Służba w SB obniżyła emeryturę policyjną. SN nie przyjął skargi kasacyjnej

Sąd Okręgowy we Wrocławiu wyrokiem z 7 kwietnia 2022 r. oddalił

odwołanie K. J. od decyzji Dyrektora Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa

Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 18 lipca 2017 r., wydanej na podstawie

art. 15c w związku z art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o

zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa

Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby

Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej,

Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich

rodzin (aktualnie jednolity tekst: Dz.U. z 2024 r., poz.1121, z późn. zm., dalej jako

„ustawa o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy” lub „ustawa zaopatrzeniowa”)

I USK 49/26

2

oraz na podstawie otrzymanej z Instytutu Pamięci Narodowej informacji z dnia 27

kwietnia 2017 r., ponownie od dnia 1 października 2017 r. ustalającej K. J.

wysokość miesięcznego świadczenia wraz z przysługującymi wzrostami i

dodatkami w kwocie 2.069,02 zł, a po potrąceniach 1.716,81 zł.

Sąd Apelacyjny we Wrocławiu wyrokiem z dnia 5 grudnia 2023 r. na skutek

apelacji K. J. od wyroku Sądu Okręgowego we Wrocławiu z dnia 7 kwietnia 2022 r.

zmienił zaskarżony wyrok w punkcie I i poprzedzającą go decyzję Dyrektora

Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji

z 18 lipca 2017 r., w ten sposób, że ustalił od 1 października 2017 r. wysokość

emerytury przysługującej wnioskodawcy przy pominięciu zasady ustalania

wysokości świadczenia określonej w art. 15c ust. 3 ustawy z 18 lutego 1994 r. o

zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy i oddalił apelację w pozostałej części.

Od powyższego wyroku skargę kasacyjną wywiódł odwołujący się, zaskarżył

wyrok Sądu Apelacyjnego w przedmiocie, w jakim Sąd oddalił apelację w pozostałej

części (pkt III), wnosząc o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w zaskarżonej

części i rozstrzygnięcie sprawy co do istoty przez zmianę wyroku w tejże części i

uwzględnienie apelacji K. J. w całości alternatywnie o uchylenie orzeczenia Sądu

Apelacyjnego w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania innemu Sądowi równorzędnemu, jak również o zasądzenie na rzecz

skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego

według norm przewidzianych prawem.

W podstawach skargi odwołujący podniósł zarzut naruszenia prawa

materialnego, a mianowicie: art. 13b ust. 1 pkt 5 lit. b tiret 7 w zw. z art. 13a ust. 5 i

art. 13c ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy przez błędną ich

wykładnię oraz nieuzasadnione przyjęcie, że samo zakwalifikowanie danego

stanowiska czy funkcji do określonych struktur w przewidzianym w ustawie czasie,

świadczy o pełnieniu służby na rzecz totalitarnego Państwa - chociaż wspomniana

kwalifikacja powinna pociągać za sobą badanie winy indywidualnej, to jest czynów

indywidualnych, wymierzonych w podstawowe prawa i wolności człowieka; art. 15c

ust. 1 ustawy, polegające na jego błędnej wykładni oraz nieuzasadnionym przyjęciu,

że dokonanie redukcji świadczenia emerytalnego było celowe w przypadku

skarżącego, albowiem pełnił on służbę na rzecz totalitarnego Państwa - podczas

I USK 49/26

3

kiedy konstatacja taka wymagała stwierdzenia winy indywidualnej K. J., a następnie

przypisania mu naruszenia podstawowych praw i wolności człowieka; art. 8a ust. 1

ustawy - polegające na jego niezastosowaniu do okoliczności niniejszej sprawy

oraz niewzięciu pod uwagę faktu zaistnienia okoliczności wskazanych w tym

przepisie i mogących być przyczyną wyłączenia stosowania 15c, art. 22a i art. 24a

ustawy w stosunku do wnioskodawcy, a także art. 22a ust. 1 i ust. 2 ustawy.

Skarżący, przedstawiając przyczyny, dla których skarga kasacyjna zasługuje

na przyjęcie do rozpoznania, powołał się na jej oczywiste uzasadnienie wobec

naruszeń, jakich dopuścił się Sąd drugiej instancji, w kontekście wykładni

prezentowanej przez Sąd Najwyższy w uchwale siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 16 września 2020 r. (III UZP 1/20). Według odwołującego

interpretacja zastosowana przez Sąd drugiej instancji jest bowiem odmienna od tej,

jaka winna zostać wdrożona w niniejszej sprawie oraz zmierza w efekcie do

uznania, że K. J. pełnił w pewnym okresie służbę na rzecz totalitarnego państwa,

pomimo że nie przypisano wnioskodawcy żadnego skonkretyzowanego naruszenia

praw i wolności człowieka.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie kwalifikowała się do przyjęcia celem jej

merytorycznego rozpoznania.

Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie

występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów

prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w

orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest

oczywiście uzasadniona (art. 3989 § 1 k.p.c.). Powołanie się na przesłanki

przedsądu związane jest z funkcją przypisaną Sądowi Najwyższemu, jako sądowi

kasacyjnemu, który nie jest sądem powszechnym trzeciej instancji, zaś skarga

kasacyjna nie jest środkiem zaskarżenia przysługującym od każdego

rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji kończącego postępowanie w sprawie, a to z

uwagi na przeważający w charakterze skargi kasacyjnej element interesu

publicznego. Zgodnie z takim modelem skargi kasacyjnej, jej rozpoznanie

I USK 49/26

4

następuje tylko z przyczyn kwalifikowanych, wymienionych w art. 3989 § 1 k.p.c. W

konsekwencji tego, w art. 3984 § 2 k.p.c. wśród istotnych wymagań skargi

kasacyjnej ustawodawca wymienił obowiązek złożenia wniosku o przyjęcie skargi

do rozpoznania z powołaniem się na jedną z ustawowych przyczyn wraz ze

stosownym do niej uzasadnieniem. Wymóg ten wiąże się z tzw. przedsądem,

polegającym między innymi na możliwości odmowy przez Sąd Najwyższy przyjęcia

skargi kasacyjnej do rozpoznania (art. 3989 § 2 k.p.c.), a jego spełnienie powinno

przybrać postać wyodrębnionego wywodu prawnego, w którym skarżący wykaże,

jakie występujące w sprawie okoliczności pozwalają na uwzględnienie wniosku o

przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania i jednocześnie uzasadni, dlaczego

odpowiadają one ustawowemu katalogowi przesłanek (postanowienia Sądu

Najwyższego: z 25 września 2024 r., III USK 91/24, LEX nr 3777577; 25 lutego

2025 r., III USK 5/24, LEX nr 3842853).

Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy, należy stwierdzić, że

przesłanka, na którą powołuje się skarżący, nie została spełniona. W orzecznictwie

Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, że uzasadnienie oczywistej zasadności

skargi kasacyjnej jako przesłanki przyjęcia jej do rozpoznania wymaga powołania

się na kwalifikowaną postać naruszenia zaskarżonym orzeczeniem przepisów

prawa materialnego lub procesowego oraz przeprowadzenia wywodu

zmierzającego do jego wykazania. Oczywistość naruszenia ma miejsce wówczas,

gdy jest ono widoczne prima facie, przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy

prawniczej (postanowienia Sądu Najwyższego z: 14 lipca 2005 r., III CZ 61/05,

OSNC 2006, nr 4, poz. 75; 26 kwietnia 2006 r., II CZ 28/06, LEX nr 198531; 1

stycznia 2012 r., I PK 104/11, LEX nr 1215774; 9 marca 2012 r., I UK 370/11, LEX

nr 1215126; 17 kwietnia 2024 r., I CSK 890/23, Legalis nr 3070390; 1 kwietnia 2025

r., III USK 285/24, LEX nr 3853576), bez potrzeby wchodzenia w szczegóły czy

dokonywania pogłębionej analizy tekstu wchodzących w grę przepisów i

doszukiwania się ich znaczenia, ponieważ wykładnia i stosowanie nie budzi

żadnych wątpliwości (postanowienia Sądu Najwyższego z: 8 marca 2002 r. I PKN

34/01, OSNP 2004, nr 6, poz. 100; 10 stycznia 2003 r., V CZ 187/02, OSNC 2004,

nr 3, poz. 49; 11 stycznia 2008 r., I UK 285/07, LEX nr 442743; 10 listopada 2022 r.,

I USK 49/26

5

I CSK 4192/22, Legalis nr 2916618; 23 kwietnia 2025 r., I CSK 505/24, LEX nr

3858825). Taka sytuacja w przedmiotowej sprawie nie występuje.

