Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi Kasy Rolniczej, ubezpieczona dostanie 270 zł kosztów

Sąd Apelacyjny w Rzeszowie, wyrokiem z 18 marca 2025 r., oddalił apelację

Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego od wyroku Sądu

Okręgowego w Tarnobrzegu z 7 maja 2024 r., którym zmieniono decyzję organu

rentowego w ten sposób, że stwierdzono, iż wnioskodawczyni K.W. podlegała jako

rolnik z mocy ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym

I USK 442/26

2

rolników (jednolity tekst: Dz. U. z 2025 r., poz. 1770) w zakresie ubezpieczenia

wypadkowego, chorobowego i macierzyńskiego oraz emerytalno-rentowego w

okresie od 25 czerwca 2019 r. do 26 lipca 2019 r. oraz w okresie od 27 lipca 2019 r.

do 21 lutego 2022 r. jako rolnik z mocy ustawy przy równoczesnym prowadzeniu

pozarolniczej działalności gospodarczej.

Organ rentowy wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego w

Rzeszowie, zaskarżając wyrok w całości i opierając skargę na podstawach

naruszenia prawa materialnego tj.:

(-) art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej przez jego błędne

zastosowanie polegające na przyjęciu, że zostały zrealizowane przesłanki do

zastosowania zasady proporcjonalności w postaci przyjęcia w sprawie

niestaranności działania organu rentowego, której usunięcie wiąże się z

zastosowaniem daleko idących negatywnych i nieodwracalnych konsekwencji,

oczywiście niezawinionego zachowania wnioskodawczyni oraz dochowania po

stronie wnioskodawczyni należytej staranności;

(-) art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej przez jego błędne

niezastosowanie i przyjęcie przez Sąd Apelacyjny, że w sprawach z zakresu

ubezpieczeń społecznych nie obowiązuje zasada ignorantia iuris nocet, co narusza

zasadę równego traktowania obywateli przez władze publiczne;

(-) art. 7 ust. 1 i art. 16 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników

przez przyjęcie, że wnioskodawczyni podlegając dobrowolnemu ubezpieczeniu

rolniczemu spełniła warunki do dalszego podlegania temu ubezpieczeniu przy

jednoczesnym podleganiu innemu ubezpieczeniu społecznemu z tytułu

zatrudnienia na podstawie umowy o pracę;

(-) art. 5a ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników przez jego

błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że wnioskodawczyni pomimo

niepodlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy spełniła

warunki do podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników przy jednoczesnym

podleganiu innemu ubezpieczeniu społecznemu z tytułu wykonywania umowy o

pracę.

Mając na uwadze powyższe zarzuty, skarżący organ rentowy wniósł o

uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego

I USK 442/26

3

rozpoznania oraz o pozostawienie Sądowi Apelacyjnemu w Rzeszowie

rozstrzygnięcia w przedmiocie kosztów procesu wynikłych z wniesienia skargi

kasacyjnej.

W ocenie organu rentowego w sprawie występuje istotne zagadnienie

prawne uzasadniające przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania: czy zasada

proporcjonalności przewidziana w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i

Podstawowych Wolności, art. 1 Protokołu Nr 1 sporządzonej w dniu 4 listopada

1950 r. w Rzymie (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.) oraz w art. 31 ust. 3

Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej ma zastosowanie w sytuacji zawinionego

działania wyłącznie ubezpieczonego oraz braku naruszeń ze strony organu

rentowego przy wydaniu decyzji o wyłączeniu z ubezpieczenia społecznego

rolników, nawet po znacznym upływie czasu, z uwagi na niespełnienie warunków

do podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników w świetle art. 5a ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników. Zdaniem organu powołanie się na zasadę

proporcjonalności powinno być oparte w szczególności o analizę skutków

faktycznych i prawnych, a nie tylko przekonanie, że sankcja jest nieproporcjonalna.

Samo podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników przez niemal 15 lat nie

może stanowić argumentu przemawiającego za pozostawieniem go w rolniczym

systemie ubezpieczenia w sytuacji, gdy przepisy ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników takiej możliwości nie przewidują, a brak jest przesłanek do

zastosowania zasady proporcjonalności. W związku z tym istnieje potrzeba

udzielenia odpowiedzi na sformułowane powyżej pytanie, które ostatecznie pozwoli

rozstrzygnąć problem wyłączenia rolnika z ubezpieczenia, i braku przesłanek do

zastosowania zasady proporcjonalności w sytuacji przemilczenia przez rolnika faktu

podjęcia pracy zawodowej.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną, odwołująca się wniosła o wydanie

postanowienia o odmowie przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zawiera argumentów uzasadniających jej przyjęcie do

rozpoznania. Staje się to zrozumiałe, jeśli uwzględni się, że istotnym zagadnieniem

prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. jest problem nowy i dotychczas

niewyjaśniony, dotyczący ważnego abstrakcyjnego zagadnienia jurydycznego,

I USK 442/26

4

którego rozpatrzenie przyczyni się do rozwoju myśli prawnej i będzie miało

znaczenie nie tylko dla oceny konkretnej, jednostkowej sprawy, ale także przy

rozstrzyganiu innych podobnych spraw.

