie bowiem z art. 3983 § 3

k.p.c., podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów

lub oceny dowodów. Z normą wyrażoną w tym przepisie ściśle związany jest też

art. 39813 § 2 k.p.c., zgodnie z którym w postępowaniu kasacyjnym nie jest

dopuszczalne powoływanie nowych faktów i dowodów, a Sąd Najwyższy jest

związany ustalaniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego

orzeczenia. Z powołanych przepisów wynika, że zadaniem Sądu Najwyższego

realizowanym w postępowaniu kasacyjnym jest kontrola prawa: materialnego i

procesowego, nie zaś kontrola oceny dowodów i dokonanych w sprawie ustaleń

faktycznych, co jest zadaniem realizowanym przez sądy powszechne

rozpoznających sprawę w pierwszej i drugiej instancji. Przepis art. 3983 § 3 k.p.c.

I USK 433/24

6

wprawdzie nie wskazuje expressis verbis konkretnych przepisów, których

naruszenie, w związku z ustalaniem faktów i przeprowadzaniem oceny dowodów,

nie może być przedmiotem zarzutów wypełniających drugą podstawę kasacyjną,

nie ulega jednak wątpliwości, że obejmuje on art. 233 § 1 k.p.c., bowiem właśnie

ten przepis określa kryteria oceny wiarygodności i mocy dowodów.

Tak w judykaturze, jak i doktrynie prawa pracy podkreśla się, że stosunek

pracy, zdefiniowany w art. 22 § 1 k.p., jest stosunkiem prawnym starannego

działania, którego konstytutywnymi cechami są: dobrowolne, osobiste, odpłatne

świadczenie pracy w sposób ciągły, w warunkach podporządkowania pracownika

pracodawcy, który ponosi wszelkie ryzyka związane z zatrudnieniem pracownika.

Dla objęcia obowiązkowymi ubezpieczeniami społecznymi istotne jest zatem, aby

stosunek pracy zrealizował się przez wykonywanie zatrudnienia o cechach

pracowniczych. Zasadniczą rolę w procesie sądowego badania, czy dany stosunek

prawny jest stosunkiem pracy, przypisuje się ustaleniom faktycznym dotyczącym

tego, czy praca wykonywana w ramach analizowanego stosunku prawnego

rzeczywiście ma cechy wymienione w art. 22 § 1 k.p. W tym celu bada się

okoliczności i warunki, w jakich dana osoba wykonuje czynności na rzecz innego

podmiotu prawa i dopiero w wyniku tego badania (poczynienia stosownych ustaleń)

rozstrzyga się, czy czynności te świadczone są w warunkach wskazujących na

stosunek pracy.

Zdaniem Sądu Najwyższego, lektura pisemnych motywów zaskarżonego

wyroku wyraźnie wskazuje, że Sąd drugiej instancji w pełni respektował

przedstawioną wyżej wykładnię przepisów, czyniąc z niej podstawę do

przeprowadzenia oceny prawnej ustalonego w toku procesu stanu faktycznego,

który - co warte podkreślenia - ma w postępowaniu kasacyjnym wiążący charakter

(art. 39813 § 2 k.p.c.).

Sąd Apelacyjny oceniając istnienie między stronami stosunku pracy, jako

podstawy podlegania ubezpieczeniom społecznym wskazał, że o pozorności

zawartej między stronami umowy o pracę świadczy brak zorganizowania miejsca

pracy ubezpieczonej, brak wyposażenia jej w narzędzia pracy, czy brak

przekazania jej informacji o klientach płatnika. Z ustaleń Sądu drugiej instancji

wynika ponadto, że pracodawca nie rozliczał ubezpieczonej z czasu pracy, z

I USK 433/24

7

efektów pracy oraz w żaden sposób nie kontrolował i nie nadzorował pracy

ubezpieczonej, której wypłacał wynagrodzenie wyższe od kwot uzyskiwanych,

przez innych swoich pracowników. O pozorności zatrudnienia świadczy Zdaniem

Sądu Apelacyjnego także obiektywny brak zapotrzebowania na pracę

ubezpieczonej. Płatnik ani na etapie postępowania przed organem rentowym ani

też w postępowaniu sądowym nie wykazał uzasadnienia faktycznego dla

zatrudnienia ubezpieczonej. W okresie jej niezdolności do pracy, urlopu

macierzyńskiego i rodzicielskiego płatnik nie zatrudniał innej osoby na to

stanowisko, w ramach umowy o zastępstwo. Nie delegował obowiązków

ubezpieczonej innemu pracownikowi, tylko sam przejął te obowiązki. Również po

rozwiązaniu umowy o pracę przez upływ czasu - z dniem 31 grudnia 2021 r. płatnik

nie widział potrzeby zatrudnienia pracownika na to stanowisko.

W przedmiotowej sprawie bez wątpienia Sąd drugiej instancji dokonał

weryfikacji i oceny stanu faktycznego sprawy, która to weryfikacja wpłynęła na

ocenę prawną i zdecydowała o kształcie zapadłego rozstrzygnięcia.

Powyższe oznaczało, że skarga kasacyjna nie spełniła przesłanek

wymaganych do przyjęcia jej do merytorycznego rozpoznania, ponieważ powołane

w niej twierdzenia i wątpliwości w istocie rzeczy ograniczały się do polemiki z

ustalonym przez Sąd drugiej instancji stanem faktycznym oraz jego oceną prawną.

Tym samym Sąd Najwyższy, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., orzekł o

odmowie przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, natomiast o kosztach na

podstawie art. 98 § 1 i § 11 k.p.c.

[I.T.]

[SOP]