Kwestie podnoszone we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania opierające się na założeniu, że orzeczenie Sądu odwoławczego

zostało wydane w kontrze do założeń prawnych przyjętych w uchwale składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 16 września 2020 r. (III UZP 1/20,

OSNP 2021, nr 3, poz. 28) nie znajdują potwierdzenia. W uchwale tej przyjęto, że

kryterium „służby na rzecz totalitarnego państwa” określone w art. 13b ust. 1

ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy powinno być oceniane na

podstawie wszystkich okoliczności sprawy, w tym także na podstawie

indywidualnych czynów i ich weryfikacji pod kątem naruszenia podstawowych praw

i wolności człowieka. W uzasadnieniu uchwały Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że

stwierdzenie pełnienia służby na rzecz totalitarnego państwa w okresie od 22 lipca

1944 r. do 31 lipca 1990r. nie może być dokonane wyłącznie na podstawie

informacji Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko

Narodowi Polskiemu (kryterium formalnej przynależności do służb), lecz na

podstawie wszystkich okoliczności sprawy, w tym także na podstawie

indywidualnych czynów i ich weryfikacji pod kątem naruszenia podstawowych praw

i wolności człowieka służących reżimowi komunistycznemu (art. 13b ust. 1 w

związku z art. 13a ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej). Stąd nie można zaaprobować

stanowiska, że w każdym przypadku kryterium pełnienia służby na rzecz

totalitarnego państwa określone w art. 13b ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu

emerytalnym funkcjonariuszy jest spełnione już tylko w przypadku formalnej

przynależności do wymienionych w nim służb. W orzecznictwie Sądu Najwyższego

wyrażany też jest pogląd, że sąd ubezpieczeń społecznych, rozpoznający sprawę w

wyniku wniesienia odwołania od decyzji Dyrektora Zakładu Emerytalno-Rentowego

Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w sprawie ponownego ustalenia

(obniżenia) wysokości emerytury policyjnej byłego funkcjonariusza Służby

Bezpieczeństwa, nie jest związany treścią informacji o przebiegu służby w

organach bezpieczeństwa państwa przedstawionej przez Instytut Pamięci

Narodowej zarówno co do faktów (ustalonego w tym zaświadczeniu przebiegu

służby), jak i co do kwalifikacji prawnej tych faktów (zakwalifikowania określonego

I USK 49/26

6

okresu służby jako służby w organach bezpieczeństwa państwa). Związanie to

obejmuje jedynie organ emerytalny, który przy wydawaniu decyzji musi kierować

się danymi zawartymi w informacji o przebiegu służby. Ustalenia faktyczne i

interpretacje prawne Instytutu Pamięci Narodowej nie mogą natomiast wiązać sądu,

do którego wyłącznej kompetencji (kognicji) należy ustalenie podstawy faktycznej

rozstrzygnięcia w przedmiocie prawa do emerytury policyjnej i jej wysokości oraz

odpowiednia kwalifikacja prawna (subsumcja) ustalonych faktów. W powołanej

wyżej uchwale III UZP 1/20 podkreślono też, że informacja o przebiegu służby jest

wprawdzie dokumentem urzędowym w rozumieniu art. 244 k.p.c., ale przeciwko

niemu mogą być przeprowadzane przeciwdowody. W rezultacie, co do zasady, to

od wyniku postępowania dowodowego zależy ocena prawna spornego okresu z

perspektywy art. 13b ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy, w której

bierze się pod uwagę przede wszystkim formację, w której pełniona była służba, a

także zajmowane stanowisko czy stopień służbowy oraz przebieg służby.

Określenie formacji/instytucji (z uwzględnieniem jednostek wymienionych w art. 13b

ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy) ma istotne znaczenie z

uwagi na to, że zakres i przedmiot ich działalności może prima facie potwierdzać,

że były one bezpośrednio ukierunkowane na realizowanie charakterystycznych dla

ustroju totalitarnego zadań i funkcji, a takie zadania wykonywali wszyscy - bez

wyjątku - funkcjonariusze służący w danej jednostce organizacyjnej, stanowiący jej

strukturę, bez której niemożliwe byłoby wykonywanie przypisanych tej jednostce

zadań (wyroki Sądu Najwyższego z: 18 kwietnia 2023 r., I USKP 40/22, LEX nr

3602783; 17 maja 2023 r., I USKP 63/22, LEX nr 3563400; 10 grudnia 2024 r., III

USKP 143/23, LEX nr 3801333). Trzeba mieć też na względzie, że skoro art. 13b

ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy łączy służbę na rzecz

totalitarnego państwa z samym podjęciem służby w instytucjach i formacjach w tym

przepisie wymienionych, to można przyjąć, że istnieje domniemanie faktyczne

(wynikające z informacji o przebiegu służby potwierdzającej służbę w tych

jednostkach), że służba w nich była służbą na rzecz totalitarnego państwa.