Problem przedstawiony w skardze kasacyjnej nie jest problemem nowym,

został już bowiem rozstrzygnięty w orzecznictwie (np. wyroki Sądu Najwyższego z

dnia 20 marca 2013 r., I UK 556/12, LEX nr 1438701 i z dnia 13 listopada 2014 r., I

UK 117/14, OSNP 2016 nr 5, poz. 62).

Ostatnio o kwestii podnoszonej przez organ rentowy Sąd Najwyższy

szczegółowo wypowiedział się w wyroku z dnia 17 stycznia 2023 r., II USKP 16/22,

OSNP 2023 nr 12, poz. 135, wydanym w analogicznym stanie faktycznym, w

którym ubezpieczona w sposób zawiniony nie poinformowała organu rentowego o

zawarciu umowy zlecenia. Sąd Najwyższy powołał się na jednolicie ukształtowany

pogląd, zgodnie z którym ocena prawa podlegania ubezpieczeniu społecznemu

rolników w zbiegu z pozarolniczą działalnością gospodarczą (umowami prawa

cywilnego, umową o pracę) nie powinna pomijać zasady proporcjonalności, o której

mowa w art. 1 Protokołu Nr 1 do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i

Podstawowych Wolności, sporządzonej dnia 4 listopada 1950 r. w Rzymie (Dz. U. z

1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.). Wskazał, że w wyroku z dnia 25 października

2016 r., I UK 386/15 (LEX nr 2169474), Sąd Najwyższy skonstatował, że „nie

sposób zbyć milczeniem postanowień Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i

Podstawowych Wolności, art. 1 Protokołu Nr 1, sporządzonej dnia 4 listopada 1950

r. w Rzymie oraz wypracowanego na tym tle orzecznictwa Europejskiego Trybunału

Praw Człowieka (por. np. wyrok w sprawie Moskal przeciwko Polsce z dnia 15

września 2009 r., skarga nr 10373/05 z glosą A. Bodnara, B. Grabowskiej, PiZS

2010 r., nr 6). W powołanym judykacie podkreśla się zasadę dobrej administracji,

zgodnie z którą władze publiczne powinny działać z najwyższą sumiennością,

zwłaszcza gdy przedmiotem jest bardzo istotne z punktu widzenia jednostki

zabezpieczenie społeczne. Jeśli naruszenie prawa wystąpiło bez świadomego

udziału uprawnionego, te same organy winny inaczej ocenić proporcjonalność

naruszenia. W takiej sytuacji, gdy dodatkowo odmowa ustalenia prawa do

świadczenia wiąże się z utratą źródła utrzymania, niemal z dnia na dzień, a osoba

uprawniona nie ma dużych możliwości przystosowania się do tej zmiany z uwagi na

I USK 442/26

5

wiek, stan zdrowia, bezrobocie w regionie zamieszkania - dochodzi do naruszenia

art. 1 Protokołu Nr 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych

Wolności, a ingerencja w prawa nabyte jest nieproporcjonalna". W wyroku tym Sąd

Najwyższy stwierdził, że mimo iż przedmiotowe uwagi zostały poczynione na tle

wstrzymania prawa do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, a sprawa toczy

się o podleganie ubezpieczeniu społecznemu, to jednak nie można zapomnieć, że

wydanie decyzji o niepodleganiu ubezpieczeniom społecznym rolników

automatycznie uniemożliwia uzyskania prawa do świadczenia z ubezpieczenia

społecznego rolników (por. także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 czerwca 2021

r., III USKP 43/21, LEX nr 3317096 i powołane tam orzeczenia).

W podobnym tonie wypowiedział się Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 5

sierpnia 2020 r., I UK 37/19 (OSNP 2021 Nr 5, poz. 54), podkreślając, że „istnieją

podstawy do przyjęcia pozajęzykowych reguł interpretacji prawa, których punktem

wyjścia jest stwierdzenie, że przystąpienie do określonego systemu ubezpieczenia

społecznego (w tym wypadku rolniczego) i ochrona ryzyk ubezpieczeniowych w

danym reżimie nie może być dowolnie usuwana przez organy rentowe po wielu

latach ubezpieczenia, gdy działalność rolnicza osoby fizycznej, przez cały okres

aktywności zawodowej, stanowiła jej główne źródło dochodów, a do przekroczenia

zasad pozwalających na pozostanie w ubezpieczeniu społecznym rolników doszło,

co należy podkreślić, bez winy tej osoby (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13

listopada 2014 r., I UK 117/14, OSNP 2016 Nr 5, poz. 62)". Wskazano w nim, że

instytucja wzruszenia decyzji organu rentowego przewidziana w art. 83a ustawy

systemowej jest instrumentem pozwalającym na przywrócenie stanu zgodnego z

prawem. Jednakże zdaniem Trybunału Konstytucyjnego (zob. wyrok z dnia 28

lutego 2012 r., K 5/11, OTK-A 2012 Nr 2, poz. 16, pkt 3.3.4.), niezbędne jest w

takim wypadku ustanowienie odpowiedniej granicy, poza którą niedopuszczalne

byłoby wzruszenie decyzji. Trwałość decyzji organów władzy publicznej nie może

być pozorna. Ustawodawca nie może z jednej strony deklarować trwałości decyzji

(stwierdzając ich prawomocność), a z drugiej strony, bez względu na przyczynę

wadliwości decyzji, nie przewidywać żadnych ograniczeń ich wzruszania. W

konsekwencji prokonstytucyjna wykładnia użytego w z art. 83a ust. 1 ustawy

systemowej „mają wpływ na to prawo lub zobowiązanie" musi zakładać granicę,

I USK 442/26

6

poza którą nowe dowody czy ujawnione okoliczności przestają mieć wpływ na to

prawo lub zobowiązanie. W ocenie Sądu Najwyższego w wyroku I UK 37/19,

„granicę tę wyznacza test proporcjonalności z uwzględnieniem, czy przywrócenie

stanu zgodnego z prawem i tym samym odwrócenie następstw niestaranności

działania organu rentowego nie spowoduje w konkretnym przypadku daleko

idących, negatywnych i nieodwracalnych konsekwencji dla ubezpieczonego (zob.

również motywy uzasadnienia postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 9 czerwca

2016 r., III UZP 4/16, OSNP 2017 nr 12, poz. 167)".

Z przeprowadzonej prezentacji wynika, że zastosowanie testu

proporcjonalności warunkowane jest przede wszystkim długotrwałością istnienia

stanu rzeczy nieodpowiadającego prawu. O tym, czy w konkretnych

okolicznościach należy kierować się zasadą proporcjonalności decyduje wiele

czynników, w tym sposób postępowania organu rentowego, świadomość

ubezpieczonego i jego zawinienie.

Sąd drugiej instancji trafnie skonstatował, że gdyby K.W. złożyła w terminie

oświadczenie o kontynuowaniu ubezpieczenia, spełniałaby wszystkie pozostałe

warunki do dalszego podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników.

Wnioskodawczyni nie może ponosić odpowiedzialności za brak złożenia

oświadczenia o kontynuowaniu ubezpieczenia, bowiem nie miała ona wiedzy, iż

ciąży na niej taki obowiązek, w czym utwierdzały ją kolejne decyzje oraz pisma

organu rentowego dotyczące jej ubezpieczenia, aprobujące podleganie

ubezpieczeniu społecznemu rolników. Usunięcie rolnika z ubezpieczenia rolniczego

nie powinno odbywać się przez użycie środków nieproporcjonalnych, które

niekonstytucyjnie ingerują w rolniczy tytuł ubezpieczenia społecznego.

Wskazane okoliczności mają znaczenie, jeśli weźmie się pod uwagę, że

zagadnienie prawne, które chce wyjaśniać organ rentowy zostało sformułowane w

oparciu o odmienne zdarzenia faktyczne.

Fundamentem pytania KRUS jest założenie faktyczne, zgodnie z którym

ubezpieczonemu można przypisać wyłączną winę za naruszenie prawa, a po

stronie organu rentowego nie doszło do żadnych nieprawidłowości. Konfrontując to

założenie z miarodajnym stanem faktycznym sprawy okazuje się, że jest ono

nieadekwatne do wiążących Sąd Najwyższy faktów. W rezultacie należy przyjąć, że

I USK 442/26

7

sformułowane przez organ rentowy zagadnienie prawne, mające uzasadniać

przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, nie występuje w sprawie, czego

wymaga art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.

Dlatego Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. orzekł jak w

sentencji postanowienia.

M.G.

[SOP]