Sąd Najwyższy przyjmuje, że w ujęciu „instytucjonalnym” sam fakt pełnienia

służby w określonej jednostce może wypełniać kryterium „służby na rzecz

totalitarnego państwa”, mimo braku po stronie odwołującego się indywidualnych

I USK 49/26

7

działań bezpośrednio zmierzających do naruszania podstawowych praw i wolności

człowieka, co samoistnie nie wyklucza takiej kwalifikacji (wyrok Sądu Najwyższego

z 16 marca 2023 r., II USKP 120/22, OSNP 2023, nr 9, poz. 104). W orzeczeniu

tym podkreślono, że „naruszanie podstawowych praw i wolności człowieka” jest

wypadkową działań „instytucjonalnych” oraz „indywidualnych” wyjaśniając, że

„totalitaryzm” jako cecha określonego państwa jest wypadkową indywidualnych

działań łamiących podstawowe prawa i wolności, ale również realizuje się w

„kooperatywnych działaniach” ludzi skupionych w instytucjach, których zadaniem

jest ograniczanie praw i wolności obywateli. W rezultacie Sąd Najwyższy uznał, że

w trakcie kwalifikacji dokonywanej na podstawie art. 13b ust. 1 w związku z art. 15c

ust. 1 pkt 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy nie jest

wystarczające podkreślenie, że odwołujący się osobiście nikomu nie szkodził i że

nie prowadził sam działalności operacyjnej. Należy to ustalenie (niekwestionowane

w sprawie) skonfrontować ze spojrzeniem „instytucjonalnym”, a więc z tym, czym

zajmowała się dana jednostka (wyroki Sądu Najwyższego z: 27 sierpnia 2024 r., I

USKP 87/23, LEX nr 3748677; 3 czerwca 2025 r., I USKP 11/25, LEX nr 3888781;

postanowienie Sądu Najwyższego z 8 kwietnia 2025 r., II USK 26/24, LEX nr

3852969). Domniemanie to może być obalone w procesie cywilnym. Nie jest jednak

tak, że to na organie emerytalnym ciąży obowiązek udowodnienia (art. 6 k.c. w

związku z art. 232 zdanie pierwsze k.p.c.), że dany funkcjonariusz uczestniczył w

łamaniu praw człowieka i obywatela. W sytuacji, gdy potwierdzona zostaje służba w

instytucjach i formacjach wymienionych w art. 13b ustawy zaopatrzeniowej, to

ciężar dowodu przechodzi na ubezpieczonego.

Wracając do realiów niniejszej sprawy, trzeba wskazać, że w dniu 27

kwietnia 2017 r. Instytut Pamięci Narodowej - Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko

Narodowi Polskiemu poinformowała, że K. J. w okresie od 1 października 1982r. do

31 stycznia 1990 r. pełnił służbę na rzecz totalitarnego państwa, o której mowa w

art. 13b ustawy z 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy.

Informacja ta stanowiła podstawę do wydania zaskarżonej decyzji obniżającej

wnioskodawcy świadczenie emerytalne.

Sąd Apelacyjny - dokonując oceny charakteru służby wnioskodawcy - oparł

się na ustaleniach poczynionych przez Sąd pierwszej instancji, które przyjął za

I USK 49/26

8

własne. Z ustaleń tych wynika, iż K. J. od 1 października 1982 r. rozpoczął pracę w

Służbie Bezpieczeństwa. Wnioskodawca od 1 października 1982 r. do 31

października 1983 r. pracował jako młodszy inspektor Służby Bezpieczeństwa

Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych we W., od 1 listopada 1983 r. do 31

stycznia 1990 r., na stanowisku inspektora ds. Służby Bezpieczeństwa

Dzielnicowego Urzędu Spraw Wewnętrznych dla W., powyższa służba odpowiadał

kryteriom służby na rzecz totalitarnego państwa w rozumieniu art. 13b ust. 1 ustawy

zaopatrzeniowej.

Od strony formalnej bezsporne jest, że jednostki, w których wnioskodawca

pełnił służbę, czyli Wojewódzki oraz Dzielnicowy Urząd Spraw Wewnętrznych

zostały wymienione w art. 13b ust. 1 powyższej ustawy. W ramach struktur

Wojewódzkich Urzędów Spraw Wewnętrznych wydziały III zajmowały się

inwigilowaniem środowisk kultury i nauki. Adekwatnie do potrzeby i rozrostu

opozycji, tworzono w niektórych Wojewódzkich Urzędach Spraw Wewnętrznych

wydziały III-I (uczelnie) i III-2 (artyści, intelektualiści, dziennikarze). Wnioskodawca

pełnił służbę w wydziale III-1 Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych we W.

w okresie od 1 października 1982 r. do 31 października 1983 r. na stanowisku

młodszego inspektora tego wydziału. Następnie w okresie od 1 listopada 1983 r. do

31 stycznia 1990 r. służył w Dzielnicowym Urzędzie Spraw Wewnętrznych dla W.

na stanowisku inspektora, realizując przede wszystkim zadania pionu II Służby

Bezpieczeństwa, który zajmował się zadaniami kontrwywiadowczymi. W ramach

służby ubezpieczony wykonywał czynności operacyjne, organizując sieć

agenturalną, miał tajnych współpracowników. Wnioskodawca wykonywał swoje

obowiązki z zaangażowaniem i w sposób satysfakcjonujący przełożonych, co

wynika z opinii służbowych.

Sąd Apelacyjny uznał, że z przedstawionego wyżej materiału dowodowego,

nie ulega wątpliwości, że głównym celem służby K. J. była obserwacja i inwigilacja

osób pozostających w kręgu zainteresowań Służby Bezpieczeństwa na tle szeroko

rozumianego zaangażowania w „działalność antypaństwową”, rozumianą jako

działalność sprzeczną z ideologią i polityką państwa totalitarnego realnego

socjalizmu. K. J. wykazywał dużo własnej inicjatywy i pomysłowości, zwłaszcza

przy typowaniu i pozyskiwaniu tajnych współpracowników. Bardzo dobrze pracował

I USK 49/26

9

ze źródłami informacji, wykazywał inicjatywę i pomysłowość przy organizowaniu

sieci kierowanych źródeł informacji. Posiadał dobre rozeznanie operacyjne. Z

posiadaną agenturą współpracę układał w sposób poprawny, wykazując się

skutecznością i dbałością w dokumentowaniu efektów swojej pracy. Często

realizował zadania operacyjne w ramach czasu wolnego po pracy. Ze względu

duże zaangażowanie w działalność zawodową, uzyskiwał znaczące efekty w pracy

operacyjnej przy realizacji spraw i organizowaniu kierowanych źródeł informacji.

Zaliczał się do wyróżniających się pracowników operacyjnych Służby

Bezpieczeństwa Dzielnicowego Urzędu Spraw Wewnętrznych dla W., skutecznie

angażował się w rozpoznawanie kontrolowanych środowisk, czego efektem było

przyznawaniem dodatków specjalnych przez przełożonych. Wnioskodawca

zajmował się również kontrwywiadem, skierowano go do dwóch jednostek Armii

Radzieckiej na K, .oraz M..

Sąd odwoławczy uznał zatem, że w świetle poczynionych w sprawie ustaleń

nie można zaprzeczyć, że służba wnioskodawcy polegająca na obserwacji i

inwigilacji kontrolowanych środowisk nie miała związku ze zwalczaniem opozycji

demokratycznej lub działaniami podejmowanymi wobec osób podejrzewanych o

poglądy „nieprawomyślne” w stosunku do linii ustrojowo-politycznej państwa

totalitarnego realnego socjalizmu. Działania wywiadowcze Służby Bezpieczeństwa

były w głównej mierze realizowane głównie w stosunku do osób sprzyjających

ówczesnej opozycji demokratycznej, a zatem miały zabarwienie polityczne.

Skoro w świetle powołanych wyżej poglądów judykatury, w ujęciu

„instytucyjnym” pełniona przez ubezpieczonego służba wypełniała kryterium „służby

na rzecz totalitarnego państwa” użytego w art. 13b ustawy o zaopatrzeniu

emerytalnym funkcjonariuszy, przy ustaleniach, że działania odwołującego nie były

ukierunkowane na ochronę praw i wolności obywatelskich czy też ochronę

interesów państwa demokratycznego, lecz były podjęte w celu bezpośrednio

zmierzającym do naruszania podstawowych praw i wolności człowieka, to

uzasadniona pozostaje ocena, służby wnioskodawcy w spornym okresie, jako

pełnionej na rzecz totalitarnego państwa, kwalifikującej ją do obniżenia świadczenia

rentowego. Zaprezentowana przez Sąd Apelacyjny interpretacja powyższych

I USK 49/26

10

przepisów jest zgodna z linią orzeczniczą Sądu Najwyższego i nie zachodzi

podstawa od odstąpienia od przyjętej wykładni.

Sąd Najwyższy nie znalazł zatem podstaw do przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania i w związku z tym na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. odmówił przyjęcia

skargi kasacyjnej do rozpoznania.

(J.K.)

[a.ł]